Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.1.3
Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.1.3
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.1.3.1 — 4 parts
1.1.3.1.1
nanu yathā+agniveśasyāyurvedasya duradhigamatvena pratyakṣato vā+anvayavyatirekādvā jñānaṃ na sambhāvyate, evamātreyasyāpi kathamāyurvedajñānaṃ syāt, yanmūlamagniveśasyāyurvedajñānaṃ samīcīnamucyate, ityāśaṅkyāyurvedasyāviplutāgamatvaṃ darśayannāha- dīrghaṃ jīvitamityādi| jīvitaṃ śarīrendriyasattvātmasaṃyogaḥ| tacca dīrghamiti dīrghakālasambandhi, kālaśabdo+apyatra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| yattantraśailī ceyamācāryasya yata ādimadhyāntalopān karoti, ye luptā api gamyanta eva| yathā “grāmyānūpaudakarasā” (sū.a.21) ityatra māṃsaśabdo luptaḥ, tathā ‘dagdhaviddha’ ityatra viṣaśabdo lupta ityādi| anvicchanniti anurūpaṃ dīrghamicchan| bharadvāja iti gotranāma| ‘ugratapā’ iti viśeṣaṇena bharadvājasya mānuṣasyāpīndrābhigamanaśaktiḥ, tathā śaraṇyatvapratītiśaktiścopadarśyate; acintyo hi tapasāṃ prabhāvo yenāgastyo mahodadhimapi culukanipeyamakarot| naca vācyamugratapastvenaiva kimityayamāyurvedamapi na budhyate, yatastapaḥprabhāvo+api pratiniyataviṣayatvānna sarvatra śaktimān, śaktiścāsya kāryonneyā; tena gurunirapekṣāyurvedajñānalakṣaṇakāryādarśanānna tattapastatra samarthamityavadhārayāmaḥ; kiṃvā gurupūrvakrameṇaivāyurvedajñānaṃ phalatītīndramupāgamadbharadvājaḥ| atha kathaṃ brahmādiṣvāyurvedapūrvaguruṣu vidyamāneṣvindramevāyamupāgamat? yuktaṃ ca pradhānaguroreva śravaṇaṃ, yataḥ śiṣyaparamparāsañcāriṇī vidyā+asamyaggrahaṇādidoṣāt pātraparamparāsañcāryamāṇamadhuvat kṣīṇā+api sambhāvyeta; ata āha- buddhvā śaraṇyamamareśvaramiti|
1.1.3.1.2
yasmādayamevendro+alpāyuḥ, sa eva bhayatrastānāṃ yathā śaraṇyo rakṣaṇahito na tathā brahmādayaḥ, tena tamevopāgamat| amareśvara ityanena cendrasya rakṣaṇopayuktatāṃ darśayati; rājā hi prajārakṣaṇe prayatnātiśayavān bhavati| nanu dīrghaṃ jīvitamanvicchannityatra dīrghasyāvyavasthitatvena kiyatkālaṃ taddīrghamabhipretaṃ? tatra yugānurūpaṃ varṣaśataṃ, yaduktaṃ- “varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle” (vi.a.3) iti| etacca kalikālādau paramāyuḥkālasya yathā yathā kṣayastathā+a+ayuṣaḥ kṣayaḥ| yadāha- “saṃvatsaraśate pūrṇe yāti saṃvatsaraḥ kṣayam| dehināmāyuṣaḥ kāle yatra yanmānamiṣyate” (vi.a.3) iti| etadanusāreṇa pūrvayugeṣvāyuḥprakarṣaḥ| yadāha bhagavān vyāsaḥ- “puruṣāḥ sarvasiddhāśca caturvarṣaśatāyuṣaḥ| kṛte tretādike+apyevaṃ pādaśo hrasati kramāt” iti| karmānurūpaṃ cāyurniyataṃ vā, aniyataṃ vā bhavati| tatra balavatkarmārabdhaṃ niyataṃ, yathā+ayamasmin kāle mriyata eva param; abalavatkarmārabdhaṃ tvaniyataṃ, tadyadā dṛṣṭaṃ viṣādi mārakaṃ pratyayamāsādayati tadā sañjātabalaṃ mārayati, yadā na prāpnoti dṛṣṭaṃ mārakaṃ kāraṇaṃ tadā yugānurūpāyuḥprāptau yugaprabhāvajarjarīkṛtaśarīraṃ mārayati| atra dṛṣṭāntaścācāryeṇa darśitaḥ “yathā hyakṣaḥ svaguṇopapanno vāhyamāno yathākālaṃ svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ gacchati, sa evākṣo+atibhārādhiṣṭhita” ityārabhya yāvat “antarā vyasanamāpadyate; tathā+aniyatāyuṣo+antarā prāṇā aparādhānnirudhyante” (vi.a.3) ityantena| yadā tvaniyatāyuṣo rasāyanamācaranti tadā tatprabhāvādyugaprabhāvaniyatāyurlaṅghanaṃ bhavati|
1.1.3.1.3
yadāha- “tāni yāvanti bhakṣayet| jīvedvarṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ” (ci.a.1) ityādi| na tu balavatkarmaniyatasyāyuṣo laṅghanamasti, yadāha- “karma kiñcit kvacitkāle vipāke niyataṃ mahat| kiñcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate” (vi.a.3) iti| hanta yadyevaṃ tadā sarvatra karmaiva kāraṇaṃ maraṇe jīvite vā tathā vyādhau vyādhyapagame vā, tat kimanenāyurvedena karmajanitaphalānuvidhāyinā; tathāhi- yattāvaducyate- niyataṃ karma, tatra tāvadāyurvedavyāpāro nāsti, yena niyatenaiva karmaṇā militamapi dṛṣṭaṃ tatra viphalīkriyate; yaccābalavatkarmārabdhatvenāniyatamāyurucyate tadapi na śraddhādhīnaṃ, yenādṛṣṭaśaktiparābhavena dṛṣṭasya kāryakāritāṃ dṛṣṭvā+api vivādādhyāsite viṣaye+adṛṣṭameva kāraṇamavadhārayāmaḥ, dṛṣṭaṃ tvadṛṣṭākṛṣṭameva tatra bhavati| naivam, evaṃ sati sarvānuṣṭhānasyoparamaprasaṅgaḥ; kiñca kevalakarmavādino dṛṣṭamapavadato+adṛṣṭotpattireva na prāpnoti, adṛṣṭaṃ hi dṛṣṭāgniṣṭomādijanyaṃ, dṛṣṭaṃ ca kāraṇaṃ karmavādino+abhimatam; athādṛṣṭakāraṇaṃ dṛṣṭamicchanti hanta tarhi tenaiva nyāyena dahanādīnāmapi kimiti śītāpahatvasphoṭādijanakatvādi na svīkriyate; kiñca kevalakarmavādino dṛṣṭe kāraṇe vyāptigrahaṇābhāvādadṛṣṭānumānameva na syāt, tasmāddṛṣṭamadṛṣṭaṃ ca kāraṇam| tatra kvacidadṛṣṭaṃ dṛṣṭena bādhyate, kvacicca dṛṣṭamadṛṣṭeneti; tena yatra puruṣe balavanniyatamaraṇakāraṇamadṛṣṭaṃ, tatra jīvitamaraṇayorakiñcitkaro+ayamāyurvedaḥ, kintu tatrāpi niyatamaraṇakālādarvāgduḥkhajanakavyādhipraśamane vyāpriyata eva yadi vyādhirapi tasya niyatakarmajanyo na syāt;
1.1.3.1.4
yattu karmāniyatavipākaṃ bhavati tatprati sarvathā prayojanavadāyurvedopādānam| yattu yuganiyatamāyuḥ, tannātibalavatā karmaṇā niyamitaṃ; yena rasāyanaprayogāttadbādhanaṃ dṛṣṭatvādanumanyante, na tu svasthahitāturahitacikitsābhyām| ayaṃ ca vādaḥ śāstrakāreṇa svayameva prapañcena nirlocanīya iti neha pratanyate||3||