Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.2.5.1

1.2.5.1

pañcakarma yathā kartavyaṃ tathā tānītyādinā darśayati| tānīti pūrvoktāni| snehasvedopapādanairiti bahuvacanaṃ nānāvidhasnehasvedopadarśanārtham| upasthitadoṣāṇāmiti śākhāṃ tyaktvā koṣṭhagamanena tathā līnatvaparityāgena pradhānāvasthāprāptadoṣāṇām| tatra pañcakarmapravṛttāvupasthitadoṣatvameva hetuḥ, tadyadi snehasvedopapādanamantarā+api syāt, yathā jvare “kaphapradhānānutkliṣṭān doṣānāmāśayasthitān| buddhvā jvarakarān kāle vamyānāṃ vamanairharet” (ci.a.3) iti; tatra snehasvedāvantareṇāpi vamanapravṛttirbhavatyeva| snehasvedopapādanaṃ tu prāyikatvena tathā+anyathopasthitadoṣe+api stokamātrayā pañcakarmapravṛttikṣobhajanyavātajayārthaṃ kriyamāṇatvenoktam| mātrākālayorvicāryatvena grahaṇaṃ prādhānyāt, tena doṣabheṣajādayo+api vicāryatveneha boddhavyāḥ; yadi vā pūrvavat kālagrahaṇādeva śeṣāṇāṃ doṣādīnāmavarodho vyākhyeyaḥ| tānītyukte+api punaḥ pañcagrahaṇaṃ pañcānāmapyupasthitadoṣatve sati pravṛttyupadeśārtham| iha vamanādiṣu karmalakṣaṇaṃ bahvitikartavyatāyogidoṣanirharaṇaśaktijyāyastvam| tena tantrāntare snehasvedau prakṣipya saptakarmāṇīti yaducyate tanna bhavati, nahi snehasvedau doṣabahirniḥsaraṇaṃ kurutaḥ, doṣasaṃśamanaṃ tu tau kurutaḥ; pañcakarmāṅgatvena vyāpriyamāṇau tu snehasvedau doṣopasthāna eva paraṃ vyāpriyete, na doṣanirharaṇe vamanādisampādye| anuvāsanaṃ tu yadyapi vamanādivanna bahudoṣanirharaṇakāraṇaṃ bhavati, tathā+api purīṣasya pakvāśayagatavātasya ca bahirnirhārakatvāt karmalakṣaṇaprāptameva| niṣṭhīvananetrāñjanādau tu na snehasvedādivadbahvitikartavyatāyogo naca bahudoṣanirhārakatvaṃ, tena na tat karmaśabdavācyam| uttarabastistu sneharūpo nirūhaḥ snehabastāvevāntarbhavati| yadi veha vamanādiṣu pañcakarmasu paṅkajaśabdavadyogarūḍheyaṃ sañjñā; tena snehasvedaniṣṭhīvanādiṣu na pravartate||15||