Pramāṇa · Search · About · API

Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.26.3.1

Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.26.3.1

Language
Sanskrit

1.26.3.1

eka evetyādi| indriyārthānāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| anyatamamiti ekam; anyaśabdo hyayamekavacanaḥ, yathā- anyo dakṣiṇena gato+anya uttareṇa; eka ityarthaḥ; tamappratyayaśca svārthikaḥ| jihvāvaiṣayikamiti jihvāgrāhyam| rasābhāvo+api jihvayā gṛhyate+ata āha- bhāvamiti| udakādananya iti rasodakayorekatvakhyāpanārthaṃ, pūrvapakṣatvādaduṣṭam| pūrvapakṣaśca kapilamatena, te hi rasatanmātraṃ gandhatanmātramityādivacanena guṇāvyatiriktaṃ dravyamiti bruvate| chedanīya iti apatarpaṇakārakaḥ| upaśamanīya iti bṛṃhaṇaḥ| sādhāraṇa ityāgneyasaumyasāmānyādubhayorapi laṅghanabṛṃhaṇayoḥ kartā, parasparavirodhādakartā vā| svāduriti abhīṣṭaḥ, hita iti āyatāvanapakārī| āśrīyata ityāśrayo dravyaṃ, guṇāḥ snigdhagurvādayaḥ; karma dhātuvardhanakṣapaṇādi, saṃsvādaḥ rasānāmavāntarabhedaḥ; eṣāṃ viśeṣāṇāṃ bhedānāmityarthaḥ| tatra dravyabhedādādhārabhedenāśritasyāpi rasasya bhedo bhavati, āśrayo hi kāraṇaṃ, kāraṇabhedācca kāryabhedo+avaśyaṃ bhavatītyarthaḥ| gurvādiguṇabhedāstathā karmabhedāśca rasakṛtā eva| tataśca kāryabhedādavaśyaṃ kāraṇabheda iti pūrvapakṣābhiprāyaḥ| saṃsvādabhedastu ekasyāmapi madhurajātāvikṣukṣīraguḍādigataḥ pratyakṣameva bhedo dṛśyate, sa tu saṃsvādabhedaḥ svasaṃvedya eva; yaduktaṃ- “ikṣukṣīraguḍādīnāṃ mādhuryasyāntaraṃ mahat| bhedastathā+api nākhyātuṃ sarasvatyā+api śakyate” iti||8||