Pramāṇa · Search · About · API

Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.4.1.1

Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.4.1.1

Language
Sanskrit

1.4.1.1

apāmārgataṇḍulīye+antaḥparimārjanamuktam, āragvadhīye ca bahiḥparimārjanamuktaṃ; samprati pūrvādhyāyadvayāpratipāditabheṣajacatuṣkāvaśyavaktavyamavaśiṣṭamubhayaparimārjanabheṣajamabhidhātuṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīyo+abhidhīyate| āśrīyata ityāśritamāśraya ityarthaḥ| ṣaṭsaṅkhyāvacchinnāni virecanaśatānyāśritāni cādhikṛtya kṛto+adhyāyaḥ ṣaḍvirecanaśatāśritīyaḥ, etenaitaduktaṃ- ṣaḍvirecanaśatāni, ṣaḍvirecanāśrayāḥ, etaddvayamadhikṛtya sañjñeyaṃ praṇīteti mantavyam| yadyapi cādhyāyādāviha khalviti padaṃ śrūyate, tathā+api tadapradhānatvānnādhyāyasañjñāpraṇayane niveśitam| iheti agniveśatantre+anatisaṅkṣepavistare| etena vakṣyamāṇavirecanaṣaṭśatānāṃ tathā pañcāśanmahākaṣāyāṇāṃ tathā pañcakaṣāyaśatānāṃ vistarakalpanāyāmadhikatvamapi bhavatīti sūcyate| ata eva vakṣyati kalpe- “uddeśamātrametāvaddraṣṭavyamiha ṣaṭśatam| svabuddhyaivaṃ sahasrāṇi koṭirvā samprakalpayet” (ka.a.12) iti| tathā+atraiva vakṣyati- “na hi vistarasya pramāṇamasti” ityādi| khaluśabdaḥ prakāśane| virecanaśabdeneha vamanaṃ virecanaṃ ca gṛhyate| yato vakṣyati kalpe- “ubhayaṃ vā doṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ labhate” (ka.a.1) iti| na ca vācyaṃ doṣamalavirecanāccedvirecanasañjñā, tena bastiśirovirecanayorapi virecanasañjñāpravṛttiḥ; yatastantrakārasiddheyaṃ sañjñā na pācakavadyogamātrapravṛttā; tantrakāraśca vamanavirecanayoreva yogarūḍhāṃ sañjñāṃ vidadhāti nānyatra, tat kuto+anyatra prasaktiḥ| ṣaḍvirecanaśatānītyādi svayamevācāryo vyākhyāsyati| pañca kaṣāyaśatānītyatra kaṣāyaśabdena madhurādīnāṃ lavaṇavarjānāṃ rasānāṃ kaṣāyatvena paribhāṣitānāmāśrayatvenauṣadhadravyamucyate| kaṣāyayonayaḥ kaṣāyajātayaḥ| kaṣāyāṇāṃ yathoktadravyāṇāṃ kalpanamupayogārthaṃ saṃskaraṇaṃ kaṣāyakalpanam| mahākaṣāyā iti daśasaṅkhyāvacchinnasyaikakāryakaraṇārthopāttasyauṣadhagaṇasya sañjñā; yadvakṣyati- “daśemāni jīvanīyāni” ityādinā||1-3||