Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 6.3.71.1
Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 6.3.71.1
- Language
- Sanskrit
6.3.71.1
lājapeyāmityādikā daśa yavāgvaḥ| tatra prathamā śleṣmaṇīti haricandraḥ; kiṃvā lājapeyāṃ sukhajarāmityekā, tathā pippalīnāgaraiḥ śṛtāmiti dvitīyā, evaṃ śeṣābhiḥ samamekādaśa peyāḥ| sanāgarāṃ sṛṣṭaviṭ pibediti yojanā, sanāgarāmeva śītāṃ madhuyutāṃ pibet paittika ityaparā| śuṇṭhyāstu madhurapākitvena pācanatvena ca pitte prayogaḥ| iha vidārīgandhādyaṃ hrasvapañcamūlam| sayavāmiti padena ṣaṣṭitaṇḍulakāryāṃ pibediti| sabilvāmityādinā dhāvanīśṛtāmityantena caikā yavāgūḥ| parikartikā kartikākārā vedanā| kalaśī siṃhapucchī| dhāvanī kaṇṭakārī| atra ca yavāgūnāṃ sādhanadravyajalataṇḍulaparimāṇe vṛddhavaidyavyavahārāḥ pūjitāḥ pramāṇīkartavyāḥ| atrāgniveśasaṃhitāyāmadhīyate- “kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ śrapayitvā jalāḍhake| pādaśeṣeṇa tenātha yavāgūrupakalpayet|| karṣārdhaṃ vā kaṇāśuṇṭhyoḥ kalkadravyasya vā palam| vinīya pācayed yuktyā vāriprasthena cāparām” iti| aparāmiti kvāthasādhyayavāgvā uktāyā bhinnāṃ kalkasādhyāmityarthaḥ| evaṃ ca kalkapalena yā tatra yavāgūsādhanaparibhāṣā, sā ihāpi dravyapalakalkena yavāgūsādhanamupadiśatā+anumataiva, tathāhi jīvantyādiyavāgvāmaṣṭabhirdravyaiḥ kolapramāṇaiḥ sādhanamuktam| yattu tatra vṛkṣāmlayuktetyādyuktaṃ, tadamlatāmātrārthaṃ vṛkṣāmladānaṃ, na tadaṣṭamāṣakapramāṇaṃ; kiṃvā, tadapyaṣṭamāṣakamānapramāṇamastu, tathā+apyadūrāntarārthatayā kalkapalasādhanopadeśikā paribhāṣā+anumataiva bhavatyaṣṭamāṣakādhikapalakalkasādhanopadeśena; uktaṃ hi- “jīvantyajājīśaṭhipuṣkarāhvaiḥ sakāravīdīpyakabilvamadhyaiḥ| sayāvaśūkairbadarapramāṇairvṛkṣāmlayuktā ghṛtatailabhṛṣṭā|| arśotisārānilagulmaśophahṛdrogamandāgnihitā yavāgūḥ|| yā pañcakolairvidhinaiva tena siddhā bhavet sā+api samā tayaiva” (ci.a.12) iti; tasmādetadyavāgūktamānaliṅgadarśanāt kalkapalasādhyayavāgvabhidhāyikā paribhāṣā+anumataiva, tadanyā tatsahacaritā karṣārdhakaṇāśuṇṭhīmānadarśikā+anumataiva| kvāthasādhyayavāgvādidravyamāne tu vṛddhavyavahārapūjiteyaṃ paribhāṣā- “yadapsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate| karṣamātraṃ tato dravyaṃ sādhayet prāsthike+ambhasi|| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau” iti| ādiśabdenātra yūṣarasādigrahaṇam| “kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ” ityādiparibhāṣāyāstathā+anuktaparibhāṣāyāśca kartavyavyavasthā, tathā sakalayavāgūsādhanataṇḍulajalādimānavyavasthāvicāraścāpāmārgataṇḍulīya (sū.a.4) eva nirlocito+anusaraṇīyaḥ||179-187||-
Linked texts (3)
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Jvaratimirabhāskara (Cāmuṇḍa Kāyastha) — Cāmuṇḍa Kāyastha 1598, Sanskrit
- ĀYURVEDĪYAPARIBHĀṢĀ — Gaṅgādhara, Sanskrit