The Compendium of Caraka 1.7

1.7

yathā duṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā | nirvvṛttirāmayasyāsau samprāptirjāti rāgatiḥ iti| atrāmayasyeti jvaratvādirūpeṇa doṣasya doṣātmakatvācchārīravyādhīnāmidantu lakṣaṇaṃ nijamānasavyadhyabhiprāyeṇa bodhyam, anyathāgantuvyādhisamprāptau tasyāvyāptiḥ doṣaduṣṭyabhāvāt | carakācāryyastu sarvvasamprāpti vyāpakatvābhiprāyeṇa samprāptiḥ āgatirjātirit‍yanarthāntaraṃ vyādheriti lakṣaṇamuktavān ; itthañca jvarādiṣu rasasaṃyogāmāśayagamanajāṭharāgnivahiṣkaraṇādijñāne pācanalaṅghanasvedanādikriyāviśeṣo'pi labhyate iti yadanyaiḥ phalātmakajanmanaścikitsāyāmupayogitvamuktaṃ tanna yuktam, āmāśayagamanarasadūṣaṇavahnivahiṣkaraṇādiko hi prakāro vidhivrvyāpāra eva jvaratvādirūpeṇābhivyaktau doṣāṇāmiti tatsamavāyikāraṇa-samavāyātmakaphalaṃ vinā kiṃ vyāpārasambhavati ? niṣphalā hi kriyā nāsti | tasmāt phalarūpaṃ janma sattā vyādhīnāmasattāyāṃ kasya cikitsā syāt ? tasmād vyādhijanmanaḥ sattārūpasya sarvvathaiva cikitsāyāmupayogitvamiti niṣkarṣaḥ |
hetvādibhirnidānādibhiruktalakṣaṇalakṣitairbhāvaiḥ svasvādhikāroktairyathāvad yathāvidhi anumānāduktavidhānenānubudhyeta upadeśena jñātān paścāt budhyeta| upasaṃharati—ityarthetyādi| iti nidānādipañcakarūpasyārthasya saṃgraho nidānasthānasya uddiṣṭaḥ saṃkṣepeṇopadiṣṭo bhavati| atra nidānaśabdena hetvādīni pañca gṛhyante; nidhīyate pratipadyate vyādhiraneneti vyutpatteḥ| nanu nidānādipañcānāmevamastu svarūpaṃ tena kathaṃ jvarādirupalabhyate ityākāṅkṣāyāmāha—tamityādi| tamuddiṣṭaṃ nidānasthānasyārthasaṃgrahaṃ nidānādipañcakamarthaṃ vistareṇa pratirogamupadiśanto vayaṃ bhūyastaraṃ pratirogaṃ nidānādipratyekena bhūyiṣṭhātiśayamanu nidānasthāne cikitsāsthāne ca vyākhyāsyāmaḥ|
gaṅgādharaḥ-nanu sarvvānneva vyādhīn kiṃ bhūyastareṇa nidānasthāne vyākhyāsyasīti? ata āha-tatretyādi| tatra nidānādipañcānāmarthasya bhūyastaratvenānuvyākhyātavyatve prathamata eva nidānasthāna evāṣṭau vyādhīn nidānapūrvveṇa dravyaguṇakarmyarūpasamavāyikāraṇopadeśapūrvvakeṇa krameṇa pūrvvarūpādyupadeśenānu ata ūrddhvaṃ vyākhyāsyāmaḥ| tathā cikitsāyāḥ sūtrasaṃgrahamātramanu vyākhyāsyāmaḥ| nanu kuto'ṣṭau vyādhīn vyākhyāsyasītyata āha-tāvadādyānityādi| tāvadādyān tāvatāṃ vyādhīnāṃ madhye pūrvvatanatvenodbhūtān| nanvaṣṭānāṃ vyādhīnāmādyatvaṃ yaugapadyenotpattiṃ vinā na sambhavati ityata āha-lobhetyādi| lobhātidrohakopāṇāṃ paramāṇukāle'pi yaugapadyābhāvāt dināhorātrapakṣamāsattuṃ rūpasthūlakālena yaugapadyasambhavād dinādikālena yugapadutpannatvaṃ khyāpitam| tena dakṣādhvaradhvaṃse jvarotpattyanantaraṃ raktapittādyutpattirvyākhyāsyamānā saṃgacchate| atha nidānapūrvvakrameṇa vyākhyāne karttavye upaśayasyāpi bhūyastaratvena vyākhyāne prāpte sūtrasaṃgraheṇa vyākhyānamiha kāryyamiti jñāpanārthamāhasūtrasaṃgrahamātraṃ cikitsāyā iti| pratirogamupaśayantu na bhūyastaramatra