Hārīta's Compendium of Medicine 3.3.1: atha tṛtīyasthānam — prathamo'dhyāyaḥ

3.3.1.1

ātreya uvāca
athātaḥ sampravakṣyāmi rogasaṅkarakāraṇam
śramādvyāyāmarodhādvā cintāśokabhayādapi

Ātreya said: / For one ignorant of therapeutics, what is the use of reciting the treatises? / Just as straw devoid of grains is useless,

3.3.1.2

krodhādauṣadhagandhena kṣayādghātorviśeṣataḥ
udīrya koṣṭādagniñca raktapittaṃ tathā bahiḥ
tvacāśritañca sambhūya jvaraṃ tasmātkaroti hi

3.3.1.3

uktaheturjvaro vāpi jvarānmandajvaro bhavet

3.3.1.4

mandānmandatamo jñeyastasmādamlātisevanāt
jāyate kāmalastasmātprarūḍhe syāddhalīmakam

3.3.1.5

halīmakādbhavetpāṇḍustasmādyasmātprakīrttitāḥ
yakṣmaṇo jāyate śophaḥ śophādudarameva ca

3.3.1.6

tasmādgulmañca vātādyaṃ gulmācchvāso'thaśūlitā
mandāgnitvaṃ bhavettasmātsvarabhedo'tha rodhanaḥ

3.3.1.7

eteṣāṃ sarvarogāṇāmutpattiḥ syājjvareṇa tu
jvareṇa mṛtyurvijñeyo na mṛtyuḥ syājjvaraṃ vinā

3.3.1.8

śṛṇu bheṣajarogajña dvitīyaṃ rogasaṅkaram
mandajvaro bhavennṝṇāmatīsārastato jvaraḥ

3.3.1.9

tena cāpi bhaveddhikkā śoṣo moho bhramo'ruciḥ
eteṣāṃ śophato mṛtyustṛtīyaḥ kathyate'dhunā

3.3.1.10

divāsvapnādidoṣairvā pratiśyāyaśca jāyate
tasmātkāsaḥ samuddiṣṭaḥ kāsātpīnasa eva ca

3.3.1.11

tasmātkṣayaḥ kṣayācchopho śophenā'pi mṛtiṃ vrajet
jvaraḥ kṣayaśca yakṣmā ca kuṣṭhagulmārśasaṃgrahāḥ

3.3.1.12

śarkarā meha unmāda apasmāro bhagandaraḥ
ete mahāghoratarā yāpyaṃ kurvanti mānavam

3.3.1.13

vātapittādayo doṣāstathā ślaiṣmasamudbhavāḥ
jāyante vyādhayaḥ sarve teṣāṃ vakṣyāmyupakramam

3.3.1.14

vātaḥ pacati saptāhāttrirātrātpittameva ca
śleṣmā sārddhadinenāpi vipacedbhiṣajāṃ vara

3.3.1.15

dvandvajaṃ vātapittañca navarātreṇa pacyate
śleṣmavātau daśāhena pañcāhātpittaślaiṣmikam

3.3.1.16

śamanāya ca dvandvānāṃ turyāhātpācanaṃ tathā
tridoṣasya ca ghorasya pācanaṃ dvādaśe dine

3.3.1.17

sannipātaśca pacati caturdaśadinairapi
jñātvā doṣabalaṃ pakvaṃ tasmāddeyantu pācanam

3.3.1.18

yuktaṃ nidānalakṣaistu tasmātsaṃśamanakriyā
saptāhenāpi pacyante saptadhātugatā malāḥ

3.3.1.19

cirādapi hi pacyante sannipātajvare malāḥ
virāmaścāpyataḥ prokto jvaraḥ prāyo'ṣṭame'hani
na bhavetsaptame'hani virāmajvarakāraṇam

3.3.1.20

vicārya bheṣajaṃ dadmādajīrṇe matimānbhiṣak
mando hi sutarāmagnirbheṣajaṃ na vipācayet

3.3.1.21

sarveṣu doṣaśāmeṣu pācanaṃ laṅghanaṃ smṛtam
laṅghitaṃ madhyalaṅghitaṃ syādatilaṅghitameva ca

3.3.1.22

lakṣaṇaṃ vakṣyate caiṣāṃ manuṣyāṇāṃ śṛṇuṣva hi

3.3.1.23

gataklamo'rucimlānirindriyāṇāṃ prasannatā
laṅghane doṣapākastu śuddhalaṅghitalakṣaṇam

3.3.1.24

kiñcitklamo'ruciglānirindriyāṇāṃ vivarṇatā
bahutṛṣṇālpakṣuccāpi śramaścaiva bhiṣagvara

3.3.1.25

kiñcitsaṃsnigdhatā gātre rucibādhātibandhatā
madhyapākī ca doṣaḥ syānmadhyalaṅghitalakṣaṇam

3.3.1.26

vaikalyaṃ jāyate tandrā viḍbhedaśca vinidratā
vepathuśca śiro'rttiśca kṣutkṣāmaṃ śūlameva ca

3.3.1.27

śyāmāsyaṃ plāvanaṃ netre mūrcchāmohaśramāturam
atilaṅghitametaistu lakṣaṇaṃ saṃvibhāvayet

3.3.1.28

velājvare bhūtajvare tathā pittajvare'pi ca
āyāse krodhaje vāpi bhayakāmajvare'pi ca

3.3.1.29

eteṣāṃ laṅghanaṃ naiva kārayedbhiṣaguttamaḥ

3.3.1.30

bālaṃ vṛddhaṃ kṛśaṃ kṣīṇamatīsāravraṇāturam
gurviṇīṃ sukumārañca laṅghayenna kadācana

3.3.1.31

sāme mandajvare tīvre ruciviḍbandhake'pi ca
ajīrṇe tu praśastañca laṅghanaṃ mātrayānvitam

3.3.1.32

snigdhatvañcātigātrāṇāmudaraṃ garjayedbhṛśam
śiro'rttirjaṭharādhmānaḥ prataptaṃ kaṇṭhakūjanam

3.3.1.33

aruciḥ pītatā mūtre nidrātandrāturaṃ naram
āmajvarañca vijñāya laṅghayedbhiṣaguttamaḥ

3.3.1.34

anaśanavamanavirecanaraktasrutitaptatoyapānaiḥ
svedanakarmasahitaiḥ ṣaḍvidhaṃ laṅghanaṃ gaditam

3.3.1.35

kṣutkṣāmaṃ śramaśaithilyaṃ bhramavegajvarāturam
antardāhaṃ raktamūtraṃ virāmajvaralakṣaṇam

3.3.1.36

vātiko laṅghanaiḥ ṣaḍbhiḥ paittikastu dinatrayam
saptabhiḥ pacate śleṣmā dṛṣṭvā laṅghanamācaret

3.3.1.37

tridoṣo daśarātrāṇi pacate laṅghanaistu saḥ
dine pañcadaśe prāpte pacate sānnipātikaḥ

3.3.1.38

muñcedvā āturaṃ hanti bhavedvā viṣamajvaraḥ
bālye raktamayā doṣāḥ kaphapittādanantaram

3.3.1.39

ṣoḍaśe tu same prāpte tridoṣaprabhavā gadāḥ
pañcaviṃśatime prāpte jvaro vai sānnipātikaḥ

3.3.1.40

vātapittakaphaireva rasaraktasamuccayāt
jāyate yo jvaraḥ samyak pakke kvāthaṃ tu dāpayet

3.3.1.41

kvāthaḥ saptavidhaḥ proktaḥ pācanaḥ śamanastathā
dīpanaḥ kledanaḥ śoṣī santarpaṇo viśeṣataḥ

3.3.1.42

pācanañca nare deyaṃ niśāsu pravijānatā
pūrvāhṇe śamano deyo'parāhṇe dīpanaḥ smṛtaḥ

3.3.1.43

santarpaṇo bhedanaśca kalye pānāya dāpayet
śoṣaṇopi prabhāte ca kvāthaḥ pāne prakīrttitaḥ

3.3.1.44

rātrau yaḥ prathamo yāmo bhūtavelā prakīrttitā
dvitīyaṃ niśi ityāhurniśīthañca tataḥ param

3.3.1.45

gaṇarātraṃ tato jñeyaṃ kālamaprāptarāśinam
pūrvāparāhṇamadhyāhnāḥ parārddhadinaśeṣakāḥ

3.3.1.46

pūrve dināvasāne ca bheṣajānāmupakramaḥ

3.3.1.47

pācano dīpanīyaśca śodhanaḥ śamanastathā
tarpaṇaḥ kledanaḥ śoṣī kvāthaḥ saptavidhaḥ smṛtaḥ

3.3.1.48

pācano'rddhāvaśeṣī syācchodhano dvādaśāṃśakaḥ
kledanaścaturaṅgaśca śamano'ṣṭāvaśeṣitaḥ

3.3.1.49

dīpanīyo daśāṃśastu tarpaṇaśca samāṃśakaḥ
viśoṣī ṣoḍaśāṃśaśca kvāthabhedāḥ prakīrttitāḥ

3.3.1.50

pācanaḥ pacate doṣāndīpano dīpyate'nalam
śodhano malaśodhī syācchamanaḥ śamate gadān

3.3.1.51

tarpaṇastarpate dhātūnkledī hṛtkledakārakaḥ
viśoṣī śoṣamādhatte tasmātkvāthaṃ parīkṣayet

3.3.1.52

kledī viśoṣī vijñāya vāmanaṃ kārayennaram
na laṅghayetkvāthakṛtaṃ nāntarāṇi ca cālayet

3.3.1.53

na śoṣayetpunaḥ sthāpyo nāśucau ca cakāsate
sa ca kvātho na śastaḥ syādrogasaṅkarakāraṇam

3.3.1.54

na śoṣayetpunaḥ kvāthaṃ na ca bhūmigataṃ punaḥ
doṣasaṃśamanenaite praśastā gadakarmaṇi

3.3.1.55

vidīryate patate'pi sphuṭate kvāthato janaḥ
ete'niṣṭakarāḥ kvāthā na doṣaśamanāya ca

3.3.1.56

etairhilakṣaṇairhīnaṃ kvāthaṃ dṛṣṭvā parīkṣayet

3.3.1.57

kṛṣṇaṃ nīlaṃ ghanaṃ raktaṃ picchilaṃ śithilañca yat
dagdhaṃ kuṇapagandhañca visragandhaṃ vivarjayet

3.3.1.58

etairasādhyaṃ jānīyādrogiṇaṃ nātra saṃśayaḥ
dravyaguṇānuvarṇena dravyagandhaṃ vinirdiśet

3.3.1.59

tadvadviśuddhaṃ sacchāyaṃ kaṣāyamamṛtopamam
vātajvare laṅghanānte dattvā cānnaṃ tathopari
niśāsu pācanaṃ deyaṃ jñātvā doṣabalābalam

3.3.1.60

trirātre paittike deyaṃ ślaiṣmike prathame'hani
avijñāte ca doṣe ca pācanaṃ na pradāpayet

3.3.1.61

saptarātrāddhi maryādā jvareṇaivopalakṣyate
tasmānnavajvare pītaṃ doṣakṛnna ca doṣahṛt

3.3.1.62

tasmādādau pradeyantu pācanañca dinatrayam
śamanīyaṃ pradeyantu pañcarātraṃ tataḥ param

3.3.1.63

śodhanaṃ dīpanīyantu ekarātraṃ pradāpayet

3.3.1.64

kvāthapāne klamo mūrcchā vaiklavyañca pradṛśyate
vamanañca yadā proktaṃ śamanaṃ pathyake'pi vā

3.3.1.65

sadā pathyaṃ prayoktavyaṃ nāpathyena sa sidhyati
auṣadhena vinā pathyaiḥ sidhyate bhiṣaguttamaiḥ

3.3.1.66

vinā pathyaṃ na sādhyaḥ syādauṣadhānāṃ śatairapi
jvarito hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet

3.3.1.67

annakāleṣvabhuñjāno hīyate mriyate'pi vā
sa kṣīṇaḥ kṛcchratāṃ yāti yātyasādhyatvameva ca

3.3.1.68

tasmādrakṣedbalaṃ puṃsāṃ balaśāntirhijīvitam
laṅghite caiva doṣe ca yavāgūpānamācaret

3.3.1.69

śāliṣaṣṭikamudgañca yūṣaṃ śastaṃ vadanti hi

3.3.1.70

pañcakolakasaṃsiddhā yavāgūrmadhyalaṅghite
bhavetpraśastā satataṃ tasya santarpaṇaṃ hitam

3.3.1.71

ājaṃ dugdhaṃ guḍopetaṃ pānāya jvaraśāntaye
tena klamavināśaḥ syātsukhamāśu prapadyate

3.3.1.72

udīcyāṃ vā pūrvasyāṃ vā'bhimukhañcopaveśayet
pāyayetkvāthapānañca kṛtvā brāhmaṇavācanam

3.3.1.73

pānapātramadhaḥ kṛtvā śayītā jñānameva ca
pītvā caiva tṛṣārtto'pi na jalaṃ pāyayetkṣaṇam

3.3.1.74

gataklamaṃ naraṃ dṛṣṭvā tadā sampadyate sukham

3.3.1.74.p1

iti ātreyabhāṣite hārītottare tṛtīyasthāne bheṣajaparijñānavidhirnāma prathamo'dhyāyaḥ