Hārīta's Compendium of Medicine 3.3.3: tṛtīyo'dhyāyaḥ

3.3.3.1

ātreya uvāca
athātīsāra vijñānaṃ bheṣajaṃ śṛṇu putraka
jvarajo vātisāraśva bheṣajaṃ copadiśyate

than for those wearing the dress of learned scholars to take / diet and regimen or money from a person afflicted with disease who has sought refuge.

3.3.3.2

doṣasaṃśamanaṃ kiñcit kiñcicca dhātudūṣaṇam
svasthavṛttau mataṃ kiñciddravyaṃ trividhamucyate

3.3.3.3

tacca daivapathāśrayaṃ yuktipathāśrayaṃ sattvāvajayañca
mantrauṣadhamaṇimaṅgagalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyanapraṇidhānā
dīti daivapathāśrayam | āhāravyavahārauṣadhadravyāṇāṃ yojaneti yuktipathāśrayam | ahitebhyo'rthebhyo manonigraha iti sattvāvajayañca

3.3.3.4

snigdhātiśītaguruśītalapicchalānnaṃ duṣṭāśanātiviṣamāśanapāna bhakṣyam
adyādajīrṇamatha śokaviṣairbhayairvā śokārttiduṣṭapayasā tu viparyayeṣu

3.3.3.5

daurbalyatāṃ viṣamabhojanakena cāpsu sambhidyate malamajīrṇaṃ nihanti cāgniḥ
sañjāyate hi manujasya tadātisāro hatvodarāgniṃ manujasya tadātisāraḥ

3.3.3.6

sañjāyate sa tu punarbahalo malena syātpañcadhā nigadito munibhirvidhijñaiḥ
rakṣye samāsata udīrṇarujasya nāśaḥ kvāthādikairbhavati pācanakaiśca pūrvam

3.3.3.7

yugapajjāyate yasya jvaraścaivātisārakaiḥ
jvarātisāro ghoro'sau kaṣṭasādhyo manīṣiṇām

3.3.3.8

na pittena vinā sopi jāyate śṛṇu putraka
tasya no laṅghanaṃ proktaṃ jvare caivātisārake

3.3.3.9

suvarcalamativiṣāhiṃgupathyākaliṅgakaiḥ
śuṇṭhī vāmātisāraghnī śūlaghnī grāhipācanī

3.3.3.10

pathyādāruvacāmustānāgarātiviṣāyutaiḥ
āmātisāranāśāya kvāthamebhiḥ pibennaraḥ

3.3.3.11

utpalaṃ dhānyakaṃ śuṇṭhī pṛśniparṇī balāyutam
bālabilvaṃ gavāṃ takreṇātyuṣṇena ca peśayet

3.3.3.12

tena lājākṛtaṃ maṇḍe deyamānīya śītalam
jvarātisāraśamanaṃ hutāśanabalapradam

3.3.3.13

śuṇṭhīviṣātaladharāmṛtavatsakānāṃ tiktāhvayaṃ kanakaśītalakaḥ kaṣāyaḥ
pāne vidheyamadhunā pratisādhitastu jvarātisāraśamanāya sadā pradeyaḥ

3.3.3.14

pāṭhendrabhūnimbaghanāmṛtānāṃ saparppaṭaḥ kvātha iha praśastaḥ
āmātisārañca jayedrutaṃ vā jvareṇa yuktaṃ sahajañca tīvram

3.3.3.15

śuṇṭhī bālakamustā bilvaṃ pāṭhā viṣā ca dhānyāni
pācanamarucau charddijvarātisāraṃ vināśayati

3.3.3.16

vatsakaśca suradārurohiṇī dhānyabilvamagadhātrikaṇṭakam
nimbabījagajapippalīvṛkīkvātha evamatisārasyauṣadham

3.3.3.17

pañcamūlībalābilvaguḍūcīmustanāgaraiḥ
pāṭhābhūnimbahrīberakuṭajatvakphalairbhṛtaḥ

3.3.3.18

iti sarvānatīsārānvamiśvāsajvarārditān
saśūlopadravāṃścāsau hanyāccāsuradāruṇam

3.3.3.19

pañca mūlyatisāmānyā yojyā pitte kanīyasī
mahatī pañcamūlī tu vātaśleṣmajvare hitā

3.3.3.20

utpalaṃ dāḍimatvakca keśaraṃ tathā madhu padmakam
dhātrī piṣṭā taṇḍulatoyaiḥ pācanaṃ jvarātisāraghnam

3.3.3.21

uśīraṃ dhānyakaṃ mustaṃ sabilvaṃ bālakaṃ balā
tathā ca dhātakī puṣpaṃ kaṣāyasya praśasyate

3.3.3.22

jvarātisāraśamanaṃ sahaśoṇitapaittikam
nihanti śophaṃ sakalaṃ rucipradavipācanam

3.3.3.23

vigatāmātisāraṃ cirotthitaṃ raktasahitamativṛddham
madhunā sahitaḥ śamayatyaraluḥ puṭapākaniryāsitaḥ

3.3.3.24

jambūvaṭodumbaraplakṣako hi nāgaśca prapauṇḍarikaṃ śamī ca
gundraḥ sacūto'mbudajīvikāyā āsāṃ hi puñjañca sadā vidadhyāt

3.3.3.25

prasthadvayenaprapibeddhi tāvadyāvadviśeṣāṃśamidaṃ prajāyate
punaḥ kaṭāhe vipacecca samyagdārvīpralepaḥ svarasaśca yāvat

3.3.3.26

uttārya nūnaṃ bhiṣaguttamena kṣaudreṇa miśraṃ harate'tisāram

3.3.3.27

hārītena tathā proktā kākamācī supūjitā
ālokyānekaśāstrāṇi ātreyeṇāpi pūjitā

3.3.3.28

jambūtvacaṃ vatsakavalkalaṃ ca niṣkvāthya nūnaṃ salile samīraṇam
caturvibhāgeṣvapi śeṣiteṣu uttārya vastreṣvathagālayecca

3.3.3.29

punaḥ kaṭāhe vipacecca samyagdārvīpralepaḥ svarasastu yāvat
uttārya śīte madhunā vimiśraṃ līḍhaṃ haredapyatisāramugram

3.3.3.30

kukṣo dare vakṣasi nābhideśe prāyupradeśe satataṃ niruddhe
vātasya rodhaśca śakṛdvibhaṅgo bhavanti sarveṣvatisārakeṣu

3.3.3.31

saphenilaṃ picchalameva rūkṣamalpaṃ sakṛdāmasaśabdaśūlam
kṛṣṇaṃ bhavedgātraviceṣṭanañca vātātisāre pravadanti tajjñāḥ

3.3.3.32

tasyādau laṅghanaṃ caikamalpe vā naiva laṅghanam
tasmāddeyaṃ kaṣāyaṃ tu pānabhojanameva ca

3.3.3.33

udīcyadhānyasya jalena kalkaṃ pāne hitaṃ pācayate'tisāram
tṛṣṇāpahaṃ dāhavināśanañca saśūlahikkāsuvināśanaṃ syāt

3.3.3.34

bālakadvayamocaharītakīparpaṭena sahitaṃ jalena ca
kvāthapānamidamevātisāre nāśamāśu kurute ca viṭchāntim

3.3.3.35

śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā
bālāśvadaṃṣṭrā bilvāni pāṭhā nāgaradhānyakam

3.3.3.36

etadāhārasaṃyoge hitaṃ sarvātisāriṇām
tindukatvacamāhṛtya kāśmarīpatraveṣṭitam

3.3.3.37

mṛdā vilipya vidhivaddahenmṛdvagninā bhiṣak
rasaṃ gṛhītvā madhusaṃyutaṃ pānaṃ sarvātisāraghnañca

3.3.3.38

tulāmathārdrāgirimallikāyāḥ saṅkuṭya karṣañca samādadhīta
tasminsapūte palasaṃsitañca deyañca piṣṭvā saha śālmalena

3.3.3.39

pāṭhā samaṅgātiviṣā samustā bilvañca puṣpāṇi ca dhātakīnām
prakṣipya bhūyo vipacecca tāvaddārvīpralepaḥ svarasastu yāvat

3.3.3.40

pītastvasau kālavidā jalena maṇḍena vājāpayasā'thavāpi
nihanti sarvamatisāramugraṃ kṛṣṇaṃ sitaṃ lohitapītakañca

3.3.3.41

doṣaṃ grahaṇyāṃ vividhaṃ ca raktapittaṃ tathārśāṃsi saśoṇitāni
asṛgdaraṃ caivamasādhyarūpaṃ nihantyavaśyaṃ kuṭajāṣṭako'yam

3.3.3.42

gharmeṇa coṣṇānnavibhojanena gharmeṇa taptodakasevanena
śokena tāpena ruṣā kaṭutve kṣāreṇa pittāsṛksārakaḥ syāt

3.3.3.43

tenāruṇaṃ pītamathātinīlaṃ durgandhaśoṣajvarapāṇḍuyuktam
bhramārttimūrcchā ca tṛṣāṅgadāhaḥ pittātisārasya ca lakṣaṇāni

3.3.3.44

śāliparṇīpṛśniparṇībalābilvaistu sādhitaḥ
dāḍimāmlo hitaḥ peyaḥ pittātīsāraśāntaye

3.3.3.45

kuśakāśekṣumūlānāṃ śālīnalabhavairjalaiḥ
mūlānāṃ kvāthamāhṛtya śastaṃ pittātisāriṇām

3.3.3.46

dhānyapañcakamūlānāṃ kvāthaḥ pittātisāriṇām

3.3.3.47

śālmalīmūlatvagguḍadugdhapeṣitaṃ ca
pānaṃ pittātiśamanaṃ saraktadāhaśoṣaharam

3.3.3.48

duḥsvapnādiśramādvai sahajajaḍatayā śītasaṃsevanena snigdhāhārātibhojyātsatilapalaguḍaiśvekṣukhaṇḍairgurūṇām
śītātisnānalaulyātpayasi dadhiyutāhārasaṃsevanācca jātaḥ śleṣmātisāro
jaṭharahutabhujahantipuṃsāmapākaḥ

3.3.3.49

tena śleṣmā śuṣkabhedāruciḥ syātsāndraṃ visraṃ jāḍyatā romaharṣaḥ
mandāgnitvaṃ mandavego viśiṣṭaḥ sālasyo'pi viddhi sāraḥ kaphotthaḥ

3.3.3.50

tasyādau laṅghanaṃ proktaṃ jñātvā dehabalābalam
pācanaṃ ca vidhātavyaṃ tryūṣaṇādyaṃ bhiṣagvara

3.3.3.51

tryūṣaṇamabhayā hiṃgu cātiviṣā rucakaṃ vacāyuktam
madhusahitaṃ lehanaṃ nṛṇāṃ gaṅgāmapi vāhinīṃ rundhyāt

3.3.3.52

kāliṅgapāṭhātiviṣā balā ca sodīcyamustāmaricāni śuṇṭhī
guḍena kṣaudreṇa praśastakalko raktātisāre kaphaje śamāya

3.3.3.53

vatsakātiviṣabilvamustakaṃ vālakena sahitaṃ jale na tu
kvāthapānamatiśūlaraktapūyanāśaṃ jvarayute'tisārake

3.3.3.54

yastu raktaṃ ca śuddhaṃ virecane śoṣadāhamatiriñcet
raktātisāra iti jñeyo vaidyairmahāmatibhiḥ

3.3.3.55

dhānyanāgaramustā ca vālakaṃ bālabilvakam
balā nāgabalā ceti kvātho raktātisāriṇām

3.3.3.56

dāḍimaṃ ca kapitthaṃ ca pathyājaṃbvāmrapallavān
piṣṭvā deyā mastuyuktā raktātīsāravāraṇāḥ

3.3.3.57

guḍena pakvaṃ dātavyaṃ bilvaṃ raktātisāriṇe
manuje pathyā vā madhuyuktā vā dadhnā raktātisāraghnā

3.3.3.58

vatsakātiviṣānāgarābhayā piṣitaṃ ca mastusaṃyutam
lehastu śasto madhunāpi mānuje raktavāhamativārayatyapi

3.3.3.59

kuṭajatvakca pāṭhā ca viśvaṃ bilvaṃ ca dhātakī
madhunā sahitaṃ cūrṇaṃ deyaṃ raktātisāraghnam

3.3.3.60

varāhavāsāsadṛśaṃ tilābhaṃ māṃsadhāvanābhāsam
pakvajambūphalasadṛśaṃ sannipātaḥ pravahatām

3.3.3.61

tulāmathārdrāgirimallikāyāḥ saṅkuṭya paktvā rasayādadīta
tasminsupūte palasammite ca deyaṃ ca piṣṭvā saha śālmalena

3.3.3.62

pāṭhā samaṅgātiviṣāsamustā bilvaṃ ca puṣpāṇi ca dhātakīnām
prakṣipya bhūyo vipacecca tāvaddārvīpralepaḥ sarasastu yāvat

3.3.3.63

pītastataḥ kālavidā jalena maṇḍena ca kṣaudrayutena vāpi
nihanti sarvamatisāramugraṃ kṛṣṇaṃ sitaṃ lohitapītakaṃ ca

3.3.3.64

doṣaṃ grahaṇyāṃ vividhaṃ ca raktaṃ pittasya cārśāṃsi saśoṇitāni
asṛgdaraṃ caivamasādhyarūpaṃ nihantyavaśyaṃ kuṭajāṣṭako'yam

3.3.3.65

pathyāpañcamūlakvāthaścaturbhāgāvaśeṣataḥ
tatra kvāthe punaścūrṇamimāni vauṣadhāni tu

3.3.3.66

śṛṅgaveraṃ tathā lākṣā pippalī kaṭu rohiṇī
dāḍimaphalatvakcūrṇaṃ dārvī savatsakaṃ viṣam

3.3.3.67

āṭarūṣakacūrṇāni saṃkṣipyātra nighaṭṭayet
ājaṃ dugdhaṃ tadarddhena ghṛtaṃ cāṣṭāṃśakaṃ kṣipet

3.3.3.68

dārvyā vilepitaṃ jñātvā guḍasya ṣoḍaśāni tu
palāni miśritaṃ tatra deyamaprātarāśane

3.3.3.69

tridoṣasannipātottha atisāraśca dāruṇaḥ
śūlamūrcchābhramānāhakāmalānāṃ vipācanaḥ

3.3.3.70

kṣatakṣīṇakṣayāṇāṃ tu hito'yamamṛto vaṭaḥ

3.3.3.71

ekabilvāgururodhracūrṇaṃ madhvādiyojitam
raktātisāraśamanaṃ bālānāṃ kṣīṇadhātukam

3.3.3.72

yadā guhyaṃ nirasyettu tadā kuryātkriyāmimām
sahacaryā balānāṃ ca raso grāhyo ghṛtaṃ punaḥ

3.3.3.73

pakvaghṛtena lepaḥ syāttasya cedaṃ praśasyate
araṇīpallavakvātho vāpyaṃ loṣṭaṃ sacandanam

3.3.3.74

prataptamathavāgninibhaṃ tathā narasya nirvāpya kāñjikamatha vidadhīta tadvat
saukhyaṃ ca samyaggudasecanakaṃ praśastaṃ saṃveśya madhyato gudaṃ dṛḍhabandhanaṃ syāt

3.3.3.75

laśunakuṇapagandhaṃ pūyagandhaṃ ghanaṃ vā palalajalasamānaṃ pakvajambū nibhaṃ vā
ghṛtamadhupayasābhaṃ tailaśaivālanīlaṃ saghanadadhisavarṇaṃ varjayitvātisāram

3.3.3.76

bhramamadanamakārśaṃ śūlamūrcchāvidāhaṃ śvasanamativivarṇaṃ charddimūrcchātṛḍārttam
vikalamatiśayena saukhyaśophajvarārttiḥ sa pariharatu dūraṃ sadvidhātā na dṛṣṭaḥ

3.3.3.77

śophaṃ śūlaṃ jvaraṃ tṛṣṇāṃ śvāsaṃ kāsamarocakam
chardimūrcchāṃ ca hikkāṃ ca dṛṣṭvātīsāriṇaṃ tyajet

3.3.3.78

dṛṣṭvā śophaṃ tathādhmānaṃ hikkāṃ chardimarocakam
tathā ca pāṇḍurogārttamatisārayutaṃ tyajet

3.3.3.79

yadalpamalpaṃ kramaśo niṣevitaṃ malaṃ bhagādhāragataṃ ca nityam
hitvāntarāgniṃ kurute narasya vikāramāhurgrahaṇīti saṃjñām

3.3.3.79.p1

nirvṛtte cātisāre śamayati dahanaṃ bhūyasā doṣito'pi
bhuktvā nāśyamalāṃśaṃ bahudinamaniśaṃ sañcayitvā nisartti

3.3.3.80

vāraṃ vāraṃ vigṛhya sahajamasaralaṃ pakvamānaṃ ghanaṃ vā
durvyādhirghorarūpo manuja rujakaraḥ syāttathā grahaṇīti

3.3.3.81

lakṣayeccātisāre ca vijñeyaṃ grahaṇīgadam
vātikaṃ paittikaṃ caiva śleṣmikaṃ sānnipātikam

3.3.3.82

naiva caikena doṣeṇa jāyate grahaṇīgadaḥ
tena saṃkṣīyate dehamantardāho vipākatā

3.3.3.83

tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukāmlavidāhirūkṣaḥ śītālpabhojanaparaiḥ śrama maithunaiśca
bhārādhvahastirathavāhanadhāvanena saṃkruddhavāyuhanane'nala vegamenam

3.3.3.84

tasmāttadagramanilena ca chidyamānaṃ raktena yuktamanile paripākameti
sañjāyate'pi manujasya tathā tṛtīyaṃ gulmeti nāma sa ca pañcavidho babhūva

3.3.3.85

plīhā yakṛjjaṭharakaṇḍumalasya bandho'ṣṭhīlā krimirjaṭhararogabhavo'tha ṣaṣṭhaḥ
ete bhavanti grahaṇīparivarttamānā ghorāstathā duḥkhadāśca manujasya citte

3.3.3.86

kaṇṭhasya śoṣastimiraṃ tathā pārśvaśūlaṃ nābhau tathātikṛśatātiviṣūcikā ca
karṇe svano'tivamanaṃ klamaśūlamohaḥ śvāsena gulmamiti lakṣaṇameva viddhi

3.3.3.87

yasyaitāni ca liṅgāni gulminaṃ taṃ vidurbudhāḥ
grahaṇī nāma sādhyo yastasya vakṣyāmi lakṣaṇam

3.3.3.88

citraṃ saśabdaṃ sṛjate'tra varcaḥ śopho'nilo varcamatīva rūkṣam
śvāsārttiyuktaṃ tanuśaithilaṃ ca srāvo grahaṇyānilakopataḥ syāt

3.3.3.89

vidāhi śīrṇaṃ sarujaṃ tṛṣārttaṃ durgandhapītāruṇanīlakālam
saṃsṛjyate yasya malo vimiśraḥ pittodbhavā sā grahaṇīti saṃjñā

3.3.3.90

hṛllāsaśchardiḥ śvasanaṃ śophaḥ kāso jaḍatvaṃ ca saśītatā ca
vairasyamāsye gurugātratā syādarocakaṃ śaṅkhaśakṛdgrahastu

3.3.3.91

tribhiḥ sametaṃ gaditaṃ ca cihnametasya kopo madhurāsyatā vā
dāho'tha mūrcchā śvasanaṃ jaḍatvaṃ sa sannipātagrahaṇīgadaḥ syāt

3.3.3.92

dārunāgaraniśā savāsakā kuṇḍalī magadhajā śaṭhī ghanam
rāsnā sabhārṅgī saralāhvapuṣkaraṃ pācanaṃ bhavati vātikagrahe

3.3.3.93

nalaveṇukuśānāṃ ca kāśekṣūṇāṃ ca mūlakam
kvāthapānaṃ hitaṃ vāsya pācanaṃ paittike grahe

3.3.3.94

vyāghrīgranthikacavyasurasā śuṇṭhī dāḍimam
rajanī ghanacitrakamevaṃ hikkāmathakaphagrahaṇīṃ hanti

3.3.3.95

śuṇṭhī kaṇā dvirajanī ca ghanaṃ tathā ca yojyaḥ punaḥ prativiṣaṃ triphalā viḍaṅga
sindhūtthavahnitrikaṭuṃ trisugandhiyuktaṃ cūrṇaṃ punarguḍayutaṃ ghṛtamiśritaṃ ca

3.3.3.96

kṛtvā biḍālapadamātrakamodakāśca bhakṣedyathā jalamapi grahaṇīgade ca
arśobhagandaramarocakagulmamehāñchūlāśmarīkṛmijarogaharaṃ ca pāṇḍu

3.3.3.97

śreṣṭhaṃ rasāyanamidaṃ balināśanaṃ syādvṛṣyaṃ balaṃ vidadhate'tikṛśatvadoṣam
varṇendriyasakaladīptikaraṃ rujoghnaṃ kuṣṭhabhramāpaharaṇaṃ kurutesadaiva

3.3.3.98

harītakīpañcaśatāni dhīmān droṇena gomūtraśatena pācyam
mṛdvagninā yāvadaśeṣameva mūtraṃ vijīrṇe vidhivadvidhijñaḥ

3.3.3.99

nirvāpya cūrṇe pratiśoṣya śītaṃ chāyāviśuṣkān pravidārya cāṣṭīḥ
cūrṇaṃ ca śuṇṭhīmagadhāviṣāśca sugandhimūrvācavikrānvitāśca

3.3.3.100

niṣkvāthya kalkaḥ kuṭajasya tāvaddarvyopalepī bhavatīti yāvat
tasyārddhabhāgena guḍe vimathyātkṣīraṃ tadarddhena gavājakaṃ vā

3.3.3.101

nirvāpitaṃ taṃ ghṛtabhājate ca saṃsthāpitaṃ prāṅmuditena tena
sindhūtthavahnitrikaṭuṃ trisugandhiyuktaṃ cūrṇaṃ punarguḍayutaṃ ghṛtamiśritaṃ ca

3.3.3.102

cūrṇena tena sakalagrahaṇīyapāṇḍuśoṣāśmarīṃ kṛmijagulmamathātisārān
plīhāyakṛcchvāsiṣu mānaveṣu viṣūcikā pīnasamastakārttim

3.3.3.103

vināśanaḥ sadyastathā jvarāṇāmadhvaśramakṣīṇabalodarāṇām
ekāhikādijvaranāśanaḥsyālleho'bhayādyo'mṛtavannarāṇām

3.3.3.104

ityabhayādyo'valehaḥ
drākṣākṣīreṇa paktvā yāvadghanaṃ darvyupalepi ca
dṛṣṭvā paścāttaiḥ samāloḍya cemānyauṣadhāni matimān

3.3.3.105

parpaṭātiviṣā mūrvā paṭolaṃ ghanavālakam
tathābhayānāṃ cūrṇaṃ tu samaśarkarayāyutam

3.3.3.106

tena kṣīreṇa saṃyojya vidāryāḥ kandameva ca
ghṛtena navanītena piṇḍe kṛtvā'tha bhakṣayet

3.3.3.107

sapittagrahaṇīpāṇḍukāmalārttitṛṣāpaham
bhrama mūrcchāṃ tathā hikkāṃ tamakonmādamaśmarīm

3.3.3.108

mehapittāsṛjaṃ kuṣṭhaṃ nāśayatyāśu niścitam

3.3.3.108.p1

iti drākṣādikṣīram iti ātreyabhāṣite hārītottare tṛtīyasthāne atīsāracikitsānāma tṛtīyo'dhyāyaḥ