The Compendium of Suśruta 19
Bhānumatī 19
- Language
- Sanskrit
19.2
pūrvādhyāyoktavraṇopakramatayā ālepanaṃ tadanuṣaṅgena ca bandhamabhidhātumālepanīyo'bhidhīyate | ālepanamadhikṛtya kṛta ityālepanīyaḥ, tena vraṇabandhavidhānamiha notsūtram | anye tu ‘ālepavraṇabandhavidhiṃ’ iti paṭhanti |
19.3
ālepa ādya upakrama iti śothabheṣajaprayogāpekṣayā lepasyādyatvamuktaṃ, tena dvivraṇīye'patarpaṇasyādyatvamuktaṃ na virodhi | sāmānya iti sarvatra śothavihitatvāt | pradhānatamatvamasya prathamabhūtaśothāvasthāpraśamakatvādeva | tasya sarvaśothasamānatvena yathāvasaraṃ vaktavyatāmāha— taṃ pratītyādi | iha tu tasya vidhimātraṃ vakṣyāmo na tu tatprayogāniti bhāvaḥ |
19.4
pratilomamiti lomābhimukham | atra mahiṣacarmotsedhatā paraṃ pramāṇaṃ lepasya | tanutvaṃ tu yadvakṣyamāṇamālepasya taduktamānādapakarṣeṇa |
19.5
pīḍayitavyāditi pīḍayitavyavraṇakṛtādālepāt | vakṣyati hi—"śuṣyamāṇamupekṣeta lepanaṃ pīḍanaṃ prati” (ci. a. 1) iti | apārthaka iti nīrasatayā na kāryakaraḥ |
19.6
śāstre vyavahriyamāṇalepapradehayorlakṣaṇamāha—ālepetyādi | antaraṃ bhedaḥ | viśoṣī ceti pīḍayitavye viśoṣī | pradehakṣaṇe śīto veti vāte pittaśoṇitānugate jñeyaḥ | bahala iti uktapramāṇaḥ, tato'pi vā ghanaḥ; bahalatvenāyaṃ bahirnirgacchadūṣmarodhādvātakaphahantā; taduktaṃ carake—"ślakṣṇasūkṣmaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt | tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛttvanyathā'guroḥ (ca. ci a. 30) iti | carake tūpanāhaśabdenāyaṃ pradeho hyuṣṇa eva tvaggatoṣmarodhāt svedakṛduktaḥ; yathā—"vyāyāma uṣṇasadanaṃ guru prāvaraṇaṃ kṣudhā | bahupānaṃ bhayakrodhāvupanāhāhavātapāḥ || svedayanti daśaitāni naramagniguṇādṛte” (ca. sū. a. 14) iti | tenehāpi pākṣikamuktamuṣṇatvamalparthaśīte vyādhau jñeyam |
19.7
ālepasya kāryabhedamāha—tatra raktetyādi | pradeho'tra kāryabhedenānirdiṣṭo guṇālocanatayā vātaśleṣmapraśamano jñeyaḥ | kecit ‘vātaśleṣmapraśamanaḥ pradehaḥ' iti paṭhantyeva | ālepasya sāmānyaviṣayamāha—śodhana ityādi | kṣatākṣateṣviti vraṇe'vraṇe ca | bhūyaṃ upayujyate yaḥ kṣateṣu sa kalka iti saṃjñāṃ labhate iti yojyam | niruddhā ālepanasaṃjñā yasya sa tathā, yadā 'nirodhyālepanasaṃjñāṃ' iti pāṭhastadā'pi sa evārthaḥ | anantardoṣetyatra doṣaśabdena pūyamucyate; yathā "tatra tatra vraṇaṃ kuryād yathā doṣo na tiṣṭhati” (sū. a. 5) ityatra pūyaṃ doṣaśabdenocyate | vraṇaśuddhiśceti cakārādvraṇaropaṇaṃ ca |
19.11
ālepaṃ kālaviśeṣe niṣedhayannāha—na cālepamityādi | atra hetumāha—śaityetyādi | rātrisvābhāvikaśailyāt saṃvṛtaromakūpatvāt punarālepanenāpi vraṇoṣmā bahiranirgacchannavaruddho vivṛddhaḥ santarāṃ vraṇe vraṇaśothe vā dāhapākau karotīti bhāvaḥ | yastu pradeho vātaśleṣmaviṣayo'paukiśothe sa rātrāvapi deyo'viruddhatvāt; pācanalepastu pācakatvādeva dātavyaḥ; tathā ghṛtapradeho nirvāpaṇatayā dīyata eva, kṣīraśītajalādisekaśca; tathā vraṇakalko'pyahorātrasthāyibandhavihita eva, uktaṃ ca vaitaraṇe—“sarvaśastu niśāṃ prāpya pralepaṃ vinivartayet | kṣīrasarpiḥpralepastu hitaḥ pracchādane tathā || varjayedvastrapaṭṭena lakpākeṣu kathaṃcana | rātrau tu śītalaṃ muktvā pralepamavadhā(cā)rayet || na ca paryuṣitaṃ kalkaṃ kadācidavatā(cā)rayet | na ca tenaiva lepena punaḥ śothaṃ pralepayet” iti || 8-11 ||
19.15
lepasya viśeṣakāryamāha—avidagdheṣvityādi | hitamiti śothakārakavātādipratikūlatayā hitam | yathāsvamiti yo yasya janako doṣaḥ; tatra dāhaḥ pittasya, kaṇḍūḥ kaphasya, rujā vāyoḥ | doṣapraśamanamabhidhāya dūṣyaprasādamāha—tvakprasādanamityādi | agramiti
śreṣṭham | punardāhakaṇḍūvināśanamiti dūṣyamahimabhūtakaṇḍūpraśamakatvopadarśanārtham | tatra saṃśodhya kāyamiti vacanāddehaṃ śodhayitvā deyaṃ; śeṣaṃ sugamam || 12-15 ||
19.16
ālepanānantaraṃ yogyatayā vraṇabandhanadravyāṇyeva tāvadāha-ata ūrdhvamityādi | kṣaumaṃ śaṇatantuvastram; āvikaṃ meṣalomakṛtaṃ; dukūlaṃ valkalaviśeṣaibhavaṃ; kauṣeyaṃ koṣakārajantukṛtatantumayaṃ; patrorṇaṃ patanītikhyātatantubhavaṃ; cīnapaṭṭaṃ cīnadeśabhavaṃ vastram; antarvalkalaṃ taruvalkalamadhyabhavaṃ valkalaṃ; vidalaṃ latādipāṭanamadhyaṃ; tūlaphalaṃ śālmalīphalaṃ, tasya tūlaracitaitāntavaṃ bandhārthamupayujyate; santānikām̐ kuśalasantānikā, kuśalasantānikā markaṭaviśeṣagṛhaṃ vā; ādiśabdādaśvavālādīnāṃ grahaṇam | prakaraṇataścaiṣāmādeśa iti śāstrapradeśeṣu kṣaumādīnāmupayoga ādeṣṭavya ityarthaḥ | tatra viṣe rajvā ariṣṭābandho vaktavyaḥ, sā ca bandhādibhirbaddhā viṣapratīkāriṇī mateti; santānikayā raktātipravṛttinivāraṇe bandhanaṃ; lauhaiḥ suvarṇādibhirdantabandho vaktavya ityanusaraṇīyam |
19.18
bandhanānāha-tatra koṣetayādi | eṣāṃ lakṣaṇamāha-eṣāṃ nāmabhirevetyādi | prāyeṇetivacanādupadeśamapi sarvabandhanānāṃ nāmānvayamātradurvijñeyānāṃ sūcayati | tatra koṣetayādi-
bandhānāṃ deśanirdeśo vyakta eva | bandhānāṃ durvijñeyatayā tantrāntarāṇi jñānārthaṃ likhyante yathākramam | tatra koṣe bhojaḥ—“aṅgulyaṅguṣṭhakāgreṣu kūrca-kūrpara-jānuṣu | koṣaṃkaṃ koṣakākāraṃ vraṇabandhaṃ tu yojayet || dāmākṛtiścatuṣpādo bandhaḥ syāddāmasaṃjñitaḥ | svastikaṃ svastikākāraṃ bandhaṃ kuryāt stanādiṣu | śākhāsu tiryakpatitān prahārādikkṛtān bhiṣak || tān prasīvyānubadhnīyādayaṃ jñeyo'nuvellitaḥ” | pratolībandhe vaitaraṇaḥ—“pratolī puṭikā proktā jālavad bahurandhrakaḥ | ghāṭānte caiva grīvāyāṃ lalāṭe ca prayojayet || sthagikāṃ sthagikākārāṃ meḍhrāṅguṣṭhāṅgulotthitām | jatru-hṛta-kakṣa-śākhādiṣaḍaṅguṣṭhāṅgulīyutām | yathāsvamauṣadhaiḥ pūrṇāṃ kalpayet susamāhitām” iti | evaṃ bheṣajapūrṇāṃ kṛtvā paṭṭena badhyata iti koṣāt sthagikāyā viśeṣaḥ, koṣastu na badhyate | “yamalavraṇayoḥ kuryādyamakaṃ maṇḍalākṛtim | khaṭvā tu bahupādā syāccīrābhirbahubhirvṛtā || bandhanaṃ kārayecchaṅkha-hanu-gaṇḍeṣu kovidaḥ | cīna(ra)bandhaṃ vijānīyāt cīnā(rā)bhirbahubhirvṛtam || aivaṃ bahuvidho bandhaḥ spaṣṭaḥ pṛṣṭhodarorasi | ūrdhvaṃ tiryagadhaścāpi paṭṭacīrākṛtaḥ sa tu || vitānaṃ tu vitānākhyaṃ(bhaṃ) mūrdhni kuryāt susaṃsthitam | gophaṇāṃ gophaṇākārāṃ yuñjyānnāsauṣṭhavastiṣu || cibuke cāpi pañcāṅgīṃ hanusandhau visaṅgate | khedayitvā sthite sandhau kuryāt pañcāṅkuśāvṛtām” iti |
19.19
bandhasya yantraṇādhīnatvāyantraṇabhedamāha—yantraṇamityādi | |
19.20
eteṣāṃ ca vraṇākṛtibhedānuguṇyen bandho yathā kartavyastadāha—tatra ghāmityādi | kavalayati kroḍīkarotīti kavalikā; sā cauṣadhavastrayormadhye bheṣajasthāpanārthaṃ yajñodumbaratvagādirūpā kavalikā dīyate | vāmaparikṣepo vāmahastaparikṣepaḥ, sa ca maṅgalārthamityeke; anye tu vāmahaste paṭṭaṃ kṣipte dakṣiṇena sādhubandhanasaṃpādanaṃ bhavatītyāhuḥ; apare tu vāmadakṣiṇaparikṣepāvubhāvapi kartavyau, kriyāsaukaryārthaṃ tu vāmaparikṣepa iha uktaḥ | uktaṃ hi carake—“bandhastu dvividhaḥ śasto vraṇānāṃ vāmadakṣiṇaḥ” (ca. ci. a. 25) iti | anāviddhamiti baddha ābādhakaro yathā na syāditi vācyam |
19.21
vikeśikauṣadhakallayorviśeṣamāha—na cetyādi | tatra vikeśikā madhu-ghṛta-tilakalkayuktā protasūtramayīvartiḥ, iyaṃ ca duṣṭavraṇaviṣayā; kalkastu niruktapūtimāṃsaniṣkṛtikavraṇa-
19.24
vraṇasya deśaviśeṣabaddhasya viśeṣamāha — tatretyādi | āyatanaṃ sthānaṃ sphigādi | tantrāntaroktaṃ yathā—‘‘pīḍayannarujo gāḍhaḥ socchvāsaḥ śithilaḥ smṛtaḥ | naiva gāḍho na śithilaḥ samo bandhaḥ prakīrtitaḥ” | pīḍayannapi yo rujāṃ na karoti eṣa jñeyo gāḍhaḥ | socchvāsa iti nātisaṃlagnaḥ | śākhā'tra bāhū jaṅghe ca || 22–24 ||
19.25
asyaiva doṣaviśeṣe viśeṣamāha—tatra paittikamityādi |
19.26
kālaviśeṣādviśeṣamāha—tatra paittikamityādi | evamabhyūhyetyanena paittikaṃ ślaiṣmikaṃ dvyahād badhnīyād grīṣme, prātareva grīṣmavaccharadi bandhayedityādi bhiṣajā tarkyamityarthaḥ |
19.29
yathoktākaraṇe doṣodāharaṇamāha— sametyādi | nairarthakyaṃ niṣprayojanatvaṃ, gāḍhabandhenānucitena || 27-29 ||
19.31
cūrṇitamityādi | cūrṇitādi vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ jñeyam | sukhamiti bandhe sati vraṇasya paristhitatvādavasthānādi sukhena bhavati, śīghrarohaṇaṃ ca bhavati | kṣipraṃ saṃrohati vraṇa ityasyānantaraṃ kecit paittikaṃ grīṣmetyādigranthaṃ paṭhanti |
19.33
abandhyānāha— abandhyā ityādi | pittādijanitāśca yadā todadāhavedanāvantastadā na bandhyāḥ; tena todādiyukte paittike viṣajuṣṭānāṃ ca pittaraktabahutyā śīrṇamāṃsatā bandhena bhavati | pramehiṇaḥ ślathataradhātutvād bandhādatīva praklinnatā bhavatītyādyanusaraṇīyam | anye tu kuṣṭhyādīnāṃ māṃsapāke vraṇā na badhyante iti yojayanti | karṇikā viṣaduṣṭamāṃsāṅkuraḥ |
—
19.35
anuktārthohārthamāha— svabuddhyā cetyādi | kṛtyākṛtyāniti karaṇīyākaraṇīyān | tathā vraṇāśca kuṣṭhināmilādinoktāḥ, ṛtavaśca grīṣmetyādinoktāḥ sūcitāḥ | parisaṃkhyāyeti samyagjñātvā |
19.45
anye'tra saṃgrahaślokān paṭhanti-ūrdhvaṃ tiryagityādinā | tānapaṭhanīyānanye manyante, tantrakarturanyatrāpi saṃgrahaślokākaraṇāt || 36-45 || iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyaṭīkāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne ālepanīyo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit