Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 20

Bhānumatī 20

Language
Sanskrit

20.2

anantaraṃ vraṇālepanādhikārāt kṛtavraṇabandhasya vraṇino vihārāhāropadarśanārthaṃ vraṇitopāsanīyo'bhidhīyate | vraṇitopāsanam āhārācārabhajanaṃ, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyo jñeyaḥ |

20.4

tatra gṛhameva pradhānaṃ, tatrasthasyetarasevanādityāha-atha vraṇitasya prathamamityādi | praśastatvaṃ deśasya prākpravaṇatvādinā vāstuvidyoktaṃ jñeyam | pūrvoktaṃ ślokena sukhagrahaṇārthamāha; evamevātrādhyāye gadyenoktaṃ samyagbodhārthaṃ samyaggrahaṇārthaṃ ca ślokenāpyabhidhāsyati | taduktaṃ carake- “gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate | tadvyaktivyavasāyārthaṃ dviruktaṃ tanna garhyate” (ca. ni a. 1) iti | atrāpi deśa eva vāstuśabdenocyate; anye tu vāstupuruṣaṃ vadanti | taccarmādivyādhāna(?) gṛhakaraṇam | ciramiti cirasthāyino na bhavanti |

20.10

asaṃbādham asaṃkīrṇam | svāstīrṇaṃ samyak kambalādibhirāvṛtam | saśasraṃ ca rakṣārtham || 5-10 ||

20.15

grāmyadharmakṛtā doṣā uttaratra vaktavyā yathā- "maithunopagamādghorān vyādhīn prāpnoti durmatiḥ | ākṣepaṃ” ( ci. a. 39 ) ityādi |

20.17

navadhānyetyādau māṣādīnāṃ purāṇānāmapi niṣedhaḥ | kalāyo'tra tripuṭaḥ, hareṇusatīnayostu “anyairevaṃvidhairvā'pi mudgādīnāṃ rasena vā” (sū. a. 19) iti vacanena vidhānameva | ajāṅgala māṃsamityasya pradhānakalpanayā jāṅgalaśabdo'yaṃ jaṅghālaviṣkirayoreva vartate, tena tadanyeṣāṃ sarveṣāmeva niṣedhaḥ | etacca carake-śotha eva “grāmyābjānūpaṃ piśitalavaṇaṃ” (ca. ci. a. 12) ityādinā atrājāṅgalenoktagrāmyasya niṣedhādvyākhyāyate; evaṃ jāṅgalavacanenaivānūpaudakaniṣedhe prāpte punastadvacanaṃ viśeṣeṇa tanniṣedhārthamiti vyākhyānayanti | kiṃtu, ajāṅgalaśabdenātra māṃsavarge prathamoktajaleśayānūpagrāmyakravyabhujaikaśaphajaṅghālarūpaṣaṇmāṃsavargoktajāṅgalavyatiriktapañcavargamāṃsaniṣedho vivakṣitaḥ; ānūpaudakaśabdena ca tatraivoktajaleśayānūpayorviśeṣeṇa doṣakāritvānniṣedhaḥ; anena pañcavidho'pi punastatroktajalacarādirniṣiddhaḥ ( anye punaḥ ‘ajāvikānūpaudakamāṃsaṃ' iti paṭhanti ) | prabhṛtigrahaṇaṃ samastaguruvidāhyāditantrāntaroktaniṣiddhatayoktagrahaṇārtham | yaduktaṃ carake-“grāmyābjānūpaṃ piśitalavaṇaṃ śuṣkaśākaṃ navānnaṃ gauḍaṃ piṣṭānnaṃ dadhi sakṛśaraṃ vijjalaṃ madyamamlam | dhānāvallūraṃ samaśanamatho gurvasātmyaṃ vidāhi svapnaṃ cāratrau śvayathugadavān varjayenmaithunaṃ ca" ( ca. ci. a. 12 ) iti | atra ca prabhṛtigrahaṇagṛhītānāṃ navadhānyādivaddoṣakartṛtvamiti | takrānta - ityādi | doṣasaṃjanana iti vraṇadoṣajananaḥ, vraṇadoṣaśca vraṇaduṣṭireva | yadi tu vātādayo'tra doṣā vivakṣitāstadā bhūyasāṃ vātādijanakānāṃ vidyamānatvāt pratiniyatanavadhānyāyabhidhānaṃ syāt | vraṇaduṣṭirapi yadyapi doṣaduṣṭipūrvakaiva bhavati, tathā'pi dravyamahimnā yāni dravyāṇi vraṇaduṣṭilakṣaṇavyādhikāriṇī tānīhocyante | tena navadhānyādīnāmiha vraṇaduṣṭau kartavyāyāṃ doṣānantarīyakatayā duṣṭedoṣakaraṇamapi bhavati | yathā-mṛt
pāṇḍuroge, viruddhāśanaṃ kuṣṭhe, atyaśanamajīrṇe kartavye doṣamapi tannāntarīyakatayā karoti | taduktaṃ tantrayuktiṣu māṃsādīnāṃ vraṇaduṣṭikartṛtvaṃ, yathā—‘‘mṛtpiṇḍo'dbhiḥ klidyate evaṃ māṣatiladugdhaprabhṛtibhirvraṇaḥ’’ (u. ta. a. 65) iti | tathāhi dravyaprabhāve carakaḥ—‘‘kiṃciddoṣapraśamanaṃ kiṃciddhātupradūṣaṇam | svasthavṛttau mataṃ kiṃciddravyaṃ trividhamucyate’’ (ca. sū. a. 1) iti |

20.19

madyasya navadhānyādivarge sākṣāt prabhṛtiśabdādvā niṣedhe'pi bhūridoṣakartṛ tayā punarniṣedhaḥ | maireyādayo dravadravye vyākaraṇīyāḥ |

20.22

vraṇitasyetyādau upataptasyeti kāraṇairityanena saṃbadhyate | pavanādīnāṃ vibhramaḥ prakoṣaḥ; tatra vātācchotharujaḥ, kaphāt srāvaḥ, pittāddāhapāko jñeyau || 20—22 ||

20.27

hiṃsāvihārāṇīti hiṃsaiva vihāraḥ krīḍā yeṣāṃ tāni tathā | etena krīḍā prayojanaṃ rakṣobhidravaṇasyoktam, ante ca 'satkārārthaṃ jighāṃsūni ca' ityanena abhyarcanaṃ tathā hiṃsā ceti phaladvayaṃ vaktavyaṃ, tena militvā phalatrayamihāpi carakoktamuktaṃ bhavati | taduktaṃ hi"tridhā tvāghātaprayojanaṃ bhavati-ratirabhyarcanaṃ hiṃsā ca" (ca. ni. a. 7) iti | rakṣāṃsītyādau bahuvacanamārthe; paśupatyanucararakṣoyakṣau tyaktvā atiriktā devādayaḥ ṣaṭ | rakṣograhaṇamādāvupaghātakatvāt | kuberānucarā yakṣāḥ, kumārānucarā naigameṣādayo nava vakṣyamāṇāḥ | kṣatanimittamiti śoṇitasya vraṇe prādurbhāvāt | prayojanāntaramāhasatkārārthamityādi | śoṇitārthopasaraṇaṃ satkāre hiṃsāyāṃ vā'ntarbhavatīti na rākṣasādyupadarśane trividhaprayojanātikramaḥ | satkārakāmānāmityabhidhānena hiṃsārthino'sādhyāḥ sūcyante; tantrāntare hi hiṃsārthagṛhītā asādhyā uktāḥ | na hiṃsyuriti vacanena satkārārthaṃ gṛhīte'pi yadā balyādinā satkārā na kriyante tadā te'pi hiṃsantīti darśayati | satkāreṇa ca krīḍārthino'pi kṛtakṛtyā nivartante | anye tu satkāreṇa trividhaprayojanānāmapi rākṣasādīnāṃ nivṛttiṃ vadanti || 23-27 ||

20.31

sarṣapetyādi | chatrāticchatre droṇapuṣpīdvayaṃ; lāṅgalakī prasiddhā, markaṭamūlītyanye; brahmacāriṇī brahmayaṣṭikā, alambuṣetyanye; jaṭilā māṃsī; guhā śālaparṇī; atiguhā pṛśniparṇī; lakṣmī lakṣmaṇā, viṣṇukāntetyanye; śatavīryā dūrvā, śatāvarītyanye; sahasravīryā śvetadūrvā || 28-31 ||

20.37

jīrṇetyādi | jīrṇaśālyodanaśabdena navadhānyaniṣedhāt purāṇatve'pi prapurāṇasyāpyatilaghutayā grahaṇam | dravāḍhuttaro dvavottaraḥ, dravahīna ityarthaḥ; na tu dravapradhānaḥ, yena "vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandamācaret" (sū. a. 45) ityuktaṃ; bhoje'pi"vraṇodarāsthāpanapīḍitānāṃ pramehiṇāṃ chardyatisāriṇāṃ ca | dravaṃ na dadyādathavā'pi koṣṇamalpaṃ hitaṃ bheṣajasaṃyuktaṃ ca" ityuktam | kiṃvā dravamuttaraṃ śreṣṭhamāntarīkṣādi; taccālpameva vacanāntarājjñeyam | saindhavamiha niṣiddhalavaṇāpavādarūpam | mudgādīnāmityatrādiśabdāddhanamudgādīnāmaniṣiddhānāṃ grahaṇam | raseneti yūṣeṇa | saktūnityādi kecit paṭhanti; tacca vyaktam | adhyāyānte yathoktāhārācāraphalāvadhāraṇaparaṃ ślokadvayaṃ kecit paṭhantidivetyādi || 32-37 || iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne vraṇitopāsanīya ekonaviṃśo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)