The Compendium of Suśruta 22.38
Bhānumatī 22.38
- Language
- Sanskrit
22.38
idānīṃ prasaroddiṣṭasaṃsarge saṃnipāte ca kriyābhedamupadarśya cikitsābhedamāha—sarvairbhāvairityādinā saṃnipāte tathaiva cetyantena | bhāvairiti svarūpaiḥ | tatra vāyo rūkṣatvādayo bhāvāḥ, pittasyoṣṇatvādayaḥ, kaphasya snehādayaḥ | tatra vāyuḥ sarvairbhāvaiḥ kaṣāyeṇa vardhate, pittaṃ kaṭunā, kapho madhureṇa | yadvakṣyati rasavijñānīye-“tasya vātasya samānayoniḥ kaṣāyarasaḥ” ( sū. a. 42 ) ityādinā | evaṃ kaṭukādibhiryathāyogyaṃ tribhirbhāvairdvābhyāṃ bhāvābhyāmekena bhāvena vā vātādīnāṃ vṛddhyudāharaṇamūhyam | tathā'yaṃ sarvabhāvādiprakopaḥ prakarṣeṇa madhyavidhayā nyūnatayā ca kopena kopaviśeṣagrahaṇājjñeyaḥ | saṃsarge iti dvandve | kupitaḥ kruddhamiti viśeṣaṇadvayenātrānugamyānugamakayordvayorapi doṣayoḥ svatantravyaktaliṅgalalakṣaṇamanubandhyatvaṃ darśayati, ata evānubandhyadvayadoṣamelake ‘saṃsarga’ iti saṃjñā kṛtā | yaduktaṃ carake—“tatra dvayaṃ cedanubandhvalakṣaṇaprāptaṃ tat saṃsargamityācakṣate, trayaṃ tu saṃnipātam” ( ca. vi. a. 6 ) iti | anubandhyānubandhalakṣaṇe carakaḥ—“tatra svatantro vyaktaliṅgaḥ svacikitsāśamanīyo'nubandhyaḥ, tadviparītalakṣaṇaścānubandhaḥ” ( ca. vi. a. 6 ) iti | anye tvatra dvibhāvaikabhāvakupitaṃ doṣamanubandhamudāharanti, tayorgena tatsaṃjñāmicchanti; ye tvatra kṣīrakupitasya kaphasya kṣīraśaityena kupito vāto'nubandho bhavatīti bruvate, tannāgataṃ nānumataṃ nāpi dṛṣṭam | śaityaṃ tu kṣīrasya snehamādhuryagauravādinā ca vātajaye kartavye pratipakṣamapi na bhavati | yaduktaṃ—“viruddhaguṇasaṃnipāte hi bhūyasā'lpamavajīyate” ( ca. vi. a. 1) iti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit