The Compendium of Suśruta 23
Bhānumatī 23
- Language
- Sanskrit
23.2
pūrvādhyāye vidīrṇatayā vraṇasyoktasya srāvādīnāṃ cikitsopayuktaviśeṣajñānārthaṃ vraṇasrāvavijñānīyo'bhidhīyate | atrādiśabdalopādvā vaktavyagandhavarṇavedanānāṃ grahaṇaṃ; kiṃvā srāvamadhikṛtyetyadhiśabdenaiva gandhādayo'pi cātra eva labhyante |
23.3
vraṇādhiṣṭhānaviśeṣeṇāpi srāvā bhavantīti vraṇava(vā)stūnyevāha-tvaṅmāṃsetyādi | vraṇava(vā)stūnīti vraṇasthānāni | kathamaṣṭāveva va(vā)stūnītyāha-atra sarvavraṇasaṃniveśa iti | etadvyatirekeṇa yasmānna vraṇaḥ prāyo dṛśyate tenāṣṭāvevetyarthaḥ | yadapi raktamedòmajjādi vraṇe'vadṛśyate tadapi sirāsnāvyāśrayatvenaiva vraṇe bhavati na tu tadadhikarakatayā'śrayalenetyeke; anye tu sirayā rudhiraṃ, snāyusaṃbandhena medaḥ, asthnā ca tātsthyānmajjā gṛhyata iti vadanti | aṣṭāvevaitāni lakṣaṇacikitsābhedakatayā va(vā)stūni bhavantītyāgama evātra naḥ pramāṇaṃ; tathā cikitsite'pi 'tvaksirā' ( ca. ci. a. 25) ityādinā'ṣṭāveva vraṇasthānānyabhidhāsyati |
23.4
vāstubhedena vraṇasukhasādhyatvādi darśayannāha—tatrāyetyādi | āyatvena tvaci labdhāyāmekagrahaṇaṃ māṃsādigatavraṇānāmapi pākakāle tvagvidaraṇenāpyatvagāśrayatvasya labdhasya nirāsārtham | etadevāha—tvagbhedīti; tvacamevaikāṃ viśeṣeṇa bhettuṃ śīlamasyeti tvagbhedī | etacca tvagādyāśrayatvaṃ vraṇānāṃ vaiśeṣikadṛṣṭyā jñeyaṃ; tena sarvatraiva—‘‘pacyataḥ śoṇitameṣa pākaḥ’’ (sū. a. 17) ityanena raktapākābhidhānaṃ sarvasādhāraṇaṃ sarvagāmitayā raktasya yuktam | svayamavadīryamāṇā iti ālepādyupakramamantareṇa pacyamānāḥ, durūpacārā iti gambhīratvena tvagāśrayavraṇāpekṣayā durūpacārā iti jñeyam |
23.5
vāstubhedena vraṇasya sukhāsukhatvamuktvā prasaṅgenākṛtyā'pi sukhāsukhatvamāha—āyata ityādi | śeṣā iti ardhacandrasvastikādyākṛtayaḥ | vikṛtākṛtaya iti vikṛte vraṇe bhavantīti vikṛtākṛtayaḥ | etacca hetugarbhaviśeṣaṇaṃ, tenādhikāstvito nodbhāvanīyāḥ |
23.6
etatprasaṅgena rogivaidyayośca guṇaṃ doṣaṃ ca sukhāsukhatvakāraṇamāha—sarve evetyādi | ātmavatāmiti nirdeśācchāyāvauṣṭrakhādirogaṇayuktatvena praśastātmavatām | vraṇaduṣṭikāraṇamāha—pravṛddhatvāccetyādi | atra cakārāt pravṛddhamedaādīnāṃ dūṣyaviśeṣabhūyastvādapi duṣṭiṃ samuccinoti |
23.7
etadduṣṭiprasaṅgādduṣṭeṣveva vraṇeṣu prāyaḥ srāvasaṃbhavāduṣṭavraṇānāmākṛtīrāha—tatrātītyādi | tatrātisaṃvṛtātikāṭhinātimātrāvasannātyarthatodādivedanāvāniti vātena, ativivṛtātyūṣṇakṛṣṇapītaraktapūtimāṃsasirāsnāyupratipūrṇaḥ pūtipūyāsrāvyamanojñadarśanagandho'tyarthadāhapākarāgavāniti pittena, śeṣāḥ kaphena | avasanno nimnaḥ | unmārgī mukhānmukhāntaravān | utsaṅgaḥ koṭaraḥ | cakārāccarakoktaropyādiduṣṭavraṇāvarodhaḥ; yaduktaṃ—‘‘ropyaḥ kumbhīmukhaśceti praduṣṭā dvādaśa smṛtāḥ’’ (ca. ci. a. 25) iti | atra cikitsāsūtre yathāsvamiti vyastasamastavātādiṣu yadditaṃ tat kartavyamityarthaḥ |
23.8
idānīṃ vraṇaduṣṭiṃ srāvakāraṇatayā'bhidhāya prakṛtān srāvānāha-ata ityādi | atra sarvaśabdastvāgantostathā vāstubhedakṛtasya tathā doṣakṛtasya vakṣyamāṇasrāvasya grahaṇārtham | tatra ghṛṣṭāsu chinnāsvityāgantoḥ | bhinnāsviti svayaṃ śārīravraṇabhinnāsu yatnavidāritāsu vā | atra salilaprakāśatā srāvasya tvacāsamudakasya rasasya vā''dhāratayā | māṃsagate'pyāgantau sarpiḥprakāśatā srāvasya, śeṣaṃ tu nijasya vadanti | snāyugatasrāva evaṃvarṇo jñeyaḥ | evamanyatrāpi viśeṣānabhidhāne sādhāraṇatvaṃ srāvasya jñeyam | sandhigataḥ pūrvoddiṣṭo'pyasthrāmeva sandhirūpatayā'sthigatāt paścāducyate | asthigate śuktidhautatvaṃ tathā'sthisārasravaṇaṃ ca doṣakṛtaṃ, śeṣastu srāvaḥ sādhāraṇaḥ | śuktidhautamiti mayūrādipāṭhāt pūrvanipātādyatyayena dhautaśuktivadityarthaḥ | avalambīti avalambanaśīlaḥ | unmathita iti raktādimathita iva | koṣṭhagatastu yathāpratyāsatti purīṣādi sravati | atra raktasrutiḥ koṣṭhāśrayaplīhādhiṣṭhānatayā, udakasrāvastu upayuktapānīyasya saraṇātmakatvaprabhāvāt | marmaṇāṃ tvagādyavyatirekāt tvaggatādisrāveṇaiva tvagādimarmasrāvagrahaṇamāha-marmagatāstvityādi | tvagādyāśrayāṇāmāśrayaprabhāvakṛtasrāvaviśeṣamabhidhāya doṣaviśeṣeṇa teṣveva srāvaviśeṣānāha-tatra tvagādītyādi | yathākramamiti yathāsaṃkhyam | atra marmavarjiteṣu tvagādiṣu saptasu yathākramaṃ vātapittakaphaśoṇitasaṃnipātānāṃ saptasaptāsrāvā yathoktā bhavanti; śoṇite tu yaddvisravamadhikamuktaṃ tat sarvalagāyāśrayānugāmi | anye tu yathāsaṃkhyamatra necchanti | saṃnipāteneha ye nārikelādivarṇā uktāste vikṛtiviṣamasamavāyakṛtā jñeyāḥ; anyathā hi vātādikṛtavarṇamelakenaiva saṃnipātavarṇo'pyuktaḥ syāt |
23.10
asādhyasrāvānāha - pakvāśayādityādi | pulāko gavedhuka load:; anye tucchadhānyamāhuḥ | raktāśayāditi āmāśayādityasya viśeṣaṇaṃ, tenāmāśayagatayakṛtplīhasrāvaḥ kṣārodakanibho'sādhyaḥ | evaṃ kalāyāmbhonibhaśca srāvastrikasandhijaḥ koṣṭhamārgeṇa sravanna sādhyaḥ, yaduktaṃ bhoje- "pulākodakavarṇastu yadā koṣṭhāt pravartate | āmāśayot sravatyevaṃ taṃ bhiṣak parivarjayet || kṣārodakasavarṇastu yadā koṣṭhāt pravartate | raktāśayāt sravatyevaṃ taṃ bhiṣak parivarjayet || trikasandhestu viva̍rāt kalāyokasannibhaḥ | koṣṭhaṃ bhittvā viniryāti taṃ bhiṣak parivarjayet" iti |
23.11
vraṇe vātādivedanānātikrameṇa vātādijñānamāha - tatra todetyādi | atra lokaprasiddhaiya vedanāviśeṣā vyākartavyāḥ | aṅkuśikā khalvī, kiṃvā aṅkuśākṛṣṭasyeva vedanā'ṅkuśikā | coṣaḥ pārśvasthiteneva vahnināpatapanaṃ, pipāsetyanye |
23.12
ata ityādinā doṣakṛtavarṇabhedena vraṇāvadhāraṇam | savarṇopetatvaṃ pradeśabhedena sarvavarṇaprabalatayā vā |
23.13
vraṇoktavarṇaṃ vedanāṃ ca sarvaśotharūpavikāreṣvatidiśannāha—na kevalamityādi |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne vraṇāsrāvavijñānīyo nāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ |
22 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit