The Compendium of Suśruta 27
Bhānumatī 27
- Language
- Sanskrit
27.1
38) ityanuvartamāne “godvyaco'saṃkhyāparimāṇāśvāderyat” (pā. a. 5|
39) iti yatpratyayāt śalyamiti rūpasiddhiḥ |
27.2
pūrvādhyāye'ntaḥśalyamityuktam, atasteṣāmantaḥsthitaśalyānāṃ jñānārthaṃ pranaṣṭaśalyavijñānīyo'bhidhīyate | pranaṣṭamāpātato'nupalabhyamānam |
27.3
tatra śalyanirūpaṇameva prathamaṃ darśayitumudyato niruktyā śalyasvarūpamāha - śala hiṃsāyāmityādi | atra śaladhātoścaurādikaṇyantāt ‘erac’ (pā. a. 3|
56) ityacā ‘śala’ iti rūpaṃ, tena śalanaṃ hiṃsanaṃ śalaḥ, tathā ca śalasya hiṃsāyā nimittaṃ saṃyogo yasya tat śalyaṃ; “tasya nimittaṃ saṃyogotpātau” (pā. a. 5|
27.4
asya ca dvayī pravṛttirekā niruktyā śalyaṃ sarvavyādhīnāha, yaduktaṃ - “yat kiṃcidābādhakaraṃ tat sarvaṃ śalyasaṃjñitam” iti; athavā tu rūḍhyā śarādau vartate | tatra niruktyarthameva parigṛhyāha-dvividhamityādi | asyaiva vivaraṇaṃ-śārīramityādi |
27.5
ityataḥ śalyaśāstramiti| asmin śāstre niruktyarthameva śalyasya parigṛhītvā sarvābādhaviṣayatayā upadeśa iti bhāvaḥ| tatretyādi| śārīraśalyavivaraṇe danta-nakha-romādīnāmādau grahaṇaṃ; dantādiṣu rūḍhyarthaśalyaśabdasya tu yogāt; tathā hi-dantaścalitaḥ śārīraṃ śalyam, anyagātrapraviṣṭaṃ mukhyaṃ śalyaṃ ca bhavati; evamubhayarūpo nakhaḥ; tathā akṣiṇa pratīpaṃ roma śārīraṃ śalyam, anyatra śarīrapradeśe vraṇāntargataṃ mukhyaṃ ca śalyamiti| annaṃ duṣṭaṃ śalyamevābādhakaratvādeva | dhātvādayo'pi duṣṭāḥ śalyam | āgantuśalyodāharaṇe śārīraśalyavyatirekeṇa mānasaśokādiśalyasyāpi grahaṇam | mukhyaśalyaśabdaviṣayaṃ cikitsābhedārthaṃ pṛthakkurvannāha—adhikāro hītyādi | adhikāro mukhyatvenādhikāraḥ | viśasanārthamiti māraṇārtham | atraitihyaṃ-yadbrahmaṇā dānavavināśārthaṃ lauhamutpāditamiti | nirvāhitvāditi śarīrapraveśaśīlatvāt; 'nirvāsitvāt' iti pāṭhe kālāntarāvasthāyitvādityarthaḥ | aṇumukhatvaṃ ca dūrapraveśe hetuḥ | dūraprayojanakaratvaṃ dūrasthena dhānuṣkeṇa śareṇa vedanāniṣpādanādityarthaḥ | tasyāharaṇe viśeṣakārakaṃ bhedmāha—sa dvividha ityādi | vṛkṣapatrapuṣpaphalākṛtaya iti śarasya phale agre vṛkṣapatrādisādṛśyamityarthaḥ | vyālamṛgapakṣivaktrasadṛśā ityanena unnatadaṃṣṭrākṛtitrā śarasyetyucyate |
27.6
śalyānāṃ śarīre gatibhedamāha—śarīre ityādi | ṛjvāgataṃ saṃmukhāgatam, avācīnaṃ pṛṣṭhādāgataṃ, tiryak pārśvayorāgatam, adhastādāgatamūrdhvagatam, ūrdhvāgatamupariṣṭādāgatamadhogatam | viśvāmitreṇa tu, agrapṛṣṭhādāgatānubhāvapi ṛjuśabdenoktau, tathā'paraṃścaiṣāṃ pātānāṃ vyāmiśratvena saṃkīrṇaḥ pāta uktaḥ | yaduktaṃ—“kīrtitāḥ pañca śalyānāṃ gatayaḥ śalyacintakaiḥ | ūrdhvādhastiryaṅkasaṃkīrṇapātabhedataḥ” iti | tatra saṃkīrṇapātā ukteṣventarbhavantīti na saṃkhyādhikyam |
27.7
pratighātāditi asthyādibhirvegapratibandhāt; vegakṣayastu svata eva | peśīśabdena peśyormadhyam, ata eva vraṇavāstugṛhītamāṃsādasya bhedaḥ | prabhṛtigrahaṇāt sirābhyantaragrahaṇam | tatra śalyalakṣaṇamityādi | śyāvamityādi sāmānyena saśasyavraṇalakṣaṇam | viśeṣatastvityādi lagadigataśalyasya viśiṣṭalakṣaṇaṃ, tacca sāmānyalakṣaṇayuktaṃ sarvaṃ jñeyam | coṣaḥ pārśvasthāmineva śoṣaḥ | svakarmaguṇahāniriti yathā rasavahasrrotaso rasavahanakarmahānistathāsravaṇahāniḥ | atra srotodhamanyorvraṇavāstugṛhītasirāprabhedatvena sirāgrahaṇena grahaṇaṃ; kiṃvā prabhṛtiśabdagrahaṇāttadgataśalyalakṣaṇābhidhānam | saṃgharṣaḥ saṃghaṭṭanam | ceṣṭoparamaścalasandhiṣu jñeyaḥ | āṭopaḥ saśabdavāyukṣobhaḥ | marmaviddhavaditi pūrvādhyāyokta pañcakṣatamarmalakṣaṇavat sāmānyasaśalyamarmalakṣaṇamityarthaḥ |
27.8
saṃprati śalyavraṇasya rohaṇe hetumāha - mṛdūnityādi | anulomasaṃniviṣṭānīti rasādigamanāvirodhasthitāni | eṣāṃ kālāntaraprakope hetumāha - doṣetyādi | etadeva ca kālāntarakopitvamanviṣvāharaṇe iha vaktavye kāraṇaṃ jñeyam |
27.9
saṃrambhaḥ śotharāgādisaṃbhavaḥ | snehasvedopapannānyasthīnīti bāhya eva prāyaḥ snehasvedaprayogaḥ | marmaṇāṃ sirādipañcarūpatvāt sirādipraṇaṣṭalakṣaṇameva tatrāpīti darśayannāha— marmetyādi | ananyabhāvāditi sirāmāṃsasandhvasthisnāyvantargatatvādityarthaḥ |
27.10
sarvasthānagate ityādi lakṣaṇamiti jñānopāyaḥ |
27.12
todādīñchlokena prapañcayannāha—yasminnityādi | saṃvāhyamāna iti saṃmardyamānaḥ |
27.14
alpābādhamityādi niḥśalyalakṣaṇam |
27.15
saṃpratyāharaṇopayoginīṃ naṣṭaśalyānāmavasthāmāha - asthyātmakamityādi | bhidyata iti vidīrṇaṃ bhavati | śīryata ityanekāvayavaṃ bhavati | yattu viṣāṇetyādinā asthyātmakaṃ na viśīryata iti vaktavyaṃ, tatra kṣayaṃ na yātītyarthabhedānna virodhaḥ | anye tvatrāpi viśīryata iti kṣayaṃ yātītyarthaḥ, kiñcidasthi kṣayaṃ yātīti; cakārāt komalāsthyapariṇāmādvirodhaṃ vadanti | nirbhujyate kubjaṃ bhavati |
27.19
pittatejaḥ jāṭharāgnirūpapittatejaḥsahakṛto dehoṣmā | svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye rītyādayaḥ | śītatvenātra tatsahacaritaṃ dravalaṃ naimittikamucyate | mṛdava ityanena cātikaṭhināllohād vyāvṛttiḥ | anena ca naṣṭaśalyāvasthākathanenāsthyātmakamavayavāntaramanvaṣyāhartavyaṃ, śārṅgādi ṛjūkṛtyā hartavyaṃ, vārkṣādi śīghramāhartavyaṃ, kānakādīnāṃ pramādbhayādanāharaṇe'pi na doṣa ityādi prayojanamūhyam |
27.20
atrādhyāyapiṇḍārthaṃ darśayan tajjñaṃ vaidyaṃ stauti-dvividhamityādi | dvividhaṃ śārīrāgantubhedena | tvagādivastuṣvadhiṣṭhitaṃ vividhatvena naṣṭānaṣṭatvenāvasthitam |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne praṇaṣṭaśalyavijñānīyo nāma ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ |
26 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit