The Compendium of Suśruta 29
Bhānumatī 29
- Language
- Sanskrit
29.2
pūrvādhyāyaiḥ samāsavistarābhyāṃ vraṇānuddiśyā''turopakramaṇīyādhyāye cikitsā sūtrayitavyā, sā tu sāriṣṭatvāddhatāyuṣi na sidhyati, ato'riṣṭajñānārthaṃ riṣṭapratipādakādhyāyeṣu sāmānyāriṣṭasvarūpamabhidhāyakatayā viparītavraṇavijñānīyo'bhidhīyate | viparīto vraṇaḥ sādhyādanyaḥ sariṣṭatayā vivakṣitaḥ | chapratyayādi pūrvavad vyākhyeyam |
29.3
atra maraṇapūrvatā riṣṭasya lakṣaṇamityāha - phalāgnītyādi | puṣpaṃ phalasya, dhūmo vahneḥ, ambudo jalavṛṣṭeḥ | puṣpādauha kālāntarāniyataphalasaṃbandho dṛṣṭāntatvena jñeyaḥ, kiṃvā bhaviṣyatkhyāpakatvamātreṇāpi dṛṣṭāntaḥ; tena na puṣpādiśu phalādivyatirekeṇa riṣṭasyāpi maraṇavyabhicāraḥ; yaduktaṃ - "dhruvaṃ tvariṣṭe maraṇam" iti; carake'pi - "apyevaṃ tu bhavet puṣpaṃ phalenānubandhi yat | na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti maraṇādṛte"- (ca. iṃ. a. 2) iti | yattu carake "saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate" (ca. i. a. 9) ityanenāniyatamuktaṃ, tatra hi maraṇaṃ niyatamevaṃ paraṃ yāvatkālaṃ jīvati tāvadapi saṃśayagṛhītameveti bhaṅgyā pratipadyate; kiṃvā, tadyadi saṃdigdhamaraṇakhyāpakaṃ tadā riṣṭatvamapi tasya saṃdigdhamevocyate, iti na niścitariṣṭabhāvānāṃ maraṇavyabhicāritvam; anye tvāturagataṃ riṣṭamasādhyaṃ doṣajanyaṃ prāhuḥ | yaduktaṃ - "kriyāpathamatikrāntāḥ kevalaṃ dehamāśritāḥ | doṣāḥ kurvanti yalliṅgaṃ tadariṣṭaṃ nirucyate" (ca. iṃ. a. 11) iti yāvat, yattu bhūtādigataṃ tanmaraṇavyabhicāri, tadantarhatāyurjanyaṃ hi riṣṭamiti riṣṭākhyāpakalakṣaṇaṃ; tacca śārīre riṣṭe pacyamānamārakakarmaprayuktakriyāpathākrāntadoṣajanyaṃ, bhūtādau pacyamānamārakakarmajanyaṃ, tat kathaṃ maraṇaṃ vyabhicariṣyati | yattu svapnādhikāre'bhihitaṃ "ityete dāruṇāḥ svapnā rogī yairyāti pañcatām | arogaḥ saṃśayaṃ gatvā kaścideva pramucyate" (ca. iṃ. a. 5) iti; tatra rogidṛṣṭatathāvidhasvapnānāmeva riṣṭatvam; evaṃ bhūtādhikārādāvapi maraṇavyabhicārasāmagrīniyogā maraṇaṃ vyabhicaranti, na tāni riṣṭapadairucyante | yat kālamṛtyau paraṃ riṣṭaṃ bhavati nākālamṛtyau, yenākālamṛtyau āyurvihitānācaraṇaiḥ paraṃ mṛtyurbhavati, tenānariṣṭe akālamṛtyau pakṣavibhāgācaraṇaṃ bhavati tadā na mṛtyunā bhavitavyaṃ; tanna, akālamṛtyorapi yadā kriyāpathātikrāntatā doṣāṇāṃ bhavati, tadā riṣṭatvena bhavitavyameva | yaduktaṃ - "maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram" (ca. iṃ. a. 2) iti | yaścaivaṃ na svīkaroti tasyākālamṛtyorapi sādhyatvavyutpattirapi na syāt | anayā diśā maraṇariṣṭayoḥ paraspara-
niyaṃtayorvirodhadarśanaṃ samādheyam | dhūma iha kāṣṭhamanthanajanyo vahneśca pūrvabhāvī vivakṣito bhāvidviṅgamakatayā |
29.5
ariṣṭasya maraṇādavaśyaṃ prāgbhāvamāha-tāni saukṣmyādityādi | saukṣmyāt kaṇṭakādi sadapi sūkṣmajijñāsāṃ vinā nopalabhyate, tathā pramādenānavahitaiḥ sadapi nopalabhyate | āśu vyatikramāditi bhūtvā kṣaṇena nāśāt, etadapi sarvathā'vadhānaṃ vinā nopalabhyate, yathā vidyudādi kṣaṇamātrasthāyi bhūtamapi nopalabhyate | na tvasaṃbhavādityanena maraṇe'vaśyaṃbhāvitvamuktam | carake'pyuktaṃ-“maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” ( ca. iṃ. a. 2 ) iti | tathā riṣṭe'pi maraṇaniyamamāha-dhruvamityādi | riṣṭe maraṇasya dhruvatā, kintvasyāpavādamalaukikenopāyenāha-brāhmaṇairityādi | brāhmaṇairityādinā yanmaraṇanivāraṇaṃ tannaitacchāstravyavahāraviṣayaḥ; tathā hi-maheśvaro bhasmīkṛtaṃ kāmaṃ jīvayatisma; rāmatapaḥprabhāvāt sūto'pi brāhmaṇaputraṃ jīvayatisma; nandī tvariṣṭaprāpto'pi mantrajapādmitamāyurāptavāniti |
29.6
atha riṣṭaṃ cenmārakakarmajanitaṃ tat kimiti taddarśane'pi saṃvatsarādikālavilambena maraṇaṃ bhavatītyāha-nakṣatretyādi | nakṣatrapīḍeti janmakālasthitagrahaviśeṣairnakṣatrapīḍā yathā kālāntarabhāvimaraṇasūcikā kālāntareṇaiva pacyamānamaduṣṭamaraṇaṃ gamayati, tathā riṣṭānyapi kāniciccirakālapacyamānamārakakarmajanyāni cirabhāvimaraṇavyañjakānīti vākyārthaḥ | riṣṭapākamiti riṣṭakāraṇamārakakarmaprapākam |
29.7
ariṣṭājñānadoṣamāha-asiddhimityādi | carake'pyuktaṃ “artha-vidyā-yaśohānimupakrośamasaṅgraham | prāpnuyānniyataṃ vaidyo yo'sādhyaṃ samupācaret” ( ca. sū. a. 10 ) iti |
29.8
vraṇasyaivātra tantre'dhikṛtatvāt prathamaṃ tadantargatadiṣṭamāha—gandhetyādi | ādiśabdān ccheṣendriyārthasparśādīnāṃ grahaṇaṃ; sparśādiṣu yadariṣṭaṃ tat pūrvamuktaṃ; svabhāvato vaikṛtamityanenāsvābhāvikasya vikṛtasyāpi nāriṣṭatvamiti darśayati | etacca vaikṛtamadṛśyamānahetukamārakakarmakṛtameva riṣṭaṃ jñeyam | pakvaḥ pātonmukho maraṇonmukha iti yāvat |
29.12
prakṛtiviparyayeṇa vikṛtijñānārthaṃ prākṛtagandhānāha—kaṭurityādi | kaṭugandhasya kaṭudravyagandhena lakṣaṇam, evaṃ tīkṣṇatvamapi | lājetyādyapi pakṣāntareṇa yathāsaṃkhyaṃ vātādigatam | atasītailaṃ tilatailam (?) | kiñcidvisratā raktena | vikṛtagandhānāha—madyetyādi | sagandhā iti samānagandhāḥ | matkuṇaḥ uṅgaṇaḥ || 9–12 ||
29.15
varṇagatamariṣṭamāha—kuṅkumetyādi | dhyāmaṃ gandhatṛṇaṃ, kiṃvā'tipakkeṣṭakā; tatra pittakṛtavarṇe'pi tadviruddhodāharaṇatvaṃ riṣṭatvam; evamanyatrāpi parasparaviruddhatvaṃ jñeyam | atra rasavaikūtariṣṭamanumānagamyatayā sākṣānnoktaṃ, tena vātādiṣu sahajakaṣāyādirasānyathātvaṃ pipīlikādyupasarpaṇādinā riṣṭamūhyam || 13–15 ||
29.16
ādiśabdagṛhītaṃ śabdariṣṭamāha — śveḍentītyādi | śver̤anaṃ śabdaviśeṣaḥ, vedanāviśeṣo vā |
29.17
dahyanta ityādi sparśariṣṭam |
29.19
śaktyādyākṛtiriṣṭam |
29.20
prāṇetyādyupadravariṣṭam |
29.21
bheṣajavikārayuktau riṣṭamāha — kriyābhirityādi | carake upadravāśca bheṣajavikārayuktiśca riṣṭādhikaraṇatayoktāḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit