Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 29.3

Bhānumatī 29.3

Language
Sanskrit

29.3

atra maraṇapūrvatā riṣṭasya lakṣaṇamityāha - phalāgnītyādi | puṣpaṃ phalasya, dhūmo vahneḥ, ambudo jalavṛṣṭeḥ | puṣpādauha kālāntarāniyataphalasaṃbandho dṛṣṭāntatvena jñeyaḥ, kiṃvā bhaviṣyatkhyāpakatvamātreṇāpi dṛṣṭāntaḥ; tena na puṣpādiśu phalādivyatirekeṇa riṣṭasyāpi maraṇavyabhicāraḥ; yaduktaṃ - "dhruvaṃ tvariṣṭe maraṇam" iti; carake'pi - "apyevaṃ tu bhavet puṣpaṃ phalenānubandhi yat | na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti maraṇādṛte"- (ca. iṃ. a. 2) iti | yattu carake "saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate" (ca. i. a. 9) ityanenāniyatamuktaṃ, tatra hi maraṇaṃ niyatamevaṃ paraṃ yāvatkālaṃ jīvati tāvadapi saṃśayagṛhītameveti bhaṅgyā pratipadyate; kiṃvā, tadyadi saṃdigdhamaraṇakhyāpakaṃ tadā riṣṭatvamapi tasya saṃdigdhamevocyate, iti na niścitariṣṭabhāvānāṃ maraṇavyabhicāritvam; anye tvāturagataṃ riṣṭamasādhyaṃ doṣajanyaṃ prāhuḥ | yaduktaṃ - "kriyāpathamatikrāntāḥ kevalaṃ dehamāśritāḥ | doṣāḥ kurvanti yalliṅgaṃ tadariṣṭaṃ nirucyate" (ca. iṃ. a. 11) iti yāvat, yattu bhūtādigataṃ tanmaraṇavyabhicāri, tadantarhatāyurjanyaṃ hi riṣṭamiti riṣṭākhyāpakalakṣaṇaṃ; tacca śārīre riṣṭe pacyamānamārakakarmaprayuktakriyāpathākrāntadoṣajanyaṃ, bhūtādau pacyamānamārakakarmajanyaṃ, tat kathaṃ maraṇaṃ vyabhicariṣyati | yattu svapnādhikāre'bhihitaṃ "ityete dāruṇāḥ svapnā rogī yairyāti pañcatām | arogaḥ saṃśayaṃ gatvā kaścideva pramucyate" (ca. iṃ. a. 5) iti; tatra rogidṛṣṭatathāvidhasvapnānāmeva riṣṭatvam; evaṃ bhūtādhikārādāvapi maraṇavyabhicārasāmagrīniyogā maraṇaṃ vyabhicaranti, na tāni riṣṭapadairucyante | yat kālamṛtyau paraṃ riṣṭaṃ bhavati nākālamṛtyau, yenākālamṛtyau āyurvihitānācaraṇaiḥ paraṃ mṛtyurbhavati, tenānariṣṭe akālamṛtyau pakṣavibhāgācaraṇaṃ bhavati tadā na mṛtyunā bhavitavyaṃ; tanna, akālamṛtyorapi yadā kriyāpathātikrāntatā doṣāṇāṃ bhavati, tadā riṣṭatvena bhavitavyameva | yaduktaṃ - "maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram" (ca. iṃ. a. 2) iti | yaścaivaṃ na svīkaroti tasyākālamṛtyorapi sādhyatvavyutpattirapi na syāt | anayā diśā maraṇariṣṭayoḥ paraspara-
niyaṃtayorvirodhadarśanaṃ samādheyam | dhūma iha kāṣṭhamanthanajanyo vahneśca pūrvabhāvī vivakṣito bhāvidviṅgamakatayā |

Linked texts (1)