The Compendium of Suśruta 33
Bhānumatī 33
- Language
- Sanskrit
33.2
pūrvādhyāyābhyāmuktāṃ śarīravikṛtimavayavapravibhāgena darśayituṃ svabhāvavipratipattirārabhyate | tenādhikārānuvṛttirevādhyāyasaṃbandhaḥ |
33.3
svabhāvavipratipattimeva vistareṇa vakṣyamāṇāṃ saṃkṣepeṇa darśayannāha - svabhāvaprasiddhānāmityādi | svabhāvena prakṛtyā siddhānāmiti svabhāvaprasiddhānām | etadevādhyāyapiṇḍasūtraṃ prapañcayannāha - tadyathā śuklānāmityādi | śuklānāmiti locanāntadantādīnām | kṛṣṇānāmiti locanamadhyānām | raktānāmiti jihvātālavādīnām | sthirāṇāṃ kaṭhinānāmasthidantādīnām | mṛdūnāmiti māṃsamedaādīnām | calānāmiti sandhyādīnām | acalānāmiti nāsākarṇamāṃsādīnām | pṛthūnāmiti vipulānāṃ śirolalāṭādīnām | saṃkṣiptānāmiti dṛṣṭimaṇḍalādīnām | apatanadharmiṇaḥ keśanakhādayaḥ | patanadharmiṇaḥ sveda-mūtra-purīṣādayaḥ | akasmāditi pūrveṇa tathottareṇa ca śaityādinā yojanīyam, animittāyā eva vikṛterariṣṭatvāt | etaccādhikṛtamapi vyavahitatayā punaḥ smaraṇāyocyate | prastambhaḥ prastabdhatā, avasadanamavasādaḥ |
33.4
avabhraṃśaḥ sthānādavalambanaṃ; bhrāntatā tiryaggamanaṃ; patitatvaṃ śirogrīvādīnāṃ, yaducyate—carake—‘‘na bibharti śirogrīvam’’ ( ca. iṃ. a. 8 ) ityādi; vimuktatvaṃ sandhīnāṃ; nirgamo bahirnirgamanaṃ netrādīnāṃ; pratigamanam antaḥpraveśo netrādīnām, atra tantrāntaraṃ-‘‘patitaṃ hi śirogrīvaṃ vimuktāścāpi sandhayaḥ | nirgatātigate netre nāśāyāntaṃ yiyāsataḥ’’ iti; laghūnyakṣipakṣmādīni; gurūṇi śirohastasakthyādīni | ‘‘nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgaṃ’’ ( ni. a. 13 ) iti vyaṅgasvabhāvaḥ, tasya pravālavarṇatā vikṛtiḥ | nāsāvaṃśe ca piḍakā pravālavarṇeva boddhavyā; yaduktaṃ hārīte—‘‘bimbīvidrumavarṇābhā śakragopaprabhā'pi vā | nāsāvaṃśe bhavedyasya piḍakā na sa sidhyati’’ iti | evaṃ lalāṭe sirādarśane'pi pravālavarṇatā yojanīyā | lalāṭe prabhātasya śītatayā tatra svedo vikṛtaḥ san riṣṭaṃ bhavati | gomayacūrṇetyādau carake kālaniyama uktaḥ, ‘‘yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhani jāyate | sasnehaṃ bhraśyate caiva māsāntaṃ tasya jīvitam’’ ( ca. iṃ. a. 12 ) iti | viparyayo veti ante śūnatvaṃ madhye parimlāyitvam | vivarṇatā puṣpasya yathopalabhyamānādanyathālam | kaphādīnāṃ militānāṃ jalamajjanaṃ riṣṭamicchanti | bhinnāni nānāvidhāni, vikṛtāni hīnāṅgādhikāṅgatayā; evaṃ bhinnavikṛtāni rūpāṇi netrakumārikāyāṃ jñeyāni | yadā tu ‘netre'bhinne vikṛtāni’ iti pāṭhastadā abhinna iti vātādyadūṣite; duṣṭe ca netre vikṛtakumārikādidarśanaṃ sahetukatvānna riṣṭaṃ; carake'pyuktaṃ— ‘‘dṛṣṭau yasya vijānīyāt pannarūpāṃ kumārikām’’ ( ca. iṃ. a. 7 ) iti | pannarūpā gatarūpā vikṛtetyarthaḥ | hārīte'pyuktaṃ—‘‘kumārikā yasya netre snehahīnā prakāśate | rājibhiścāvṛtā madhye sadyo jahyāt sa jīvitam’’ iti | kṣīṇaścardibhaktadveṣayukta iti riṣṭam | śūnetyādau srastāṃsapiṇḍikāpāṇipādāntena riṣṭāya | pūrvāhna ityādinā śvāsānmriyata ityantena riṣṭam | vastravadvityādinā pranaṣṭamehanaścetyantena riṣṭam | vakrānuvakragā grahā ityādyariṣṭānyaśarīrāṇyupyatra prakaraṇe mahāphalatayā'saṃdigdhatayā ca paṭhitāni | pūrvarāśigamanaṃ grahāṇāṃ vakratvaṃ, punaḥ svadeśagamane svadeśāprāptiparyantaṃ gamanamanuvakratvam, evambhūtāśca grahā mahāphalāḥ; te yadi garhitasthāne mārakasthāne ca yathoktalakṣaṇā bhavanti tadā mārakāḥ | ṛkṣaṃ nakṣatraṃ, horā janmalagnam | gṛhādiṣu garhitalakṣaṇādinimittāni bhaumodgamāni jñeyāni gṛhādiparīkṣāśāstreṣu; iha tūcyamānāni prapañcamāvahantīti na likhitāni | yānaṃ rathādi, vāhanam aśvādi, maṇireva ratnaṃ muktāmāṇikyādi, upakaraṇāni ghaṭaśūrpādīni |
33.6
cikitsyamāna ityādi | samyakcikitsayā vikāropaśamaḥ prakṛtiḥ, tena ca vardhate iti vikṛtatvāduktaṃ riṣṭam | mahāvyādhiriti mahāmūlo vyādhiḥ | anyatra hi mahāmūlatayā krameṇa nivartanaṃ prakṛtiḥ, sahasā nivartanaṃ tu vikṛtatvād riṣṭam | kecinmahāvyādhīn vātavyādhyādīnaṣṭau tathā śoṣādīṃśca kāyacikitsāpaṭhitān vadanti | na cāhāraphalamiti upacayaśaktilakṣaṇabalajananamāhāraphalaṃ, tanna bhavati | etacca pūrveṇaiva saṃgatam | yaduktaṃ carake—“yannaraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati| saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate|| atha cejjñātayastasya yāceran praṇipātataḥ | rasenādyāditi brūyānna tu kuryādviśodhanam || māṃsena cenna dṛśyeta viśeṣastasya śobhanaḥ | anyaiśca bṛṃhaṇairnairdurlabhaṃ tasya jīvitam||” ( ca. iṃ. a. 9 ) iti |
33.7
ariṣṭajñānaphalamāha—etānītyādi |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne svabhāvavipratipattirnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ |
32 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit