The Compendium of Suśruta 33.4

33.4

avabhraṃśaḥ sthānādavalambanaṃ; bhrāntatā tiryaggamanaṃ; patitatvaṃ śirogrīvādīnāṃ, yaducyate—carake—‘‘na bibharti śirogrīvam’’ ( ca. iṃ. a. 8 ) ityādi; vimuktatvaṃ sandhīnāṃ; nirgamo bahirnirgamanaṃ netrādīnāṃ; pratigamanam antaḥpraveśo netrādīnām, atra tantrāntaraṃ-‘‘patitaṃ hi śirogrīvaṃ vimuktāścāpi sandhayaḥ | nirgatātigate netre nāśāyāntaṃ yiyāsataḥ’’ iti; laghūnyakṣipakṣmādīni; gurūṇi śirohastasakthyādīni | ‘‘nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgaṃ’’ ( ni. a. 13 ) iti vyaṅgasvabhāvaḥ, tasya pravālavarṇatā vikṛtiḥ | nāsāvaṃśe ca piḍakā pravālavarṇeva boddhavyā; yaduktaṃ hārīte—‘‘bimbīvidrumavarṇābhā śakragopaprabhā'pi vā | nāsāvaṃśe bhavedyasya piḍakā na sa sidhyati’’ iti | evaṃ lalāṭe sirādarśane'pi pravālavarṇatā yojanīyā | lalāṭe prabhātasya śītatayā tatra svedo vikṛtaḥ san riṣṭaṃ bhavati | gomayacūrṇetyādau carake kālaniyama uktaḥ, ‘‘yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhani jāyate | sasnehaṃ bhraśyate caiva māsāntaṃ tasya jīvitam’’ ( ca. iṃ. a. 12 ) iti | viparyayo veti ante śūnatvaṃ madhye parimlāyitvam | vivarṇatā puṣpasya yathopalabhyamānādanyathālam | kaphādīnāṃ militānāṃ jalamajjanaṃ riṣṭamicchanti | bhinnāni nānāvidhāni, vikṛtāni hīnāṅgādhikāṅgatayā; evaṃ bhinnavikṛtāni rūpāṇi netrakumārikāyāṃ jñeyāni | yadā tu ‘netre'bhinne vikṛtāni’ iti pāṭhastadā abhinna iti vātādyadūṣite; duṣṭe ca netre vikṛtakumārikādidarśanaṃ sahetukatvānna riṣṭaṃ; carake'pyuktaṃ— ‘‘dṛṣṭau yasya vijānīyāt pannarūpāṃ kumārikām’’ ( ca. iṃ. a. 7 ) iti | pannarūpā gatarūpā vikṛtetyarthaḥ | hārīte'pyuktaṃ—‘‘kumārikā yasya netre snehahīnā prakāśate | rājibhiścāvṛtā madhye sadyo jahyāt sa jīvitam’’ iti | kṣīṇaścardibhaktadveṣayukta iti riṣṭam | śūnetyādau srastāṃsapiṇḍikāpāṇipādāntena riṣṭāya | pūrvāhna ityādinā śvāsānmriyata ityantena riṣṭam | vastravadvityādinā pranaṣṭamehanaścetyantena riṣṭam | vakrānuvakragā grahā ityādyariṣṭānyaśarīrāṇyupyatra prakaraṇe mahāphalatayā'saṃdigdhatayā ca paṭhitāni | pūrvarāśigamanaṃ grahāṇāṃ vakratvaṃ, punaḥ svadeśagamane svadeśāprāptiparyantaṃ gamanamanuvakratvam, evambhūtāśca grahā mahāphalāḥ; te yadi garhitasthāne mārakasthāne ca yathoktalakṣaṇā bhavanti tadā mārakāḥ | ṛkṣaṃ nakṣatraṃ, horā janmalagnam | gṛhādiṣu garhitalakṣaṇādinimittāni bhaumodgamāni jñeyāni gṛhādiparīkṣāśāstreṣu; iha tūcyamānāni prapañcamāvahantīti na likhitāni | yānaṃ rathādi, vāhanam aśvādi, maṇireva ratnaṃ muktāmāṇikyādi, upakaraṇāni ghaṭaśūrpādīni |