The Compendium of Suśruta 34

Bhānumatī 34

Language: Sanskrit

34.2

triprakārā vyādhīnāmasādhyatā-liṅgaviśeṣayogāt, tathopadravaviśeṣayogāt, tathā riṣṭayogācca; tatra liṅgāsādhyatā svabhāvāsādhyānāṃ tridoṣavisarpādīnāmutpattisiddhaliṅgairaivāsādhyatā svasvaviṣaya eva darśanīyā, riṣṭāsādhyatā ca pūrvādhyāyairuktā, avaśiṣṭāmupadravāsādhyatāṃ yathāpradhānavyādhi darśayituṃ vāraṇīyo'bhidhīyate | yattu pūrvādhyāyeṣu jvarātisārādyabhibhūtaḥ śvāsānmriyate, tadyathā- "atīsāro jvaro hikkā chardiḥ śūnāṅgameḍhratā" (sū. a. 31) ityādinā mārakatvamuktaṃ tadariṣṭarūpameva, pacyamānamārakakrameṇa doṣaṃ gṛhītvā janitatvāt | upadravāsādhyatāyāṃ tu doṣāḥ svahetubalapravṛttā upadravāñjanayanti, upadravayogāccāsādhyo vyādhirbhavati | riṣṭe tu pūrvameva kriyāpathātikramaṇāddoṣāṇāṃ mārakatvaṃ, tato riṣṭajanma mārakatvabodhakaṃ bhavati | na ca vācyaṃ yadevamupadravāṇāmariṣṭatve'tra vaktavyopadravayogādapi vyādhermārakatvaṃ cedbhavati tadā vinā'pi riṣṭaṃ maraṇaṃ syādityapasiddhāntaḥ syāditi | upadravayogānmārake'pi vyādhau sadyomaraṇīyariṣṭapuraḥsarameva maraṇam, upadravo hi lakṣyanimittajanitatvānna riṣṭam, animirttaṃ ca riṣṭam | yadi vā upadravo'pi pacyamānamārakakramavaśādapyatikrāntakriyāpathadoṣajanitatvena riṣṭamapi bhavati | anye tu lakṣyanimittasyāpyupadravasya maraṇagamakatayā riṣṭatvaṃ vadanti; tanmate asādhyamārakavyādhiliṅgānāmapi riṣṭatvaṃ syāt | cikitsā vāraṇīyā yeṣūpadravāsādhyeṣu te vāraṇīyā upadravavanto vātavyādhāyaḥ, tānadhikṛtya kṛto'dhyāyo vāraṇīyaḥ | vāraṇīyasaṃjñaivāsyādhyāyasya yuktā, yenādhyayanasaṃpradānīye 'vāraṇo yuktasainīyaḥ' (sū. a. 3) iti paṭhyate | anye tvāraṇīya iti vyākhyātavantaḥ |

34.3

upadravaistvityādi | tu śabdaścārthe; tena riṣṭāsādhyāḥ śrutāḥ, upadravāsādhyāñ śṛṇu-iti bhāvaḥ | avāryatām asādhyatām | rasāyanaprabhāveṇaivaṃ shapebhūtā asādhyā api sidhyanti; yadvakṣyati cikitsite- "eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyaṃ kuṣṭhaṃ mehaṃ vā sādhayati" (ci. a. 10) ityādi rasāyanaprabhāvo boddhavyaḥ |

34.4

vātavyādhirityādau prathamamaṣṭagrahaṇaṃ vakṣyamāṇamahāvātavyādhyādiviśeṣasyātraivāvabodhanārthaṃ, dvitīyamaṣṭāviti padaṃ sarveṣāmeva duścikitsyatvamahāgadatvabodhanārtham |
-

34.6

prāṇetyādi | prāṇakṣayo'tra śaktikṣayaḥ, māṃsakṣayasyoktatvādapacayalakṣaṇabalakṣayo labdha eva | ete ca militā evopadravā vātavyādhyādīnāṃ mārakatvakhyāpakāḥ, militānāmeva mārakatvābhidhānāt, pratyekaṃ ca vyabhicārasya tatra dṛṣṭatvāt | anye tvetairiti bahuvacanāt tricaturādibhirapi yuktā varjanīyā iti vadanti; kiṃtu bahuvacanametat pratyāsannasarvopadravapratyavemarśakameva yujyate |

34.7

prativyādhi viśiṣṭamupadravaṃ maraṇakhyāpakamāha-śūnamityādi | ādhmānaṃ vātavyādhipaṭhitaṃ "sāṭopamatyugrarujaṃ" ( ni. a. 1 ) ityādinā | rujā todādilakṣaṇā, ārttiḥ śūlaṃ tadbhedaḥ | vātavyādhau liṅgatvenāpi śothādayaḥ paṭhitāḥ; yathā- "śaityaśothagurutvāni tasminneva kaphāvṛte | hanti sandhitaḥ sandhīn śophaśūlau karoti ca" ( ni. a. 1 ) iti; atra śothaśūlau liṅge, "suptiṃ cimicimāyanam" ( ni. a. 1 ) ityatra suptirliṅgamityādi, tat kimete'pi maraṇakhyāpakāḥ ? | maivaṃ, yadyatra liṅgena paṭhitaṃ vyādhinā sahotpannaṃ tannopadravaḥ; yaduktaṃ - "yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati sa tanmūlamūla evopadravasaṃjñakaḥ ( sū. a. 35 ) iti; tenopadravalakṣaṇayuktānāmeva maraṇakhyāpakatvaṃ; kiṃtu eṣu śothādiṣu yadatra liṅgatayā paṭhitaṃ, tadasyopadravotpādayorga eva mārakaṃ, tenātra tribhiścaturbhirvā adhikairvā yathāsaṃbhavamiha varjanīyatvaṃ vātavyādheḥ |

34.8

yathoktopadravāviṣṭamiti yasmin pramehe ye upadravā uktāstadyuktaṃ sadratroktopadravayuktaṃ mānavaṃ hantīti jñeyaṃ; te ca makṣikopasarpaṇādayaḥ kaphajamehānāṃ, pittajānāṃ vṛṣaṇāvadaraṇādayaḥ, hṛdgrahādayo vātajānāmuktā anusartavyāḥ |

34.9

pañcakarmaguṇātītamiti pūrvarūpakriyayā saha tvakśoṇitamāṃsame dogateṣveva kramaśo yatkarma saṃśodhanālepanādi cikitsite vaktavyaṃ tadguṇairativīryairatītaṃ na sādhitamityarthaḥ |

34.11

vātamūtrapurīṣāṇītyādi sarvabhagandaraviṣayam; uktaṃ hi kaphabhagandare'pi—"upekṣitastu vātamūtrapurīṣaretāṃsi sṛjati" (ni. a. 4) iti, kṣatajabhagandare tu ete paṭhitavyā iti |

34.12

sikatāśarkarānviteti sikatārūpaśarkarāyuktā; etaccāśmaryaiva yasyaikasyacidvātena bhedanādbhavati | yaduktaṃ—"sā bhinnamūrtirvātena śarkaretyabhidhīyate" (ni. a. 3) iti | tadatrāśmarīsthitāśarkarā copadravabhūtā jñeyā |

34.13

viriktaṃ punaḥ pūryamāṇamiti yojanīyam |

34.14

yonisaṃvaraṇaṃ yonisaṃkocanam | saṃgo garbhasyaiva sthānāntaraṃ gatvā saṃlagnatvam | makkallastu yadyapi "samyakprajātāyāśca tīkṣṇairaviśodhitaṃ śoṇitaṃ makkallaṃ karoti” (śā. a. 10) iti vaktavyaṃ, tathā tatra garbhiṇīvyākaraṇe prajātāyāśceti cakāreṇa aprajātāyā api garbhāśayācyutaṃ śoṇitaṃ makkallaṃ karotīti etanmakkallopadravapāṭhādeva vyākhyeyam | 'garbhakoṣaparāsaṃgaḥ' iti kecit paṭhanti | tatra garbharūpasya koṣasya paraḥ śreṣṭha āsaṅga ityarthaḥ | yonisaṃvararaṇameka evopadravo mārakaḥ | yaduktaṃ tantrāntare—"mātariśvā prakupito yonidvārasya saṃvṛtim | kurute ruddhamārgatvāt punarantargato'nilaḥ || niruṇaddhyāśayadvāraṃ pīḍayan garbhasaṃsthitim | niruddhavadanocchvāso garbhaścāśu vipadyate || vipannaḥ śūnasarvāṅgaḥ sarvāṇyevāparāṇyapi | baddhvā saṃruddhahṛdayāṃ nāśayatyapi garbhiṇīm | yonisaṃvaraṇaṃ tvenaṃ vyādhiṃ vidyāt sudāruṇam | antakapratimaṃ ghoraṃ nārabheta cikitsitum" iti | yathoktāścāpyupadravā iti ākṣepakakāsaśvāsabhramāḥ mūḍhagarbhanidāna(ni. a. 8) paṭhanīyāḥ |

Linked texts (1)

Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit

The Compendium of Suśruta 34

34.2

34.3

34.4

34.6

34.7

34.8

34.9

34.11

34.12

34.13

34.14

34.18

34.19

34.20

34.21

34.22

34.24

34.26

Linked texts (1)