Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 35

Bhānumatī 35

Language
Sanskrit

35.2

vyādhitānāṃ mārakamupadravamabhidhāya svasthānāmapyāgantorrnimittāyataḥ prāyo maraṇaṃ bhavati tadupadeṣṭuṃ yuktasenīyo'bhidhīyate | atra hi sūtrasthāne'vaśyaṃ sūtraṇīyaṃ vakṣyamāṇakalpasthānasya bījabhūtaṃ svasthopadravabhūtaṃ viṣamabhighātavyaṃ, tathā cānye cāpamṛtyava ekottaramityādinā sūtrayitavyāḥ |

35.4

yuktā niyuktā nyāyyā vā senā yasya sa yuktasenaḥ | abhijigīṣata iti jetumicchataḥ | vijigīṣuriti vacanājjetavyāḥ śatrava eva viṣaprayogaṃ kurvanti viśeṣeṇeti darśayati | yātrāyukta ityanena yātrāyāmapariśīlite deśe samyagviṣaprayogaḥ śatrūṇāṃ bhavatīti bruvate | amātyagrahaṇaṃ pradhānatvena senopalakṣaṇam |

35.5

śatrūṇāṃ viṣaprayogabhedān jñānārthaṃ cikitsārthaṃ cāha—panthānamityādi | atra chāyāśrayavṛkṣādīnāṃ dūṣaṇācchāyāduṣṭirbhavatīti duṣṭavṛkṣādicchāyāśrayiṇo hi vṛkṣādigatena
viṣeṇa pavananītena bādhyante | jānīyāditi jñātvā parihārārthaṃ, parihārāśaktau ca śodhayedapītyuktaṃ, śodhayediti nirviṣīkuryāt |
jñānopāyaṃ cikitsāṃ cātidiśannāha—tasya liṅgamityādi ||—

35.7

atha kiṃ viṣādeva nṛpatī rakṣya utānyasmādapītyāha—ekottaramityādi | etena śatamapamṛtyūnāmasti, tebhyo rājā rakṣaṇīyaḥ, viṣāttu viśeṣeṇeti prakaraṇārthaḥ | atharvāṇa iti atharvavedavidaḥ | tatra garbhavarṣeṇa samaṃ varṣaśatamāyurutsargalataḥ puruṣasya, tatra śatavarṣabhavatvenākālamṛtyavaḥ śatamityeke; anye śataśabdaṃ vipulavacanamāhuḥ | anye tu dvipaṣṭidoṣabhedād dviṣaṣṭiḥ; tathā manodoṣādaṣṭau, tatra kṣīṇavṛddhābhyāṃ catvāraḥ, dvandvavṛddhidvandvakṣayābhyāṃ dvau, ekavṛddhadvandvābhyāṃ dvau, evamaṣṭau; āgantavaśca triṃśat; evaṃ śatam | taduktaṃ kenacit—“mṛtyavo'ṅgamanodoṣanimittāstatra saptatiḥ | triṃśadāgantavasteṣu trayaḥ syustrividhāśca ṣaṭ || nava cāṣṭau tathā proktā bālabhūtatathāgamāt | abhicārābhiśāpakṣaṃgrahāśanijalānalaiḥ || śastrapātābhighātotthā mṛtyavo'parirakṣaṇāt” iti | aparirakṣaṇādityāhārādisevārūpaparirakṣaṇābhāvāt; kiṃvā śastraṃ khaṅgādi, pāta: patanam, evaṃ śataṃ pūryate; tacca śatamaparirakṣaṇādbhavati | yadyapi kālamṛtyurapi ebhireva doṣādibhirniyatakarmabalākṛṣṭairbhavati, tena tasya śatatvaṃ prāpnoti, tathā'pi tasya niyatāsādhyatvāttadvedakathanaṃ cikitsābhedāprayojakamiti na kriyate | yaduktaṃ carakeṇa “na tvasādhyānāṃ niyatānāṃ vikalpanā” (ca. sū. a. 10) iti | yasmādevaṃ bahavo mṛtyavaḥ santi ato nṛpasya jagatsthitikārakasya rakṣāhetumāha—doṣetyādi | rasaviśārado vaidyaḥ, purodhā mantraviśāradaḥ | rasaviśāradatvena ca rasajñānādhīnaṃ vīryādivijñānamiti kathitaṃ bhavati; tatra doṣanimittebhyastathā''gantunimittebhyaśca yuktivyapāśrayacikitsāsādhyebhyo vaidyasya prādhānyaṃ, daivavyapāśrayacikitsāsādhyebhyastu mantraviśāradasya prādhānyam |

35.8

vaidyasya purohitātharvavedāṅgādhyāyitvāt purohitavaśatāṃ darśayannāha—brahmetyādi | vedāṅgamivi atharvavedāṅgam | tasmāditi aṣṭāṅgāyurvedaprabhavātharvavedābhijñatvāt | purodhasaḥ sarvāyurvedajñatvaṃ, tena tanmate vartitavyamityarthaḥ |

35.11

atha kasmāt sarvamanuṣyacikitsākṣameṇa vaidyena nṛpa eva viśeṣeṇa rakṣaṇīya ityāha— saṃkara ityādi | saṃkaro vyatimiśralam | dharmasādhanaṃ karma dharmakarma | prajānāmucchittiḥ rakṣaṇādyabhāvāt | punaśca rājñi ādarārthaṃ rājaguṇānāha—puruṣāṇāmityādi || 9-11 ||

35.14

nṛpaśarīracintakena vaidyena yathā sthātavyaṃ tadāha—skandhāvāra ityādi | sānnidhyāvasthānaṃ nṛparakṣaṇārthaṃ tathā nṛpasannihitatvena lokādarārthaṃ ca | yaśasaḥ khyātiḥ yaśaḥkhyātiḥ | dhvajavaditi śakradhvajavaditi | asya śāstrasya śalyaprādhānye'pi etadadhyāyasya viṣaniyatatayā viṣasya prathamanirdeśaḥ kṛtaḥ | vaidyasya yaśohetuṃ guṇamāha—svatantre ityādi | anyaśāstreṣvabahiṣkṛta ityanena anyaśāstrāpekṣayā svaśāstre jñānaprakarṣavattvaṃ darśayati |

35.15

catuṣpādasādhyāyāmapi cikitsāyāṃ vaidyasya prādhānyaṃ darśayituṃ cikitsāpādānāha— vaidyo vyādhyupasṛṣṭa ityādi | karmamātrasādhyamārogyaṃ, tena karmasādhanahetava ityārogyasādhanahetava ityarthaḥ | cikitsā vaidyādīnāmārogyārthā pravṛttiḥ; yaduktaṃ carake—“caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte | pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate” ( ca. sū. a. 9 ) iti |

35.17

pādacatuṣṭaye vaidyasya prādhānyaṃ kartṛtayā, itarapādānāṃ copakaraṇatayā darśayannāha— guṇavadbhirityādi | punarvaidyavyatirekeṇāsādhakateyaterapādānāṃ vaidyaprādhānyamāha—vaidyahīnā ityādi | udgātā sāmavedasya, hotā ṛgvedasya, brahmā tu trayāṇāmapi pāṭhakaḥ, adhvaryuśca ṛgvedavidupādhyāya ādeṣṭā sarveṣām |

35.18

itarapādābhāve'pi vaidyasya karmaṇi sāphalyamāha—vaidyastvityādi | yāpayediti vyādhivṛddhiṃ nirodhayati | atra vaidyasyaikatvamaparapādānāṃ nirguṇatvena satāmapi asattuṃlyatvāduktaṃ, na hyāturapādaṃ vinā yathākathaṃcidapi rogayāpanamasādhāraṇatayā saṃbhavati | plavamiti naukā |

35.20

pādānāṃ guṇabahuyuktaṃ kramānnirdeśannāha—tattvopagata ityādi | tattvena yāthātathyena upagatamadhigataṃ śāstramarthaśca yena sa tathā | upaskaraṇaṃ śastrayantrādi, pratyutpannamatiriti pratibhāvān | dhīḥ ūhāpohavatī buddhiḥ | vyavasāyī adhyavasāyī | viśāradaḥ kāryākāryajñānapaṭuḥ |
—

35.21

āyuṣmāniti āyulaiṃkṣaṇayogādviśiṣṭatayā ca sādhyarogaḥ | āstikatvena vaidyopadeśādau śraddhāvattvaṃ darśyate |
—

35.23

alpamātraṃ bahuguṇamiti alpamātramapi praśastaguṇayogādbahuguṇakaram | gandhavarṇarasānvitamityanena avyāpannatavaṃ manasaḥ kāntatvaṃ ca darśayate | avikārīti alpavikāri avikāri vā | samīkṣya dattamiti āturopakramaṇīyoktāyurādīn deśāntān vīkṣya dattam | kāla iti yukte kāle |

35.24

ajugupsuḥ anindakaḥ; nindako hyātturaviṣādakārī | yukta udyuktaḥ |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne yuktasenīyo nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ |
34 ||

Linked texts (1)