The Compendium of Suśruta 35
Bhānumatī 35
- Language
- Sanskrit
35.2
vyādhitānāṃ mārakamupadravamabhidhāya svasthānāmapyāgantorrnimittāyataḥ prāyo maraṇaṃ bhavati tadupadeṣṭuṃ yuktasenīyo'bhidhīyate | atra hi sūtrasthāne'vaśyaṃ sūtraṇīyaṃ vakṣyamāṇakalpasthānasya bījabhūtaṃ svasthopadravabhūtaṃ viṣamabhighātavyaṃ, tathā cānye cāpamṛtyava ekottaramityādinā sūtrayitavyāḥ |
35.4
yuktā niyuktā nyāyyā vā senā yasya sa yuktasenaḥ | abhijigīṣata iti jetumicchataḥ | vijigīṣuriti vacanājjetavyāḥ śatrava eva viṣaprayogaṃ kurvanti viśeṣeṇeti darśayati | yātrāyukta ityanena yātrāyāmapariśīlite deśe samyagviṣaprayogaḥ śatrūṇāṃ bhavatīti bruvate | amātyagrahaṇaṃ pradhānatvena senopalakṣaṇam |
35.5
śatrūṇāṃ viṣaprayogabhedān jñānārthaṃ cikitsārthaṃ cāha—panthānamityādi | atra chāyāśrayavṛkṣādīnāṃ dūṣaṇācchāyāduṣṭirbhavatīti duṣṭavṛkṣādicchāyāśrayiṇo hi vṛkṣādigatena
viṣeṇa pavananītena bādhyante | jānīyāditi jñātvā parihārārthaṃ, parihārāśaktau ca śodhayedapītyuktaṃ, śodhayediti nirviṣīkuryāt |
jñānopāyaṃ cikitsāṃ cātidiśannāha—tasya liṅgamityādi ||—
35.7
atha kiṃ viṣādeva nṛpatī rakṣya utānyasmādapītyāha—ekottaramityādi | etena śatamapamṛtyūnāmasti, tebhyo rājā rakṣaṇīyaḥ, viṣāttu viśeṣeṇeti prakaraṇārthaḥ | atharvāṇa iti atharvavedavidaḥ | tatra garbhavarṣeṇa samaṃ varṣaśatamāyurutsargalataḥ puruṣasya, tatra śatavarṣabhavatvenākālamṛtyavaḥ śatamityeke; anye śataśabdaṃ vipulavacanamāhuḥ | anye tu dvipaṣṭidoṣabhedād dviṣaṣṭiḥ; tathā manodoṣādaṣṭau, tatra kṣīṇavṛddhābhyāṃ catvāraḥ, dvandvavṛddhidvandvakṣayābhyāṃ dvau, ekavṛddhadvandvābhyāṃ dvau, evamaṣṭau; āgantavaśca triṃśat; evaṃ śatam | taduktaṃ kenacit—“mṛtyavo'ṅgamanodoṣanimittāstatra saptatiḥ | triṃśadāgantavasteṣu trayaḥ syustrividhāśca ṣaṭ || nava cāṣṭau tathā proktā bālabhūtatathāgamāt | abhicārābhiśāpakṣaṃgrahāśanijalānalaiḥ || śastrapātābhighātotthā mṛtyavo'parirakṣaṇāt” iti | aparirakṣaṇādityāhārādisevārūpaparirakṣaṇābhāvāt; kiṃvā śastraṃ khaṅgādi, pāta: patanam, evaṃ śataṃ pūryate; tacca śatamaparirakṣaṇādbhavati | yadyapi kālamṛtyurapi ebhireva doṣādibhirniyatakarmabalākṛṣṭairbhavati, tena tasya śatatvaṃ prāpnoti, tathā'pi tasya niyatāsādhyatvāttadvedakathanaṃ cikitsābhedāprayojakamiti na kriyate | yaduktaṃ carakeṇa “na tvasādhyānāṃ niyatānāṃ vikalpanā” (ca. sū. a. 10) iti | yasmādevaṃ bahavo mṛtyavaḥ santi ato nṛpasya jagatsthitikārakasya rakṣāhetumāha—doṣetyādi | rasaviśārado vaidyaḥ, purodhā mantraviśāradaḥ | rasaviśāradatvena ca rasajñānādhīnaṃ vīryādivijñānamiti kathitaṃ bhavati; tatra doṣanimittebhyastathā''gantunimittebhyaśca yuktivyapāśrayacikitsāsādhyebhyo vaidyasya prādhānyaṃ, daivavyapāśrayacikitsāsādhyebhyastu mantraviśāradasya prādhānyam |
35.8
vaidyasya purohitātharvavedāṅgādhyāyitvāt purohitavaśatāṃ darśayannāha—brahmetyādi | vedāṅgamivi atharvavedāṅgam | tasmāditi aṣṭāṅgāyurvedaprabhavātharvavedābhijñatvāt | purodhasaḥ sarvāyurvedajñatvaṃ, tena tanmate vartitavyamityarthaḥ |
35.11
atha kasmāt sarvamanuṣyacikitsākṣameṇa vaidyena nṛpa eva viśeṣeṇa rakṣaṇīya ityāha— saṃkara ityādi | saṃkaro vyatimiśralam | dharmasādhanaṃ karma dharmakarma | prajānāmucchittiḥ rakṣaṇādyabhāvāt | punaśca rājñi ādarārthaṃ rājaguṇānāha—puruṣāṇāmityādi || 9-11 ||
35.14
nṛpaśarīracintakena vaidyena yathā sthātavyaṃ tadāha—skandhāvāra ityādi | sānnidhyāvasthānaṃ nṛparakṣaṇārthaṃ tathā nṛpasannihitatvena lokādarārthaṃ ca | yaśasaḥ khyātiḥ yaśaḥkhyātiḥ | dhvajavaditi śakradhvajavaditi | asya śāstrasya śalyaprādhānye'pi etadadhyāyasya viṣaniyatatayā viṣasya prathamanirdeśaḥ kṛtaḥ | vaidyasya yaśohetuṃ guṇamāha—svatantre ityādi | anyaśāstreṣvabahiṣkṛta ityanena anyaśāstrāpekṣayā svaśāstre jñānaprakarṣavattvaṃ darśayati |
35.15
catuṣpādasādhyāyāmapi cikitsāyāṃ vaidyasya prādhānyaṃ darśayituṃ cikitsāpādānāha— vaidyo vyādhyupasṛṣṭa ityādi | karmamātrasādhyamārogyaṃ, tena karmasādhanahetava ityārogyasādhanahetava ityarthaḥ | cikitsā vaidyādīnāmārogyārthā pravṛttiḥ; yaduktaṃ carake—“caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte | pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate” ( ca. sū. a. 9 ) iti |
35.17
pādacatuṣṭaye vaidyasya prādhānyaṃ kartṛtayā, itarapādānāṃ copakaraṇatayā darśayannāha— guṇavadbhirityādi | punarvaidyavyatirekeṇāsādhakateyaterapādānāṃ vaidyaprādhānyamāha—vaidyahīnā ityādi | udgātā sāmavedasya, hotā ṛgvedasya, brahmā tu trayāṇāmapi pāṭhakaḥ, adhvaryuśca ṛgvedavidupādhyāya ādeṣṭā sarveṣām |
35.18
itarapādābhāve'pi vaidyasya karmaṇi sāphalyamāha—vaidyastvityādi | yāpayediti vyādhivṛddhiṃ nirodhayati | atra vaidyasyaikatvamaparapādānāṃ nirguṇatvena satāmapi asattuṃlyatvāduktaṃ, na hyāturapādaṃ vinā yathākathaṃcidapi rogayāpanamasādhāraṇatayā saṃbhavati | plavamiti naukā |
35.20
pādānāṃ guṇabahuyuktaṃ kramānnirdeśannāha—tattvopagata ityādi | tattvena yāthātathyena upagatamadhigataṃ śāstramarthaśca yena sa tathā | upaskaraṇaṃ śastrayantrādi, pratyutpannamatiriti pratibhāvān | dhīḥ ūhāpohavatī buddhiḥ | vyavasāyī adhyavasāyī | viśāradaḥ kāryākāryajñānapaṭuḥ |
—
35.21
āyuṣmāniti āyulaiṃkṣaṇayogādviśiṣṭatayā ca sādhyarogaḥ | āstikatvena vaidyopadeśādau śraddhāvattvaṃ darśyate |
—
35.23
alpamātraṃ bahuguṇamiti alpamātramapi praśastaguṇayogādbahuguṇakaram | gandhavarṇarasānvitamityanena avyāpannatavaṃ manasaḥ kāntatvaṃ ca darśayate | avikārīti alpavikāri avikāri vā | samīkṣya dattamiti āturopakramaṇīyoktāyurādīn deśāntān vīkṣya dattam | kāla iti yukte kāle |
35.24
ajugupsuḥ anindakaḥ; nindako hyātturaviṣādakārī | yukta udyuktaḥ |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne yuktasenīyo nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ |
34 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit