The Compendium of Suśruta 37
Bhānumatī 37
- Language
- Sanskrit
37.2
pūrvādhyāyoktavidhiparīkṣitasya rogiṇaścikitsā kartavyā; tatra caitattantre vraṇinaḥ prādhānyādvraṇacikitsāmeva vimlāpana-pāṭana-dāraṇādikāṃ miśrīkṛtya dravyaistaistairmātuluṅgādibhirabhidhātuṃ miśrako'bhidhīyate | atrauṣadhānāṃ miśrīkṛtya gaṇarūpatayā'bhidhānānmiśrakasaṃjñā | yadyapi ca vraṇasya ṣaṣṭirūpatayā cikitsā'bhidhātavyā cikitsite, tathā'pīhaṃ yathāpradhānavivakṣayā vimlāpana-pācana-dāraṇa-pīḍana-śodhana-ropaṇāvasādanotsādanātmaka| aṣṭāvevābhidhātavyāḥ | imaṃ cādhyāyamanye bhūmiprabhāgīyānantaraṃ vyākhyānayanti, taccoddeśakakramaviruddhamiti nādriyāmahe |
37.8
mātuluṅgetyādau ahiṃsrā kākoliḥ | śītalā gaṇā iti kākolyādyutpalādinyagrodhādyā vakṣyamāṇāḥ | āganturaktajayorapi pittapradhānatayā āgantuja ityādinā atideśa uktaḥ | uktaṃ hi—“pittavacchoṇitajo'tikṛṣṇaśca” ( sū. a. 17 ) iti | āgantuje'pyāditaḥ pittakṣobhāddūṣyābhivṛddhau pittaharaṃ lepanaṃ yuktameva pākapratibandhārtham | viṣaje tvāgantuviśeṣe vakṣyamāṇacikitsāsahitāṃ pittacikitsāmāha—vidhirityādi | viṣaghno vidhiḥ kalpe vakṣyamāṇaḥ | ajagandhā chagalagandhā, anye yavānikāmāhuḥ | ajaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, kālā ahiṃsā, ekeṣikā trivṛt | piṇḍītakatrayamiti madanatrayam, etat śukla-kṛṣṇa-pītapuṣpabhedāttrayaṃ jñeyam | ete pūrvatra kīrtitāḥ vātapittakaphaharatvena mātuluṅgetyādinā gaṇāstraya uktāḥ | snigdhāmletyādinā doṣabhedenāvacāraṇe kalpanāviśeṣān yaugikānāha | saṃnipātaje vraṇaśothe'viruddhakalpanāmelake paryāyeṇa vātādikalpanā kartavyeti jñeyam || 3-8 ||
37.9
śaṇetyādinā vraṇaśothapācanamāha | atasī 'tisī' iti khyātā | kiṇvaṃ surābījam | uṣṇāni dravyāṇīti agurukuṣṭhādīnyuṣṇavīryāṇi | atra saktavo yadyapi śītāstathā'pi dravyāntarasaṃyogādvaṇapācanā bhavanti | yathā bhele proktaṃ—“śodhayedropayeccaiva yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ” iti | saktūnāṃ ca svatantre “dadhicukrasurāśukta” ( ci. a. 1 ) ityādinā saṃyuktasyaiva pācanatvaṃ vaktavyam; carake'pyuktaṃ - “satilā sātasībījadadhyamlā saktupiṇḍikā” ( ca. ci. a. 25 ) iti | tathā śītatve'pi saktūnāṃ vraṇapācanaśaktirācāryavacanādevonnīyate | bhavati hi viṣayabhede bhinnaśaktitvaṃ, yathā—kāñjikasyoṣṇasyāpi tattvataḥ sparśena śītatvaṃ, tathā tilasya kaphapittakarasyāpi vraṇaviṣaye tridoṣaharatvaṃ; yaduktaṃ - “sa mādhuryāttathaivauṣṇyāt snehāccānilanāśanaḥ | kaṣāyabhāvānmādhuryāttiktatvāccāpi pittanut || auṣṇyāt kaṣāyabhāvācca tiktatvācca kaphe hitaḥ” ( ci. a. 1 ) iti |
37.10
cirabilvo vṛhatkarañjaḥ | agniko lāṅgalakī | hayamāraḥ karavīraḥ | kṣāradravyāṇi kālamuṣkakapāṭalāpāmārgaprabhṛtīni | kṣāro vedyasukumāraviṣayaṃ dāraṇaṃ, pūrvaṃ tu sukumāraviṣayam |
—
37.11
picchilānāmiti śālmalīśelulukaprabhṛtīnām | pīḍanaṃ caitanmarmādisamīpasthasūkṣmamukhavraṇānām |
—
37.12
śodhanakaṣāyamāha—śaṅkhinītyādi | śaṅkhinī śvetabunnā, sumanā jātī, suvarcalā sūryāvartaḥ | āragvadhādirvakṣyamāṇo gaṇaḥ |
—
37.15
śodhanavartidravyāṇyāha—ajagandhetyādi | ajagandhā phokāndhīti khyātā; ajaśṛṅgīṃ viṣāṇikāṃ kecidvadanti | gavākṣī gorakṣakarkaṭī | hareṇuḥ reṇukā | surāṣṭrajā tuvaramṛttikā, karddamarasaparpaṭiketyanye grāhayanti || 13–15 ||
eteṣveva dravyeṣu śodhanakalkamatidiśannāha—dravyeṣvityādi ||—
37.17
śodhanaṃ ghṛtamāha—arkottamāmityādi | arkaḥ arkamūlaṃ, uttamā triphalā; anye'rkottamaśabdena mandāramāhuḥ | kṣārottamāni kṣāradravye śreṣṭāni | jātimūlasthāne jātukandaṃ ye paṭhanti te jātukandamauttarāpathikaguggulukanāmānaṃ dravyaviśeṣaṃ vadanti | kāsīsaṃ dhātukāsīsam | pūrvoddiṣṭeṣu ceti ajagandhādiṣvanantaraślokeṣu |
37.18
mayūraketyādinā śodhanatailamucyate | mayūrakaḥ apāmārgaḥ | koṣātakī ghoṣakaḥ | śodhanāni ca yānīti pūrvoddiṣṭāni ajagandhādīni |
—
37.19
kāsīse ityādau śodhanāṅgeṣu cānyeṣvityanena kecicchodhanadravyaṃ trivṛtādi madanaphalādi ca vyākhyānayanti | ajagandhādyeva tu śodhanavartyuktaṃ vraṇayaugikamanantaroktaṃ cātra yujyate |
—
37.20
rasakriyā kvātha eva ghanībhūtaḥ kriyākalpe'bhidhāsyaḥ |
—
37.21
śrīveṣṭako navanītakhoṭiriti khyātaḥ | sāreṣviti sālasārādi sāreṣu | dhūpanamiha śodhanaṃ jñeyam |
—
37.29
kramāgataṃ ropaṇakaṣāyādi saptavidhaṃ darśayan kaṣāyameva tāvadāha- kaṣāyāṇāmityādi | kaṣāyāṇāmiti kaṣāyarasānām | anuṣṇānāmiti śītānāṃ; tena nyagrodhodumbarādīnāmiha grahṇam | śṛtaṃ kathitam | śītakaṣāyo rātristhitakaṣāya ucyate | somaḥ soma eva, somavalkala ityanye | kākolyādirvakṣyamāṇo gaṇaḥ | kṣīriprarohā vaṭādiprarohāḥ | samaṅgā varāhakrāntā | somavalkaḥ kaṭphalaḥ | pṛthakparṇī pṛśniparṇī | ātmaguptā śukaśimbī | sitā śarkarā | kālānusāryā tagaram | śva(ma)ṇā alambuṣā || 22-29 ||-
37.30
vraṇotsādanamāha - apāmārgetyādi | tālapatrī tālamūlīti khyātā | atra cotsādanaṃ yadyapi mṛduśītadravyaṃ bhavati, apāmārgaśca tīkṣṇaḥ, tathā'pi tasya mūlamihātīkṣṇaṃ gṛhītavyaṃ, bhavati hyaṅgabhedena dravyāṇāṃ guṇaviśeṣaḥ; yathā - śobhāñjanaṃ mūle phale ca tīkṣṇaṃ, puṣpaṃ tu tasya mṛdu pitte prayujyate; tathā- "paṭolapatraṃ pittaghnaṃ nālaṃ tasya kaphāpaham" ityādi | tālapatrī tu tīkṣṇoṣṇā'pi prabhāvādeva yaugikīti ṛṣivacanādunnīyate |
-
37.32
kuruvindo lohitamaṇiḥ | dhātucūrṇāni manaḥśilādicūrṇāni |
-
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit