The Compendium of Suśruta 40
Bhānumatī 40
- Language
- Sanskrit
40.2
bhūmipravibhāgīyoktanyāyena gṛhītānāṃ bheṣajānāṃ yatra yatra vyādhipraśamādau kārye yeṣāṃ bheṣajānāṃ kṣamatvaṃ tāni vargīkṛtyābhidhātuṃ dravyasaṃgrahaṇīya ucyate |
40.3
tatrādāvadhyāyavaktavyārthapiṇḍasūtramāha - samāsenetyādi | samāsena saṃkṣepeṇa, vistarastu cikitsiteṣu bhaviṣyati; yadvakṣyati ihaivādhyāye - “samāsena guṇā hyete proktāsteṣāṃ tu vistaram” ityādi | atra cānnapānādau vidārigandhāśatāvarīprabhṛtayaḥ samānaguṇā gaṇato nirdiṣṭāḥ, teṣāṃ gaṇarūpamelake saṃyogamahimnā guṇāntarasaṃbhāvanānirāsārthaṃ tathā tatrākathitaguṇakarmadarśanārthamiha pāṭhaḥ | dṛśyate hi kacit saṃyoge prakṛtiviruddhaguṇodayo, yathā madhu-sarpiṣoḥ, yeṣāṃ tu jīvakādīnāmannapānādau na guṇanirdeśasteṣāṃ gaṇamadhyapaṭhitānāṃ gaṇe guṇanirdeśena pratyekamapi tadguṇatājñāpanārthamabhidhānam | atrāpi ca saṃpūrṇagaṇe śaktyutkarṣastathā'rdhaprayoge yathālābhaprayoge vā śaktyapakarṣo miśrakoktanyāyādvayākaraṇīyaḥ |
40.5
vidārigandhetyādi | atra gaṇeṣu yannāma prasiddhaṃ tanna vyākaraṇīyam, anyattu vyākartavyam | vidārigandhā śālaparṇī | vidārī vidārīkandaḥ, sa dvividhaḥ - eko dīrghakando bahukṣīraḥ kṣīravidārīti vyavahriyate; anyo hastipādako'lpakṣīraḥ | sahadevā daṇḍotpalā nīlapuṣpā | viśvadevā śvetapuṣpā daṇḍotpalā, nāgabaletyanye | mahāsahā māṣaparṇī | kṣudrasahā mudgaparṇī | dve bṛhatyāvityekā bṛhataphalā, aparā lalpaphalā | vṛścikālī vṛścikaparṇī | ṛṣabhī śūkaśimbī | śṛgālavinnāṃ ye paṭhanti te tāṃ siṃhapucchīṃ vadanti | asya gaṇasya saṃjñāṃ guṇaṃ cāha - vidārigandhādiriti; gaṇasaṃjñā ca śāstre vyavahārārthaṃ, yadvakṣyati- “vidārigandhādikṛtaṃ ghṛtaṃ” ityādi bahu tatprayogaṃ śāstraprayogeṣu | yatrāpi gaṇe śāstre vyavahāro nāsti arkādigaṇādau tatra vaidyavyavahārārthaṃ gaṇasaṃjñā jñeyā; yathā carake pañcakaghṛtādisaṃjñā vaidyavyavahāramātrā kevalā kṛtā | eṣāṃ ca gaṇānāṃ yathāyogaṃ svarasakalkakvāthaghṛtādinā prayogo jñeyaḥ |
40.7
āragvadhādau āragvadhaḥ suvarṇahaliḥ; madanaphalaṃ trividhamapi miśrakoktaṃ jñeyaṃ puṣpabhedena; gopaghaṇṭā badarībhedaḥ, karkoṭakītyanye; kaṇṭakī vikaṅkataḥ; pāṭhā aviddhakarṇī; mūrvā dhanurguṇayojyā; dāsīkuruṇṭakaḥ pītajhiṇṭī; śārṅgaṣṭā kākajaṅghā, kākaciñcītyapare; dvitīyaḥ karañjaḥ kaṇṭakīkarañjaḥ ‘naṭe’ iti khyātaḥ | suṣavī kāravellakaḥ |
40.9
śālasāretyādi | ajakarṇo mahāśālaḥ, kadaraḥ khadirabhedaḥ, kālaskandhaḥ tamālaḥ, kramukaḥ pūgaḥ, meṣaśṛṅgī putrajīvakasadṛśastaruḥ khanāmakhyātaḥ, tiniśaḥ syandanaḥ, candanamatra śvetacandanam, asanaḥ prasiddhaḥ, pītaśāla ityanye; aśvakarṇo gandhamuṇḍaḥ, śāko bṛhatkharapatraḥ, kālīyakaṃ pītacandanam, anye ‘kāliākāṭha’ iti prasiddhamāhuḥ |
40.11
varuṇetyādi | ārtagalaḥ kakubhaḥ, śigru śobhāñjanakaṃ, madhuśigrustadbhe do raktakusumaḥ, tarkārī jayantī, moraṭaḥ aṅkollapuṣpaḥ, hastikarṇapalāśa ityanye, agnimanyo gaṇikārikā, śairīyakadvayaṃ pītanīlapuṣpajhiṇṭīdvayaṃ, bimbī oṣṭhopamaphalā, ajaśṛṅgī āvartanī, darbhaḥ kuśaḥ, bṛhatīdvayaṃ kaṇṭakārikayā saha bṛhatī |
40.13
vīratarvādau vīrataruḥ śaraḥ, 'vellantaraḥ' ityanye; sahacaro jhiṇṭībhedaḥ; vṛkṣādanī vandākaḥ, vṛkṣakalambukaityapare; darbha uluyātṛṇaṃ; gundrā gundrātṛṇam; aśmabhedaḥ pāṣāṇabhedikā; moraṭamiha ikṣumūlaṃ kecidvadanti; vasuko 'vasuhaṭṭa' iti khyātaḥ; vaśiraḥ 'sūryāvarta' iti khyātaḥ; bhallūkaḥ syonākaḥ; kuraṇṭikā śrīhastinī; indīvaro'pi tadbhedo dīrghapatradhavalapuṣpaḥ; kapotavaṅkā 'kaḍaāvenṭā' iti khyātā śirīṣasadṛśasvalpapatra svalpaviṭapā |
12 |
40.15
lodhrādau—lodhraḥ raktalodhraḥ, sāvaralodhraḥ, kuṭannaṭaṃ kaivarttamustakaṃ, kaṭphalā gambhārī, elavālukaṃ śallakījiṅginī ca svanāmnā khyātā, kadambo bahuphalam |
40.17
arkādau—arko'rkaparṇaḥ, alarkastadbhedaḥ, nāgadantī dantyeva bahulamūlā, mayūrako'pāmārgaḥ, bhārgī brāhmaṇayaṣṭikā, indrapuṣpī kaṇṭakī kṛṣṇakarañjaḥ, lāṅgalakītyanye, kṣudraśvetā mahāśvetā kaṭabhīdvayam, alavaṇā jyotiṣmatī, tāpasavṛkṣaḥ putrañjīvakaraḥ |
40.19
surasādau—surasaḥ surabhimañjarikā, phaṇijjhakaḥ tīkṣṇaparṇāsaḥ, arjakaḥ śvetaparṇāsaḥ, bhūstṛṇaṃ gandhatṛṇaṃ, kṣavakaṃ chikkākāro 'hāñchiyā' iti khyātaḥ, kāsamardaḥ svanāmakhyāta:, kālamālaḥ kṛṣṇapuṣpaḥ parṇāsaḥ, kuṭherakaḥ parṇāsabhedaḥ kharapuṣpaḥ kṣavakabhedaḥ, 'maruvaka' ityanye, kaṭphalo vikhyāta:; surasī kapitthapatrikā, śvetasindhuvāra ityanye; nirguṇḍī nīlasindhuvāraḥ, kulāhalo muṇḍitikā; unduraparṇī mūṣikaparṇī, dantītyanye; phañjī bhārgī; prācībalo matsyākṣakaḥ, 'nadīpippalīkā' ityanye, 'kākajaṅghā' ityapare; viṣamuṣṭiko bṛhaddalambuṣā, 'parvatanimba' ityanye |
40.21
muṣkakādau—muṣkako ghaṇṭāpāṭaliḥ, palāśaḥ khanāmakhyātaḥ; vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ, śiṃśapā khanāmakhyātā, vajravṛkṣaḥ snuhī, triphalā harītakyāmalakabibhītakāni |
40.23
pippalyādau hareṇuḥ reṇukā, ajamodā yavānikā, mahānimbaḥ parvarvanimbaḥ; madhurasā mūrvā |
40.25
elādau elā sūkṣmailā, tagaraṃ tagarapādikā, dhyāmakaṃ gandhatṛṇaṃ, tvak guḍatvak, patraṃ tamālapatraṃ, nāgapuṣpaṃ nāgakeśarabhedaḥ, vyāghranakhaḥ bṛhannakhī, śuktirbadarīpatrākārā nakhī, caṇḍā corapuṣpiketi khyātā, sthauṇeyakaṃ granthiparṇaṃ, śrīveṣṭako navanītakhoṭiḥ, corakaḥ khanāmaprasiddhaḥ, bolo gandharasaḥ, turuṣkaḥ śihnaḥ, kunduruḥ khanāmakhyātaḥ |
40.28
vacādau bhadradāru devadāru | haridrādau kalaśī siṃhapucchī || 26-28 ||
40.30
śyāmādau śyāmā śyāmamūlā trivṛt; mahāśyāmā vṛddhadārakaḥ; trivṛdiha aruṇamūlā trivṛt; saptalā carmakasā; śaṅkhinī śvetabudhnā; tilvako lodhraḥ; kampillako guṇḍārocanikā; ramyakaṃ paṭolamūlakaṃ; kramukaṃ paṭṭikālodhraṃ pūgaphalaṃ vā; pratyakśreṇī dantībhedaḥ; gavākṣī gorakṣakarkaṭī; rājavṛkṣaḥ suvarṇahāliḥ; chagalāntrī nīlabudhnā, 'vṛddhadāraka' ityanye; suvarṇakṣīrī kaṅkuṣṭham |
40.32
bṛhatyādirvyaktaḥ |
40.34
paṭolādau—kucandanaṃ raktacandanaṃ, mūrvā madhurasā |
40.36
kākolyādau chinnaruhā guḍūcī, tugākṣīrī vaṃśalocanā, padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ, prapauṇḍarīkaṃ puṇḍarīkakāṣṭhamiti khyātaṃ cakṣuṣyaṃ, jīvantī svanāmakhyātā yavanāḍasadṛśī |
40.38
ūṣakādau—ūṣakaṃ kṣāramṛt, tadudbhavaṃ vā lavaṇaṃ; kāsīsadvayaṃ dhātukāsīsaṃ puṣpakāsīsaṃ ca; tutthakaṃ prasiddham |
40.40
śā(sā)rivādau—śā(sā)rivā anantā, dvitīyā utpalaśā(sā)rivā śyāmaletyāhuḥ, kucandanaṃ candanabhedaḥ, kāśmaryaṃ gāmbhārīphalam |
40.42
añjanādau—añjanaṃ sauvīrāñjanaṃ; nalinaṃ keśaraṃ, kiṃvā keśaraṃ nāgakeśaram |
40.44
parūṣakādau—sarveṣāṃ phalaṃ, tena kaṭphalā gāmbhārī tasyāḥ phalaṃ; rājādanaṃ kṣīrikā; katakaphalaṃ toyaprasādanaṃ svanāmaprasiddham |
40.45
priyaṅgavādau—samaṅgā varāhakrāntā, dhātakī dhātakīpuṣpaṃ, punnāgaḥ svanāmakhyātaḥ, nāgapuṣpaṃ nāgakesaraṃ, mocarasaḥ śālmalīveṣṭakaḥ, kumbhīkaḥ kumbhāhvalatā, yojanavallī mañjiṣṭhā, dīrghamūlā śālaparṇī |
40.47
ambaṣṭhādau—ambaṣṭhā aviddhaparṇī; kaṭvaṅgaḥ syonākaḥ; lodhra iha hrasvalodhraḥ, tasyaiva grāhitvāt; palāśaḥ kiṃśukavṛkṣaḥ; nandīvṛkṣaḥ gandhamuṇḍaḥ || 46-47 ||
40.49
nyagrodhādau-plakṣa iha parkaṭiriti khyātaḥ, kakubho'rjunaḥ, jambūdvayaṃ svalpajambūstathā bṛhatphalā ca rājajambūḥ, priyālaḥ khanāmakhyātaḥ, vañjulo vetasaḥ, tindukaḥ 'kendū' iti khyātaḥ, kadambo bahuphalaḥ, nandīmukho gandhamuṇḍaḥ || 48-49 ||
40.51
guḍūcyādau padmakaṃ padmakāṣṭham |
40.53
utpalādau-kumudaṃ 'kahlāra' iti khyātaṃ, saugandhikaṃ svalpasugandhiketi khyātaṃ, kuvalayamīṣannīladhavalamutpalaṃ, puṇḍarīkaṃ śvetapadmam |
40.55
mustādau śāṅgeṣṭā kākajaṅghā kāiñcīti khyātā, drāviḍī elā |
40.57
triphalā prasiddhā |
40.59
trikaṭu prasiddham |
40.61
āmalakyādiḥ prasiddhaḥ | kecidimau gaṇau na paṭhanti |
40.63
trapvādau—trapu vaṅgaṃ, kṛṣṇalohaṃ lohameva, lohamalaṃ prasiddham |
40.65
lākṣādau ārevataḥ suvarṇahaliḥ, aśvamāraḥ karavīrakaḥ, saptacchadaḥ saptaparṇaḥ, mālatī jātiḥ, trāyamāṇā yadi paṭhyate sā svanāmaprasiddhaiva |
40.67
pañcasu mūleṣu mūlānīti vacanānmūlameva paraṃ grāhyam | dve bṛhatyāviti kaṇṭakārikayā saha | carake gokṣurakaṃ ca eraṇḍasthāne paṭhyate na suśrutaprayogeṣu; evaṃ pañcamūlīprayoge eraṇḍo gṛhītavyaḥ | guṇato jyeṣṭhatamo vargaprathamapāṭhāt |
40.71
bṛhatpañcamūle ṭuṇṭukaḥ syonākaḥ || 68-71 ||
40.74
vallīpañcamūle vidārī vidārīkandaḥ, sārivā anantamūlaṃ, rajanī haridrā, ajaśṛṅgī cchāgalakarṇīti khyātā chāgasadṛśagandhā | kaṇṭakasaṃjñe karamardā svalpamadhuraphalā, trikaṇṭo gokṣurakaḥ, sairīyo jhiṇṭikā, gṛdhranakhī 'kālākeḍa' iti khyātā || 72-74 ||
40.76
tṛṇasaṃjñe darbhaḥ 'uluā' iti khyātaṃ tṛṇaṃ, kāṇḍekṣurmahatī khaṅgī, 'kāṇḍa' iti pāṭhapakṣe śaraḥ |
40.78
pañcamūlānāṃ punarguṇaviśeṣamāha - eṣāmityādi |
ayaṃ kṛtsno'pi gaṇanirdeśaḥ saṃkṣepataḥ, vistarastasya bhaviṣyatīti darśayannāha - samāsenetyādi | vistaramiti vistaraviṣayatāṃ; cikitsite hi eta eva gaṇāstasmin tasminnadhyāye vaktavyāḥ | kiṃvā vistaramiti gaṇāntarāṇi; tāni ca prayogā eva tattadvyādhiśamanāḥ | te hi prayogāḥ prāya etadadhyāyoktauṣadhasamūhaviśeṣā eva ||-
40.80
uktagaṇānāṃ saviśeṣāṃ kalpanāmāha - jñātvā doṣabalābalamityādi | ādiśabdo'tra luptanirdiṣṭaḥ; tenāturādīnāṃ sarveṣāmeva parīkṣyāṇāṃ grahaṇaṃ; kiṃvā doṣaviśeṣaṇatayaivāturādiparīkṣā'pyavaboddhavyā | tatrāviṣkṛtāḥ kalpanāḥ sākṣāduktāḥ; anuktāścakārasamuccitāḥ yūṣapānakacūrṇādayaḥ |
40.82
saṃprati uktagaṇānāṃ kāryabhedamavekṣya pṛthakprayogaṃ tathā gaṇadvayatrayādimelakaprayogaṃ ca darśayannāha- samīkṣyetyādi | doṣabhedena doṣābhinno vyādhirapi grāhyaḥ | bhinnāniti bhinnatvenoktān | pṛthagiti pratyekam | miśrāniti gaṇāntaramiśrān, samastāniti dvitryādīn; yaduktamanyatra-"vargamapi vargeṇa upasaṃsṛjedekamekenānekena vā" (ca. vi. a. 8) iti | gaṇasya stokadravyaprayogamāha - gaṇaṃ vā vyastasaṃhatamiti | vyastamiti tricaturādidravyasahitam | saṃhatamiti militam | ayaṃ cārtho miśrakokto'pi punaḥ prakaraṇādabhidhīyata iti na paunaruktyam |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit