The Compendium of Suśruta 41.10
Bhānumatī 41.10
- Language
- Sanskrit
41.10
idānīmuktānāṃ saṃśodhanasaṃśamanānāṃ prayogo vyādhyādibalāpekṣayā mātrayā kartavya iti darśayannāha - atra sarvāṇītyādi | sarvāṇīti saṃśodhanāni saṃśamanāni ca | vyādhiśabdenātra doṣasyāpi grahaṇāddoṣabalamapyavekṣyam | tatra vyādherdoṣasya balavattvaṃ hetubāhulyālliṅgabāhulyācca, durbalatvaṃ tadviparyayāt; agnerbalavattvaṃ guruvṛṣyādijaraṇaśaktyā, ucitāhārapākāśaktyā durbalatvam; dehabalaṃ ca vyāyāmena, viparyayeṇa daurbalyam; upacayāpacayābhyāṃ ca dehabalatvaṃ jñeyam; puruṣagrahaṇena manaso balatvābalatve'pi grāhye | yathoktabalānyanapekṣya bheṣajaprayogeṣu krameṇa doṣānāha - vyādhibalādadhikamityādi | anyavyādhimiti atiyogajanyaṃ vyādhiṃ vā doṣaṃ vā | viṣṭabhyeti cirakālaṃ sthirībhūya śūlādi kṛtvāityarthaḥ | glānimūrcchāmadāḥ śarīramanobalabhraṃśakṛtā jñeyāḥ | saṃśodhanamevamiti saṃśodhanamapi balāyanapekṣaṃ yathoktadoṣaṃ bhavati | atipātayatīti atidoṣapātanaṃ karoti, kiṃvā atipātayatīti saṃśamanāpekṣayā saṃśodhanamatiyuktamativyāpattikaraṃ bhavatyeva | vyādhyapekṣayā hi prādhānyena bheṣajamātrā, sā tu samyakpākārthamagnibalaṃ puruṣabalaṃ cāpekṣate, ( uktadoṣapramāṇānurūpā hi bheṣajamātrā, sā tu samyakpākārthamagnibalaṃ puruṣabalaṃ cāpekṣate; ) uktaṃ ca “doṣapramāṇānurūpo hi bheṣajapramāṇavikalpo balapramāṇāpekṣo bhavati” ( ca. vi. a. 8 ); tataśca hīnamebhyo dattamiti bahuvacanamanupapannam | naivaṃ, bahuvacanaṃ tāvadvalavati vyādhau tathā balavatorvyādhipuruṣayostathā balavatsu vyādhipuruṣāgniṣvityādi vikalpabahutvādapyupapannaṃ; kiṃtu vyādhibalamātrasamaṃ bheṣajaṃ balavatyagnau puruṣe vā alpamātratayā upayuktaṃ sat tayorbalenābhibhūyālpaśaktikaṃ kriyate, tena vyādhimapi na tathā śamayati, tena hīnamebhya iti bahuvacanamupapannam | samameveti vyādhyādibalasamameva |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit