The Compendium of Suśruta 49: atha kṣīravargaḥ
Bhānumatī 49
- Language
- Sanskrit
atha kṣīravargaḥ
49.46
pānīyānantaraṃ kṣīraguṇābhidhānaṃ, jīvanatvasāmānyāt | atra gavyaṃ pradhānatvāt pūrvamuktaṃ—gavyamājamityādi | yadyapi khaṅgimṛgādīnāmapi kṣīramasti, tathā'pi tasyānupayogādihānabhidhānaṃ; tantrāntareṣvapi cāṣṭāveva kṣīrāṇyuktāni |
—
49.48
anekauṣadhirasamiti oṣadhiśabdo'tra dravyavacanaḥ; yaduktaṃ—“dravyāṇi punaroṣadhayaḥ” (sū. a. 1) iti; tenānekāhārarasamityarthaḥ | āhārarasa eva hi stanagata āhāramahimnā śuklatāṃ gataḥ kṣīramucyate; yaduktamanyatra—“rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ | kṛtsnāddehāt stanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyate” iti | prāṇadamiti jīvitapradam | sarvaprāṇabhṛtāmiti jarāyujānāṃ; taditareṣāṃ svedajādīnāṃ kṣīrāyogāt |
49.49
hitamiti vaktavye apratiṣiddhamiti bhāṣayā avasthāyāṃ hitaṃ na sarvadā hitamiti darśayati | jātisātmyāditi kṣīraṃ jātyaiva sātmyamityarthaḥ | vātapittetyādāvapi aviruddhamiti bhāṣayā vyavasthāyapekṣaṃ hitatvaṃ darśayati | jīrṇaviśeṣaṇaṃ jvarasya | pāpmāpahatvaṃ pavitratvāt prabhāvāt | āyuṣyam āyurvṛddhikaram | jīvanatvam apamṛtyupraśamanena jīvanakaram | tulyaguṇatvāditi ojasā tulyaguṇasyāt; taduktaṃ carake'pi kṣīraguṇe— “tadevaṃguṇamevaujaḥ sāmānyādabhivardhayet” (ca. sū. a. 27) iti |
49.60
sāmānyakṣīraguṇamabhidhāya gavyādiviśeṣaguṇamāha — alpābhiṣyandītyādi | raktapittaharatvamavasthāviśeṣe jñeyam | gavyetyādi chāgakṣīraguṇaḥ | śoṣo rājayakṣmā | 'ajānāmalpakāyatvāt' ityādi kecit paṭhanti | atra sarvavyādhiharamiti sarvadoṣaharaṃ, vyādhiśabdo doṣe'pi vartate; kiṃvā sarvaśabdo vipulavacanaḥ | aurabhramityādi | uṣṇamiti sāmānyoktakṣīraśītaguṇāpavādarūpam | evamanyatrāpi vyākhyeyam | śuddhe'nila iti doṣāntareṇāsaṃyukte anāvṛte ca, śoṇitena āvṛte yukte vāte taddhitam | mahābhiṣyandīti doṣadhātumalasrotasāmatiśayena kledaprāptijananam | ye'tra kṣīrasāmānyaguṇā uktā madhuratvādayaḥ punarukte tatprakarṣārtham | snigdhataramiti gavyādapi snigdhaṃ; yaduktamanyatra— "gavyaṃ tribhāgasnehonaṃ māhiṣāt parikīrtitam” | carake'pi ( sū. a. 27) snehā'nyūnamuktam | kārabhamiti auṣṭraṃ; tatra madhuramiti vacanaṃ lavaṇarasatve madhuratvaprāṣṭyartham | aikaśaphamiti vaḍavāyāḥ | atrāśvāyā iti vaktavye yadaikaśaphamiti sāmānyaśabdaprayogaṃ karoti, tato gardabhīprabhṛtīnāmapyekaśaphānāṃ kṣīragrahaṇārtham | śākhāvātaharamiti vacanādanyatra koṣṭhavātaṃ na hanti, śākhāśabdena ca bāhusakthigrahaṇam | raktādayo dhātavaḥ śākhā ityanye | āścotanamakṣipūraṇam || 50-60 ||—
49.63
kṣīrasyāsaṃskṛtasya guṇān krameṇāha—payo'bhiṣyandītyādi | āmamiti aśrutam | dhāroṣṇamiti sadyo dohadhārāsaṃbandhoṣṇatāyuktam | guṇavaditi praśastarasāyanaguṇayuktaṃ, yaduktaṃ bhoje—‘‘payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ śṛtoṣṇaṃ kaphavātajit | śṛtaśītaṃ tu pittaghnaṃ sadyo dugdhaṃ rasāyanam” iti | viparītamiti na tathā praśastaguṇavat || 61-63 ||
49.64
vyāpannakṣīrāsevyatāmāha—aniṣṭagandhamityādi | amlatvaṃ salavaṇatvaṃ ca vidāhāt | yadi vā gavā dīnāmalyarthalavaṇameva nāmlalavaṇam (?) | grathitatā cāvasthāyām |
atha dadhivargaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit