The Compendium of Suśruta 51: atha takravargaḥ
Bhānumatī 51
- Language
- Sanskrit
atha takravargaḥ
51.85
takramityādi takraguṇaḥ | takramiha pādajalamardhajalaṃ vā uddhṛtasnehamevocyate, ata eva rūkṣamityuktaṃ; mandamanuddhṛtasnehaṃ ca takraṃ tathā'rdhoddhṛtasnehaṃ ca tadapi sādhyaviśeṣe bhavatyeva | yaduktaṃ carake- "rūkṣamardhoddhṛtasnehaṃ yataścānuddhṛtaṃ ghṛtam | takraṃ doṣāmibalavit trividhaṃ tat prayojayet" (ca. ci. a. 14) iti | yat punarddhi mathitamātreṇa takraṃ taddadhiguṇameva, manthanasaṃskāreṇa paraṃ manāk lāghavaṃ janitam | garaḥ kṛtrimaviṣam |
51.87
takrasyāviṣayaṃ takraviṣayaṃ ca ślokābhyāmāha-takraṃ naivetyādi |
51.91
takrasyāvasthābhedena guṇamāha-tatpunarityādi | takrakūrcikādadhikūrcikābhyāṃ jātasya mastuno guṇaviśeṣamāha-takrālaghuttaro maṇḍaḥ kūrcikādadhitakraja iti | maṇḍa iti mastu, tasya viśeṣaṃ-kūrciketyādi | kūrcikārūpāddadhnaḥ takrācca jātaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ | dadhikūrcikālakṣaṇaṃ yathā-“dadhnā saha payaḥ pakkaṃ sā bhaveddadhikūrcikā” iti | prākṛtadadhimastuguṇastūkta eva | ye tu paṭhanti 'dadhikūrcikā takravat' iti; tanmate dadhikūrcikā takravaditi takrakūrcikāsamānaguṇā | mastu takrakūrcikāmaṇḍaḥ | kilāṭo naṣṭakṣīrapiṇḍaḥ, yamāhurlokāḥ 'kṣīrarasa' iti | pīyūṣamoraṭayorlakṣaṇaṃ yathā-“kṣīraṃ sadyaḥprasūtāyāḥ pīyūṣamiti saṃjñitam | saptarātrāt paraṃ kṣīramaprasannaṃ ca moraṭam” iti | anye tu moraṭasthāne moraṇaṃ paṭhanti, moraṇaṃ ca naṣṭakṣīradravaṃ vadanti || 88-91 ||
51.92
takraniṣpattāvutthitatvāt takramanu navanītamāha-navanītamityādi | sadyaskamityanena laghu, cirasthitaṃ tu guru, ata eva cirasthitābhiprāyeṇoktaṃ-gurviti | bālānāṃ praśasyata iti prabhāvāt |
51.93
kṣīrotthite navanītaguṇe varṇaprasādanasthāne ye prasādanamiti paṭhanti te raktapittanetrarogairanantaroktaiḥ prasādamapi yojayanti |
51.94
saṃtānikā kṣīrasyoparistyānabhāgaḥ |
51.95
nanu kṣīraṃ dadhi ca gavādīnāṃ pratipratiguṇata uktaṃ; mastutakrādayastu sāmānyenoktāḥ, tat kiṃ gavyamastvādaya ete guṇata uktā na vetyāśaṅkāyāmāha-vikalpa ityādi | dadhi ādiryasya sa dadhyādiḥ, mastutakrādirūpa ityarthaḥ | śreṣṭha iti hetugarbhaviśeṣaṇaṃ; tena śreṣṭhatvādgavya evokta ityarthaḥ | yadyevaṃ chāgādimastvādīnāṃ tarhi ko guṇa ityāha-vikalpānityādi | kṣīravīryāditi vīryaśabdaḥ śaktivacanaḥ, pañcamī cātra lyablope; tena chāgādīnāṃ kṣīrāṇāṃ śaktirūpān raptavīryavipākānavalokya tatsadṛśānaviruddhān yogyāṃśca tanmastutakrādāvapi guṇān vadedityarthaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit