Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 51: atha takravargaḥ

Bhānumatī 51

Language
Sanskrit

atha takravargaḥ

51.85

takramityādi takraguṇaḥ | takramiha pādajalamardhajalaṃ vā uddhṛtasnehamevocyate, ata eva rūkṣamityuktaṃ; mandamanuddhṛtasnehaṃ ca takraṃ tathā'rdhoddhṛtasnehaṃ ca tadapi sādhyaviśeṣe bhavatyeva | yaduktaṃ carake- "rūkṣamardhoddhṛtasnehaṃ yataścānuddhṛtaṃ ghṛtam | takraṃ doṣāmibalavit trividhaṃ tat prayojayet" (ca. ci. a. 14) iti | yat punarddhi mathitamātreṇa takraṃ taddadhiguṇameva, manthanasaṃskāreṇa paraṃ manāk lāghavaṃ janitam | garaḥ kṛtrimaviṣam |

51.87

takrasyāviṣayaṃ takraviṣayaṃ ca ślokābhyāmāha-takraṃ naivetyādi |

51.91

takrasyāvasthābhedena guṇamāha-tatpunarityādi | takrakūrcikādadhikūrcikābhyāṃ jātasya mastuno guṇaviśeṣamāha-takrālaghuttaro maṇḍaḥ kūrcikādadhitakraja iti | maṇḍa iti mastu, tasya viśeṣaṃ-kūrciketyādi | kūrcikārūpāddadhnaḥ takrācca jātaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ | dadhikūrcikālakṣaṇaṃ yathā-“dadhnā saha payaḥ pakkaṃ sā bhaveddadhikūrcikā” iti | prākṛtadadhimastuguṇastūkta eva | ye tu paṭhanti 'dadhikūrcikā takravat' iti; tanmate dadhikūrcikā takravaditi takrakūrcikāsamānaguṇā | mastu takrakūrcikāmaṇḍaḥ | kilāṭo naṣṭakṣīrapiṇḍaḥ, yamāhurlokāḥ 'kṣīrarasa' iti | pīyūṣamoraṭayorlakṣaṇaṃ yathā-“kṣīraṃ sadyaḥprasūtāyāḥ pīyūṣamiti saṃjñitam | saptarātrāt paraṃ kṣīramaprasannaṃ ca moraṭam” iti | anye tu moraṭasthāne moraṇaṃ paṭhanti, moraṇaṃ ca naṣṭakṣīradravaṃ vadanti || 88-91 ||

51.92

takraniṣpattāvutthitatvāt takramanu navanītamāha-navanītamityādi | sadyaskamityanena laghu, cirasthitaṃ tu guru, ata eva cirasthitābhiprāyeṇoktaṃ-gurviti | bālānāṃ praśasyata iti prabhāvāt |

51.93

kṣīrotthite navanītaguṇe varṇaprasādanasthāne ye prasādanamiti paṭhanti te raktapittanetrarogairanantaroktaiḥ prasādamapi yojayanti |

51.94

saṃtānikā kṣīrasyoparistyānabhāgaḥ |

51.95

nanu kṣīraṃ dadhi ca gavādīnāṃ pratipratiguṇata uktaṃ; mastutakrādayastu sāmānyenoktāḥ, tat kiṃ gavyamastvādaya ete guṇata uktā na vetyāśaṅkāyāmāha-vikalpa ityādi | dadhi ādiryasya sa dadhyādiḥ, mastutakrādirūpa ityarthaḥ | śreṣṭha iti hetugarbhaviśeṣaṇaṃ; tena śreṣṭhatvādgavya evokta ityarthaḥ | yadyevaṃ chāgādimastvādīnāṃ tarhi ko guṇa ityāha-vikalpānityādi | kṣīravīryāditi vīryaśabdaḥ śaktivacanaḥ, pañcamī cātra lyablope; tena chāgādīnāṃ kṣīrāṇāṃ śaktirūpān raptavīryavipākānavalokya tatsadṛśānaviruddhān yogyāṃśca tanmastutakrādāvapi guṇān vadedityarthaḥ |

Linked texts (1)