Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 53

Bhānumatī 53

Language
Sanskrit

53.113

jaṅgamasnehottamaṃ ghṛtamabhidhāya sthāvarasnehottamaṃ tailamāha - tailaṃ tvityādi | āgneyamapi kiṃcidanuṣṇaṃ, yathā-saumyānāṃ muktādīnāṃ prabhā; tadvaduṣṇamapi kiṃcinnāgneyaṃ, yathā - matsyaḥ; tena taile āgneyamuṣṇamiti dvitayamapi kṛtam | bṛṃhaṇaṃ dhātupuṣṭikaratvāt | lekhanatvaṃ medaso vṛddhasyālpakaratvāt | vyavāyīti apakvameva sakaladehavyāpakaṃ; vikāsitvaṃ punaḥ prasaraṇaśīlatvaṃ srotovikāsakāritvaṃ vā | cakṣuṣyamiti nasyapariṇāmādinā, na tu pūraṇāt | vṛṣyamapi kecit srotaḥśuddhikaratvād dhātupuṣṭikaratvācca vadanti; na tu tailaṃ kṣīrādivad vṛṣyamiti vadanti | mārdavakaratvaṃ ca tailasya tathā sthairyakāritvaṃ ca | tathā hi carake dṛḍhagātrakāritvaṃ coktaṃ; yathā - 'sthiratāṃ dṛḍhagātratāṃ...ye vāñchanti ...tailaṃ pibeyuḥ' ( ca. sū. a. 13 ) iti vacanāt | teneha tailasya prabhāvāt kaṭhine dehe mṛdutākāritvaṃ, ślathe ca dehe sthiratākāritvaṃ ca kāryaṃ jñeyam | anilabalāsakṣayakaramiti anilayuktaśleṣmakṣayakaratvaṃ; kevalavātaharatvaṃ ca 'vātaśāntaya' ityanenaiva vaktavyaṃ; tathā hi carake "prabhūtaśleṣmamedaskāścalasthūlagalodarāḥ” ( ca. sū. a. 13 ) iti vātavyādhiyuktā eva prabhūtaśleṣmamedaskāḥ snehanīyā uktāḥ | kevalaśleṣmānile tailaṃ na mukhyaṃ bheṣajaṃ, carake hi "na ca śleṣmābhivardhanam |000 ( ca. sū. a. 13 ) tailaṃ" ityuktam | kecit paṭhanti - aśitaṃ pittajananamiti; tatrāśitamiti 'śo' tanūkaraṇe ityasmādbhāve ktāntaṃ sādhayanti; tenāśitamiti tanulakaramityarthaḥ | tathā carake'pi tailaguṇe paṭhyate"balaṃ tanutvaṃ laghutāṃ ye ca kāṃkṣanti" ( ca. sū. a. 13 ) iti | chinnaṃ niḥśeṣataśchinnaṃ, bhinnaṃ bhedyaviṣaye, cyutaṃ sthānādbhūṣṭam, utpiṣṭaṃ cūrṇitaṃ, mathitaṃ viloḍitaṃ, kṣataṃ kṣaṇanamātre, piccitaṃ yantreṇa, bhagnaṃ kāṇḍabhagnādi, sphuṭitam asthinirgataṃ phalaṃ, dāritaṃ dīrṇaṃ, nirbhugnaṃ vakrībhūtam | vastyādi khaviṣaye kupite vāte jñeyam |

53.114

tilatailamanu prādhānyādeva eraṇḍatailaguṇamāha — eraṇḍetyādi | adhobhāgaharamiti virecanam |

53.115

nimbetyādau vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ, hastikarṇaḥ palāśaḥ, pṛthvīkā kṛṣṇajīrakam | niṃvādīnāṃ phalasya tailamiha | nimbatailaṃ tantrāntaradarśanāt palitaghnam |

53.119

eṣāṃ madhye yeṣāṃ viśeṣo'sti tānāha — vātaghnamityādi || 116-119 ||

53.127

kaṭutailānyabhidhāya madhuratailānyāha | rasānāṃ bhinnānāmityādi | bhinnarasānāmapi tailaṃ madhuraṃ bhavati dṛṣṭatvāt | akṣoḍa auttarāpathikaḥ, sūryavallī arkapuṣpī, prabhṛtigrahaṇāt kaliṅgādīnāṃ grahaṇam | kośāmraḥ koṣāmveti khyātaḥ | śyāmā vṛddhakāraka ityeke | ete phalasnehāḥ | yavatiktā yavakṣetrajā bhavati jīvabhuktau ilāduriti prasiddhā | ekeśikā pāṭhā | sahakāratailaṃ taruṇāsraphalacūrṇabhavam | tadrūkṣaṃ, rūkṣakāryakartṛtvājjātyapekṣayā ca tathāvidhasnehānākartṛtvāt; natvatra kaṣāyādivadrūkṣatvaṃ, yathā “caturbhāgāvaśiṣṭaṃ tu toyaṃ kaphaharaṃ smṛtam” ityatra kaphaṃ prati itarapānīyavat kaphājanakatvāt kaphaharatvamucyate na tu kaphaharameva tadbhavati, tadvadrūkṣatvaṃ sahakāratailasya; evamanyatrāpyuktaṃ vasāmajjñoḥ śleṣmaharatvādi vyākhyeyam || 120-127 ||

53.128

anuktatailaguṇakarmajñāpanāthaṃmāha- phalodbhavāntyādi | annapānoktaguṇakarmabhyāmihānuktaphalatailaguṇāḥ karma ca vakṣyamiti vākyārthaḥ |

53.129

sarveṣāmeva sthāvarasnehānāṃ tilatailadharmamatidiśannāha—yāvanta ityādi | tailaguṇā iti tailasamānadharmāḥ, tena tailaguṇānāṃ karmaṇāṃ cātideśaḥ |

53.130

evamapi tilatailasya karmaṇi jyāyastvena prādhānyamāha- sarvebhyastvityādi | tilabhavaṃ tailamiti mukhyārthaḥ | itarasārṣapādisnehe taṃ lokaprasiddhaṃ tailaśabdaṃ vyutpādayannāha-
niṣpatterityādi | niṣpatteriti tile yathā tailaṃ niṣpadyate cūrṇīkaraṇayantrapīḍanādinā, tathā sarṣapādāvapi snehākarṣaṇaṃ bhavati; tathāhi samānaniṣpattikatayā tadvacchuddhatayā ca vituṣe dhānye taṇḍulaśabdo vṛttaḥ, sa vituṣe viḍaṅge'pi vartate, yathā—'viḍaṅgataṇḍulā' iti taṇḍulatvena, yathā—agnirmāṇavaka iti |

53.131

snehasāmānyād vasādīnāṃ guṇamāha—grāmyetyādi | grāmyādayo'nūpā vaktavyāḥ| carake'pyuktaṃ—"yathāsattvaṃ tu śaityoṣṇe vaśāmajjñorvinirdiśet” (ca. sū. a. 27) iti | śleṣmaghnā iti anugataśleṣmaghnā iti boddhavyam | tatretyādau ya uttaro ghṛtādiṣu sa pūrvāpekṣayā gurutvādiprakarṣavān bhavatītyarthaḥ |