Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 54: atha madhuvargaḥ

Bhānumatī 54

Language
Sanskrit

atha madhuvargaḥ

54.132

draveṣu kramāt pittavātaharapradhāne ghṛtataile abhidhāya śleṣmaharapradhānaṃ madhu nirdiśati— madhvityādi | uktaṃ hi carake'pi—"tailaṃ sarpirmadhviti vātapittaśleṣmapraśamanapradhānāni bhavanti” ( ca. vi. a. 1) iti | sukumāramiti saukumāryajanakatvāt | sandhānaṃ bhagnādisandhānakaram | atra ladhviti paṭhyate tathā tridoṣapraśamanamiti ca, taccarake viruddhayate; tatra hi “vātalaṃ guru śītaṃ ca raktapittāpahaṃ madhu” (ca. sū. a. 27) iti paṭhitaṃ; teneha ladhviti laghupākaṃ, tridoṣaghnatvaṃ ca prabhāvānmilitatridoṣārabdhajvarādiharatayā jñeyaṃ, pṛthagvātajananaṃ carake proktam | tatra laghupākādityādinā militatridoṣaharaṇa evopapattirvarṇyate | anye tvatra laghutvaṃ madhunaḥ purātanatayā vadanti, navaṃ tu madhu gurveva |

54.133

atra kecid viśiṣṭamadhunirdeśe mākṣikaṃ pauttikaṃ bhrāmaramiti trividhaṃ madhu paṭhanti, anye tu kṣaudreṇa samaṃ caturvidhaṃ paṭhanti; | aṣṭavidhamadhupāṭhastu sarvasaṃmataḥ | pauttikamityādi | tatra piṅgalamakṣikā mahatyaḥ puttikāḥ, tadbhavaṃ pauttikam | bhramarāḥ prasiddhāḥ | mākṣikā eva piṅgalāḥ svalpāḥ kṣudrāḥ, tadbhavaṃ kṣaudram | taddvidhā eva nātisvalpā makṣikāḥ, tadbhavaṃ mākṣikam | varavyākārakacchatrabhavaṃ chātram | śunakāśramalaye taravo madhu sravanti, tadārghyamucyate | uddālakāḥ svalpakīṭāḥ, te valmīkāntarmadhu cinvanti, tadauddālakam | kapilā evātyalpā vṛkṣakoṭaracāriṇyo ha(da)lāḥ, tadbhavaṃ hā(dā)lam |

54.139

krameṇaiṣāṃ guṇaviśeṣānāha—viśeṣādityādi | saviṣānvayāditi viśeṣeṇa puttikānāṃ saviṣapuṣpeṣveva madhvāhakaraṇādityarthaḥ | ārghye madhuguṇe avātakṛditi īṣadvrātakṛdityarthaḥ | etaccāviṣānvayatayā uṣṇaviruddhaṃ; taduktaṃ bhoje—“madhūnyaṣṇairvirudhyante'nyatrārghyāt” iti | iha tu tadalpatvānnoktaṃ; tathā tatrāpi saukumāryaśaityābhyāṃ vakṣyamāṇoṣṇavirodhasyāvidyamānatvānnoktam || 134-139 ||—

54.141

madhuno'vasthāviśeṣeṇa guṇabhedamāha—bṛṃhaṇīyamityādi | meda ityādi purāṇamadhuguṇaḥ | pakvamityagnisaṃyogasaṃparkādeva madhu gṛhṇanti | anye tu madhunaḥ pāko nāstīti kṛtvā madhvādhārasyaiva bhūrikālena pakvatvaṃ svalpakālānnāpakvatvaṃ vadanti |

54.142

madhuno yogavāhitāmāha - tadyuktamityādi | tatra kecit “nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu” iti paṭhanti, tanmate'pīyamupapattiḥ prabhāvasahitā madhuno yogavāhitve hetuḥ | prabhāvāttu nānādravyātmakatve'pi madyādīnāṃ na yogavāhitvam | yogavāhitayā ca yena yena vājīkaraṇarasāyanadoṣaharaṇādinā yujyate tasyaiva karma karotīti bhāvaḥ |

54.144

madhuna uṣṇavirodhaṃ sopapattikamāha - tattu nānetyādi | dravyeṇa rasena vīryeṇa viruddhānāṃ puṣpāṇāṃ rasasaṃbhavatayā tathā viṣalakṣitamakṣikāsaṃbhavatayā uṣṇairvirudhyate madhu | tatra rasānāṃ puṣpagatamadhuvalayādīnāṃ tathā śītoṣṇayorvirodhaḥ, dravyasya ca vallībhavapuṣpasya saviṣatayaiva prabhāvācca virodhaḥ |

54.145

etamevoṣṇavirodhahetuṃ hetvantarayuktaṃ ślokenāha - tat saukumāryādityādi | rasasaṃbhavādityatra rasaśabdo drave vartate | tuśabdaścārthe, bhinnakramaḥ; tena saviṣakṛmisaṃbhavatvācceti labhyate | uṣṇavirodhaścoṣṇasparśaireva, noṣṇavīryaiḥ; tenoṣṇavīryatrikaṭukādinā madhu na viruddhayate | saukumāryeṇoṣṇaṃ virudhyate, yathā - navanītamagninā, śaityasyoṣṇasparśe virodha eva | virodhaprastāvānmadhuno virodhāntaraṃ śītenāha - tathā'ntarīkṣeṇetyādi |

54.147

uṣṇayuktasyāpi madhuno yatra na virodhastat sopapattikamāha - uṣṇenetyādi | pakvamuṣṇaviruddhaṃ madhu rasakrameṇa dhātūn dūṣayadvirodhamāvahati | nanu yadyevaṃ tadā virecane'pi rasotpādarūpaḥ pāko nāsti, yataḥ pacyamānaṃ virecanaṃ doṣaiḥ samaṃ nireti, tat kiṃ virecane'pi madhu na virudhyata ityāha - anavasthānāditi; vamanaṃ pītaṃ muhūrttasthitameva niryāti, virecanaṃ tu ciraṃ tiṣṭhati, tena tatroṣṇaṃ madhu śarīrādhivāsādiruddhalānna prayujyate | vamaneṣviti
acirāvasthāyibheṣajopalakṣaṇaṃ, tena bastāvapyavirodho'nenaiva jñeyaḥ | pūrvavaditi saukumāryādihetorna virudhyate |

Linked texts (1)