The Compendium of Suśruta 55: athekṣuvargaḥ
Bhānumatī 55
- Language
- Sanskrit
athekṣuvargaḥ
55.148
mādhuryādikṣurasādau dravye nirdeṣṭavye tatprabhavatayā ikṣumevāha — ikṣava ityādi |
55.149
atra pauṇḍrakādayo ye ikṣubhedā uktāste deśāntare tattannāmaprasiddhā eva jñātavyāḥ, tena nāmena deśāntaraprasiddhamevaiṣāṃ lakṣaṇamiti | etā jātayaḥ sthaulyāditi yathāsthūlametā jātayaḥ | tenānyā api kṣārapatraśataparvādīkṣujātayo jñeyāḥ | ye tu 'ityetā jātayasteṣāṃ' iti paṭhanti, te cakāreṇa kośakārādīkṣugrahaṇaṃ vadanti |
—
55.153
ikṣuviśeṣaguṇaślokā uktāḥ || 150-154 ||—
55.156
agreṣvakṣiṣu cetyatra akṣiṣviti granthiṣu; kiṃvā 'laghu ca' iti pāṭhaḥ |
55.158
dantaniṣpīḍita iti dantairniṣpīḍya tatkṣaṇasevitaḥ | atra "śarkarāsamavīryastu dantaniṣpīḍito rasaḥ" iti kecit paṭhanti | tanna vīryaśabdaḥ śaktivacanaḥ, tena śarkarāyāstulyaprabhāvaḥ; yathā—"kṣīraṃ dhāroṣṇamamṛtaṃ yathā" ityuktam | uktaṃ ca carake—"vṛṣyaḥ śītaḥ saraḥ snigdho bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ | śleṣmalo bhakṣitasyekṣoryāntrikastu vidahyate" (ca. sū. a. 27) iti | tantrāntare yāntrikarase vidāhakāraṇamuktaṃ; yathā—"lagnagranthipīḍanāccaiva yāntrikastu vidahyate" iti | tathā hārīte'pyuktaṃ—"vyādhikṛt sukumāro'pi raso yantranipīḍitaḥ | saukṣmyāt spṛṣṭo'nilārkābhyāṃ bhṛśaṃ kāye vidahyate" iti | evaṃ ca yāntrikasya vidāhitvam | yattūktaṃ carake—"madhūdakasyekṣurasasya caiva pānāt śamaṃ gacchati raktapittam" (ca. ci. a. 4) iti; taddantaniṣpīḍitekṣurasaviṣayameva | satīkṣṇaḥ īṣattīkṣṇaḥ |
55.159
phāṇitastantulībhūto rasaḥ; yaduktaṃ—phāṇitamātantulībhāvāditi | atra doṣakṛditi tridoṣakṛt; uktaṃ hi tantrāntare—"phāṇitaṃ tu tridoṣakṛt" iti |
55.161
guḍe sakṣāraśabdena kṣāraসহিতlavaṇarasayuktatvaṃ vadanti, kṣārasya tu dravyatvādatra yogo'nupapanna iti kṛtvā; kiṃtu kṣāradravyasyaiva yadi guḍe'pāmārgādikṣārapradhānadravyamiva yogo bhavati tadā'pi na virodhaṃ paśyāmaḥ | pittaghna ityādi apakṛtamalatve sati śuddhaguḍaguṇaḥ | sa purāṇa ityādāvadhikaguṇa iti guḍoktā guṇā ihādhikā viśeṣakāryakaraṇācca bhavanti | pathyatama iti guḍāntarāpekṣayā hitatamaḥ |
55.162
matsyaṇḍiketyādau matsyaṇḍikā khaṇḍaḥ 'śālavkī' iti yasya prasiddhiḥ | vimalā uttarottaramiti matsyaṇḍikāyā malāpagamāt khaṇḍo bhavati, khaṇḍācca malāpagame śarkarā bhavati; śītasnigdhādiguṇo'pi yathottaramiha prakarṣavān bhavatīti yojanīyam |
55.163
etadeva ślokenāha—yathetyādi | atra gauravasthāne kecillāghavaṃ paṭhanti, vadanti ca-lāghavaṃ hi guṇaḥ praśasto na gauravam, uttarottaraṃ ca prāśastyameṣāmuktaṃ; kiṃtu yathā yathā saratvaṃ bhavati tathā tathā gaurabamapi śailasya snehavadupapannaṃ, muktake ca gurutvameva paṭhitam |
55.164
matsyaṇḍikādīnāmapanīyamānamalaguṇamāha-yo yo matsyaṇḍiketyādi | vistrāvayati vimalīkarotīti vistrāvaṇaḥ samalaḥ kṣāro bhāgaḥ; atra matsyaṇḍikotpattau yo malabhāgaḥ sa vistrāvaṇaḥ, evaṃ khaṇḍaśarkarayorvijñeyam | kiṃtu malāṃśasya prasādena samaṃ tulyaguṇatā na yuktā, tena vistrāvaṇaśabdena matsyaṇḍikādivistrāvaṇakṛtadravyasyāyaṃ guṇaḥ |
55.165
sārasthitetyādinā guḍapākāt kṛtaśarkarāguṇamāha | guḍaśarkareti guḍapākakṛtā śarkarā; khaṇḍapākakṛtā'tra śarkarā pūrvamevoktaguṇā |
55.166
śarkarāprakaraṇānmadhuśarkarāguṇamāha - madhuśarkaretyādi | madhunaḥ kālāntarāvasthānādatighanībhūtamavayavaṃ madhuśarkareti vadanti |
55.167
yāsaśarkarāṃ kecit paṭhanti; sā'pi durālabhākvāthaghanībhāvādbhavati |
55.168
kecidanuktaśarkarāguṇaṃ ślokaṃ paṭhanti-yāvatya ityādi |
55.169
ikṣuvikṛtiphāṇitasādharmyeṇa madhūkapuṣpakvāthakṛtaphāṇitaguṇamāha - rūkṣamityādi 169
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit