Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 55: athekṣuvargaḥ

Bhānumatī 55

Language
Sanskrit

athekṣuvargaḥ

55.148

mādhuryādikṣurasādau dravye nirdeṣṭavye tatprabhavatayā ikṣumevāha — ikṣava ityādi |

55.149

atra pauṇḍrakādayo ye ikṣubhedā uktāste deśāntare tattannāmaprasiddhā eva jñātavyāḥ, tena nāmena deśāntaraprasiddhamevaiṣāṃ lakṣaṇamiti | etā jātayaḥ sthaulyāditi yathāsthūlametā jātayaḥ | tenānyā api kṣārapatraśataparvādīkṣujātayo jñeyāḥ | ye tu 'ityetā jātayasteṣāṃ' iti paṭhanti, te cakāreṇa kośakārādīkṣugrahaṇaṃ vadanti |
—

55.153

ikṣuviśeṣaguṇaślokā uktāḥ || 150-154 ||—

55.156

agreṣvakṣiṣu cetyatra akṣiṣviti granthiṣu; kiṃvā 'laghu ca' iti pāṭhaḥ |

55.158

dantaniṣpīḍita iti dantairniṣpīḍya tatkṣaṇasevitaḥ | atra "śarkarāsamavīryastu dantaniṣpīḍito rasaḥ" iti kecit paṭhanti | tanna vīryaśabdaḥ śaktivacanaḥ, tena śarkarāyāstulyaprabhāvaḥ; yathā—"kṣīraṃ dhāroṣṇamamṛtaṃ yathā" ityuktam | uktaṃ ca carake—"vṛṣyaḥ śītaḥ saraḥ snigdho bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ | śleṣmalo bhakṣitasyekṣoryāntrikastu vidahyate" (ca. sū. a. 27) iti | tantrāntare yāntrikarase vidāhakāraṇamuktaṃ; yathā—"lagnagranthipīḍanāccaiva yāntrikastu vidahyate" iti | tathā hārīte'pyuktaṃ—"vyādhikṛt sukumāro'pi raso yantranipīḍitaḥ | saukṣmyāt spṛṣṭo'nilārkābhyāṃ bhṛśaṃ kāye vidahyate" iti | evaṃ ca yāntrikasya vidāhitvam | yattūktaṃ carake—"madhūdakasyekṣurasasya caiva pānāt śamaṃ gacchati raktapittam" (ca. ci. a. 4) iti; taddantaniṣpīḍitekṣurasaviṣayameva | satīkṣṇaḥ īṣattīkṣṇaḥ |

55.159

phāṇitastantulībhūto rasaḥ; yaduktaṃ—phāṇitamātantulībhāvāditi | atra doṣakṛditi tridoṣakṛt; uktaṃ hi tantrāntare—"phāṇitaṃ tu tridoṣakṛt" iti |

55.161

guḍe sakṣāraśabdena kṣāraসহিতlavaṇarasayuktatvaṃ vadanti, kṣārasya tu dravyatvādatra yogo'nupapanna iti kṛtvā; kiṃtu kṣāradravyasyaiva yadi guḍe'pāmārgādikṣārapradhānadravyamiva yogo bhavati tadā'pi na virodhaṃ paśyāmaḥ | pittaghna ityādi apakṛtamalatve sati śuddhaguḍaguṇaḥ | sa purāṇa ityādāvadhikaguṇa iti guḍoktā guṇā ihādhikā viśeṣakāryakaraṇācca bhavanti | pathyatama iti guḍāntarāpekṣayā hitatamaḥ |

55.162

matsyaṇḍiketyādau matsyaṇḍikā khaṇḍaḥ 'śālavkī' iti yasya prasiddhiḥ | vimalā uttarottaramiti matsyaṇḍikāyā malāpagamāt khaṇḍo bhavati, khaṇḍācca malāpagame śarkarā bhavati; śītasnigdhādiguṇo'pi yathottaramiha prakarṣavān bhavatīti yojanīyam |

55.163

etadeva ślokenāha—yathetyādi | atra gauravasthāne kecillāghavaṃ paṭhanti, vadanti ca-lāghavaṃ hi guṇaḥ praśasto na gauravam, uttarottaraṃ ca prāśastyameṣāmuktaṃ; kiṃtu yathā yathā saratvaṃ bhavati tathā tathā gaurabamapi śailasya snehavadupapannaṃ, muktake ca gurutvameva paṭhitam |

55.164

matsyaṇḍikādīnāmapanīyamānamalaguṇamāha-yo yo matsyaṇḍiketyādi | vistrāvayati vimalīkarotīti vistrāvaṇaḥ samalaḥ kṣāro bhāgaḥ; atra matsyaṇḍikotpattau yo malabhāgaḥ sa vistrāvaṇaḥ, evaṃ khaṇḍaśarkarayorvijñeyam | kiṃtu malāṃśasya prasādena samaṃ tulyaguṇatā na yuktā, tena vistrāvaṇaśabdena matsyaṇḍikādivistrāvaṇakṛtadravyasyāyaṃ guṇaḥ |

55.165

sārasthitetyādinā guḍapākāt kṛtaśarkarāguṇamāha | guḍaśarkareti guḍapākakṛtā śarkarā; khaṇḍapākakṛtā'tra śarkarā pūrvamevoktaguṇā |

55.166

śarkarāprakaraṇānmadhuśarkarāguṇamāha - madhuśarkaretyādi | madhunaḥ kālāntarāvasthānādatighanībhūtamavayavaṃ madhuśarkareti vadanti |

55.167

yāsaśarkarāṃ kecit paṭhanti; sā'pi durālabhākvāthaghanībhāvādbhavati |

55.168

kecidanuktaśarkarāguṇaṃ ślokaṃ paṭhanti-yāvatya ityādi |

55.169

ikṣuvikṛtiphāṇitasādharmyeṇa madhūkapuṣpakvāthakṛtaphāṇitaguṇamāha - rūkṣamityādi 169

Linked texts (1)