Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 61: atha phalavargaḥ

Bhānumatī 61

Language
Sanskrit

atha phalavargaḥ

61.140

dāḍimādīnāṃ māṃsasaṃskārakatayā dāḍimādiphalānyeva prathamaṃ phalavarge prāha-tadyathetyādi | badaraṃ mahat; kolaṃ madhyamapramāṇaṃ badaraṃ; karkandhuḥ śṛgālakolikā; sauvīramatimahadvadaram; āmrātakaṃ ‘āmbāḍā’ iti khyātaṃ; lakuco ḍahuḥ; karamardaṃ dvividhaṃ grāmyāraṇyabhedāt , atra ‘vanyā madhurā'lpaphalā pittalā’ magadhe khyātāḥ; bhavyaṃ laklūsaṃhatimātraphalam, āḍukaṃ kecidvadanti, anye karmeraṅgakaṃ; pārāvataḥ kāmarūpaprasiddhaḥ; vetraphalaṃ prasiddhaṃ prācīnārmalakaṃ ca; tintiḍīkaṃ vṛkṣāmlaṃ; nīpaḥ kadambaphalaṃ; koṣāpraḥ ‘kolombu’ iti khyātavṛkṣasya phalam; amlikā tintiḍīkā | prabhṛtigrahaṇājjambīrabhedādigrahaṇam | atra sāmānyaguṇe vakṣyamāṇaviśeṣalakṣaṇena dāḍimādau amlarasatvapittalatvādīni bādhyante, tadvatiriktāḥ sāmānyaguṇā jñeyāḥ | evamanyatrāpi guṇasāmānyaguṇaviśeṣayorbādhyabādhakabhāvo jñeyaḥ |

61.162

nātipittalamamlamevaivaṃguṇaṃ dāḍimam | madhuradāḍimasyānantaraṃ tridoṣaghnaṃlaghutvapāṭhādāmalakaguṇānāha-amlamityādi | āmalakaguṇe 'hanti vātaṃ tadamlatvāt pittaṃ mādhuryaśaityataḥ' ityādi doṣopaśamane yat kāraṇaṃ varṇitaṃ tadyadyapi pittādisamānatayā pittādivardhanamapi yujyate, tathā'pyāmalakadravyasya śivatvaprabhāvānnoṣapraśamanameva paraṃ karoti na prakopamiti vyākhyātameva pūrvam | tathā hyetadeva śivatvamāha-phalebhyo'bhyadhikaṃ ca tadityādi | purātanamiti pakṣe badaravṛntaṃ tadīyastambhakaṃ vā | siñcitikā uttarāpathe badarabheda eva | tenoddeśe'nuddiṣṭā'pi badaratayā viśeṣaguṇe paṭhitā | kapitthasyāvasthābhedenopayogāttathaiva guṇamāha-āmaṃ kapitthamityādi | laghvamlamityādi mātuluṅgasya bījapūrakasya guṇaḥ | ayaṃ cāmlabhāgasyaiva guṇo'mlamiti guṇaśruteḥ | tadīyatvagbādhyayorhīnabalatvaṃ, tena madhyamṛtyādinā'pi madhyādibhāgasyaiva paro guṇo'bhidhīyate iti na paunaruktyam | tasyaiva tvagādibhedena guṇamāha-tvak tiktetyādi | māṃsamiti tvakkesarātirikto bhāgaḥ | āmrasyāvasthābhedaguṇe pittamārutakṛdvālamiti carakeṇāpi samaṃ pāṭhāntaraṃ viruddhaṃ, tatra hi "raktapittakṛtadvālaṃ' (ca. sū. a. 27 ) iti neṣyata eṣa pāṭhaḥ | garaṃ tathā tridoṣaṃ ca haratīti garadoṣaharaṃ tathā hi varake nīlādī "prācīnāmalakaṃ caiva doṣaghnaṃ garahāri ca"
( ca. sū. a. 27 ) ityuktam | tṛṣṇyetyādi jambīraguṇapāṭhaṃ necchanti, amlaphalavarge guṇena tu tadguṇagrahaṇāditi kṛtvā; tattu na, samyagekīyamatenaite guṇāstatra noktā eva jambīrasya | atra ca dāḍimādīnāṃ sarveṣāmeva viśeṣābhidhānāt sāmānyoktaguṇā ye viśeṣaguṇena na bādhitāste yathāsaṃbhavaṃ jñeyāḥ || 141-162 ||

61.176

kṣīravṛkṣaphaletyādau kṣīravṛkṣā vaṭapippalādayaḥ; rājādanaṃ kṣīrivṛkṣaphalaṃ; tindukaṃ tenduriti khyātaṃ; bakulaṃ kesaraphalaṃ; dhanvanaṃ dhanvavṛkṣaphalaṃ; todanamihāprasiddhaṃ vāmanāmiketi vyākurvanti; aśmantakam‌śmantakaphalaṃ; puṣkaravartiḥ padmabījam‌, annāśiketyanye; bimbī tu oṣṭhopamaphalaṃ; prabhṛtigrahaṇāṣṭaṅkādikaṣāyamadhuraphalagrahaṇam | viśeṣaguṇe jāmbavamiti aviśeṣāt sarvajambūphalam | pittāgnivardhanamiti paramārthasiddhānte pittāgneyarbhinnatvādupapannameva | āmamiti apakvam | kaphānilaharamityādinā bālabilvaguṇaḥ | pūtimārutamityatra pūtiśabdaḥ sugandhivacanaḥ, yathā pūtiḥ khaṭṭāsaḥ, pūtipuṣpā madhukakuṭī; anye pūtimārutamiti durgandhikukṣivataharam | kecidvilvasya tadevetyādinā'rdhaślokena madhyabilvaguṇaṃ vadanti | kiṃ tu carake'pi “bilvaṃ tu durjaraṃ pakvaṃ” (ca. sū. a. 27) ityādinā dvividhameva bilvaṃ paṭhitam | vimbīphalaṃ sāśmantakamityādi kecit paṭhanti || 163-176||

61.181

tāletyādau panasaḥ kaṇṭakiphalaṃ, mocakaṃ kadalīphalāni nānāvidhāni | phalaṃ svādurasamityādinā pakvatālaguṇaḥ | tadvījamiti tālasyābhyantaram || 177-181 ||

61.186

drākṣetyādinā madhuraphalānāṃ samānaguṇānyāha | atra prabhṛtigrahaṇād drākṣākharjūrabhedā gṛhyante | tayathā—drākṣā gostanī kāravī ca; kharjūraṃ piṇḍakharjūraṃ, tathā vṛkṣakharjūraṃ, viṭapakharjūraṃ ca | kāśmaryaṃ gāmbhārīphalaṃ; madhūkaṃ madhūkaphalaṃ; puṣpamiti madhūkapuṣpameva, puṣpamapi phalavadupayogāt tatsamānaguṇatvācātrocyate || 182-186 ||

61.188

vātāmādaya auttarāpathikāḥ prasiddhāḥ |

61.204

lavalī prasiddhā | aruṣkaranibandhanaṃ bhallātakavṛntam | vasiraḥ sūryāvartabhedaḥ, tasyeha phalam | airāvataṃ puṣpaphalamelavāluketi khyātam | dantaśaṭho jambīrastadbhedo vā | ṭaṅkamauttarāpathikam | ṭaṅkādīnāṃ tulyaguṇatāyā abhāvāt pratyekameva guṇanirdeśaḥ | aiṅgudaṃ putrajīvakaphalam | śamīphalaṃ śaṅkaramiti śāstraprasiddham | śleṣmātakaṃ bahuvāraphalam | karīro marujo drumaḥ, tatphalaṃ karīram; ākṣikamakṣakīphalam; pīlu auttarāpathikam | aruṣkaramityādi kecit paṭhanti | tatra tauvarakaṃ taileṣu vyākṛtam | karañjo vṛkṣakarañjaḥ | kiṃśukaḥ palāśaphalam | ariṣṭo nimbaḥ | vraṇyamityādinā harītakīguṇāḥ | kaṣāyamiti pradhānakaṣāyarasaṃ; tena lavaṇarahitāpararasāścodriktā bhavanti | uktaṃ hi carake-“śivā pañcarasā''yuṣyā'lavaṇā” (ci. a. 1) iti | ākṣamivi bibhītakaphalam | kaphetyādiguvākaguṇaḥ | atra jātīkoṣo'tha karpūramiti kecinmukhavaiśadyakārakatayā pūgānantaraṃ paṭhanti | tatra phalānāmiyatra prakramāgatatayā nidarśanīyaguṇānāmabhidhānaṃ yuktameva | kaṭuphalaṃ latākastūrīphalam | lavaṅgaśabdena lavaṅgaphalavṛntaṃ gṛhyate || 189-204 ||

61.208

yeṣāṃ phalādīnāṃ majjopayujyate teṣāṃ majjaguṇamāha-priyālamajjetyādi | śampākaḥ suvarṇahaliḥ | anuktamajjaguṇātideśārthamāha-yasyetyādi | vīryaśabdenātra śaktivacanatayā rasavīryavipākaprabhāvarūpaṃ vīryaṃ jñeyam | śaktiśca śaktiviṣaye kārye nirūpyate | tena kāryamapi doṣaharaṇādi procyate || 205-208 ||

61.209

saṃprati yādṛśaṃ phalamupādeyaṃ tadāha - phaleṣvityādi | bilvādanyatretyanena bilvameva paramapakvaṃ śreṣṭhaṃ; ye tvatra tindukakapitthādayo bālāvasthāyāmapi guṇato nirddeśyāste pakvāvasthāpekṣayā hīnaguṇā eveti bhāvaḥ |

61.210

vyādhitamityādau varjanīyaphalopadeśe pākātītamiti atipākaklinnam |

Linked texts (1)