The Compendium of Suśruta 62: atha śākavargaḥ
Bhānumatī 62
- Language
- Sanskrit
atha śākavargaḥ
62.215
phalaprasaṅgena śākabhūtaphalānāmapi nirdeśe kartavye śākavargameva phalaśākapūrvakamāha - ata ūrdhvamityādi | puṣpaphalaṃ kūṣmāṇḍaḥ; kaliṅgo yonvānaḥ | kūṣmāṇḍasya bālāvasthāśraye guṇabhedamāha - pittaghnamityādi | atra cetovikāriṇāmiti apasmāronmādādimanovikārayuktānām || 211-215 ||
62.220
trapuṣetyādau ervārukaṃ karkaṭībhedaḥ; śīrṇavṛntaṃ sukhasekam | bālaṃ sunīlamiti nīlāvasthaṃ bālam | jīrṇamiti pakvam | ervārukasya pakvāvasthādvayena guṇamāha - ervārukamityādi | śīrṇavṛntaguṇe ānāhāṣṭhīlanudityatra mūtrāṣṭhīlā jñeyā na vātāṣṭhīlā, asya vātāpraśamakatvāt || 216-220 ||
62.248
atra kecit pippalyādīnyapi sāmānyenānnasaṃskārakatayā keṣāṃcicchākatvenāpyupayogāt paṭhanti | tatra jīrakaṃ bahuvidhaṃ; jambīraḥ parṇāsabhedaḥ; surasaḥ surabhiparṇāsaḥ;
arjakaḥ śvetaparṇasaḥ; bhūstṛṇaṃ sugandhitṛṇaṃ, sugandhako gandhatṛṇamalpaṃ; kālamālaḥ kṛṣṇaparṇasaḥ; kuṭherakastadbhedaḥ; kṣavakaśchikkākārakaḥ; kharapuṣpo marubakaḥ; śigruḥ śobhāñjanaḥ; madhuśigrū raktapuṣpo'lpaviṭapaḥ śobhāñjanakaḥ; gaṇḍīraḥ śamaṭhaḥ, sa jalasthalajabhedād dvividhaḥ; tilaparṇī śrīhastinī; varṣābhūḥ punarnavādvayam | pippalīguṇe pittaprasādanīti madhurapākatayā pittaṃ prasādayati; anye 'pittāvirodhinī' iti paṭhanti | ārdramaricaguṇe śleṣmaprasekīti śleṣmaṇo'nyatra pittasya prakoparṇa kaṭutīkṣṇatvāt karotīti yuktam | ye tu cayamapi śleṣmaṇo vadanti tadanubhavaviruddham | maricaṃ sitamiti śobhāñjanakabījam | jīrakadvayamatra śuklapītabhedena | kāravī kṛṣṇajīrakaṃ; karavī kaṇajīrakaṃ, yamāniketyanye | upakuñcikā sthūlajīrakam | sārṣapaṃ kaphavātaghnamiti carakaviruddhaṃ; uktaṃ hi carake—"tridoṣaṃ baddhaviṇmūtraṃ sārṣapaṃ śākamiṣyate” (ca. sū. a. 27) iti | rājasarṣapaḥ śvetasarṣapaḥ | gaṇḍīraṃ veganāma cetyatra veganāma jalagaṇḍīram | mūlakasya bālasya tathā vṛddhasya tathā madhyasya tathā siddhasya tathā śuṣkasya pṛthagguṇānāha—kaṭutīkṣṇetyādi | mūlakapotikā atibālamūlakam | viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuṣkamanyatra mūlakāditi krimivrātātapahṛtaṃ śuṣkamityādinā niṣiddhamapi śuṣkamatra mūlakasya tadviparyayopadarśanārthamucyate | puṣpaṃ cetyādyanantaratvānmūlakasyaiva jñeyam | snigdha ityādinā rasonaguṇaḥ | snigdho'rucighna ityādi kṣīrapalāṇḍostadbhedasya guṇaḥ | kiṃtu sa paścāt kalāyena samaṃ paṭhanīyaḥ || 221-248 ||
62.261
cuccuprabhṛtisamānaguṇavargeṣu cuccunīṃḍīco varttulapatraḥ; pṛthukā varuṇotpādakā; pālaṅkyā svanāmaprasiddhā; jīvantī kharṇanāḍī; nadībhallātako bhojanakaḥ; chagalāntrī bukkā; vṛkṣādanī bandākaḥ; phañjī brāhmaṇayaṣṭikā; taṇḍulīyakaḥ kṣudramārīṣaḥ; aśvabalā vṛhatpatrā methikā; cillī gauḍavāstūkaḥ | anye tu cuccukādibhyo vicchedya taṇḍulīyādīn paṭhanti; cuccuvarge ca bimbīśeluprabhṛtīn paṭhanti | atra 'kaphapittamadāpahaḥ' iti kecit paṭhanti; carake "rūkṣo viṣamadaghnaśca” ( ca. sū. a. 27 ) iti paṭhyate, tena kaphaharatvaṃ madhurarasapākasya śītasya cānyāvyam || 249-261 ||
62.273
maṇḍūkaparṇyadau tiktarasaprāyavarge maṇḍūkaparṇyādayaḥ svanāmakhyātāḥ, na vyākartavyāḥ | saptalā carmakaṣā; suvarcalā sūryāvartabhedaḥ, anye nāṭaphalamāhuḥ; pippalyatra punarutpanna evopayojyatayā uktā; gojihvā dārbīpatrikā; prapunnāḍa eḍagajaḥ; satīno vartulakalāyaḥ; bṛhatīphalaṃ tena kaṇṭakārīphalaṃ ca gṛhyate, kecittu kaṇṭakārīphalaṃ pṛthageva paṭhanti; paṭolamiha patraṃ, kaṭuśabdasya tiktavacanāt; urubūka eraṇḍaḥ; koṣātakī ghoṣā; ariṣṭo nimbaḥ, tasya patraṃ; vetraṃ vetrakarīraḥ; aṭarūṣo vāsā; arkapuṣpī arkaparṇīsadṛśī latā; prabhṛtigrahaṇādanyānyapi kālaśākādīni gṛhyante | eṣāṃ viśeṣaguṇe vārtākasyāpakvapakvabhedena guṇakathanaṃ—vārtākamityādi | jīrṇamiti pakvam | atra guḍūcīguṇe vātāpahatvamalpatayā noktaṃ jñeyaṃ, carakavacanaṃ hi—"vāyuṃ vatsādinī hanyāt” ( ca. sū. 27) iti | kiṃvā patrapradhāne guḍūcīśāke pittakaphaharatvameva tiktatvaprādhānyājjñeyam | varuṇaprapunnāḍayorityatra pūrvapaṭhito'pyayaṃ varuṇaḥ punaḥ prapunnāḍena samaṃ samānaguṇatayā nirdiṣṭaḥ | prabhṛtigrahaṇoktaśākānāṃ viśeṣaguṇamāha—dīpanamityādi | kālaśākaṃ 'kāliā' iti khyātam | nālikā nāḍīcaḥ | anye kalāyamapyatra paṭhanti; tatra kalāyaṃ tripuṭakalāyam | keḷambukādi prasiddham || 262-273 ||
62.278
trivarge loṇikā svanāmakhyātā; jātukaṃ śukraśoṇitaparṇī; triparṇī lamrikā; pattūraḥ śāliñcaḥ; suvarcalā sūryāvartabhedaḥ; kuṭumbako droṇapuṣpī; jīvako jīvaśākaṃ; kulālikā gonāḍīcaḥ; kuraṇṭikā amlānasadṛśapatrā haritapuṣpā; prabhṛtigrahaṇādrājakṣavakādi viśeṣaguṇaṃ vakṣyamāṇaṃ gṛhyate | rājakṣavako bṛhatpatraścippā(hyā)kāraḥ | śaṭī svanāmakhyātā | harimanthaścaṇakaḥ | pūtikarañjaḥ kaṇṭakikarañjaḥ || 274-278 ||
62.280
tāmbūlapatramityādi kecit paṭhanti | guvākaṃ cātra ye paṭhanti punaste parkaṭaguṇaṃ vadantyetat, pūrvaṃ tu phaleṣu pakvaguvākaṃ paṭhitaṃ, kiṃcātra bahu pāṭhāntarasaṃkulatayā pāṭhāvadhāraṇaṃ na pāryate, tena yat pūrvairvyākhyātaṃ tat paraṃ vyākhyāyate | kumudotpalādiguṇaṃ kecit paṭhanti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit