The Compendium of Suśruta 66
Bhānumatī 66
- Language
- Sanskrit
66.332
ata ūrdhvamanuktadravyaguṇātideśārthamanumānavidhimāha—dhānyeṣvityādi| śākeṣu cānuktamiti cakārāt lavaṇadravadravyakṛtānnādīnāmanyeṣāṃ cānuktānāṃ samuccayaḥ | aprameyādityānantyena, āvāpaprativāpadravyāṇāmaprameyaviṣayatvābhāvāt | atraivārthe carakaḥ— “annapānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ | dravyāṇi na hi nirdeśtuṃ śakyaṃ kārtsnyena nāmabhiḥ” (ca. sū. a. 27) iti | āsvādata iti rasataḥ, bhūtaguṇairiti pṛthivyādyadhikabhūtaguṇairdravyaviśeṣavijñānīye “tatra sthūlasāndra” ityādiroktaiḥ | tadbhūtaguṇagrahaṇaṃ ca kiṃcit pratyakṣataḥ, kiṃcittu upayoktṛvacanataḥ, kiṃcittadupayogataśca grahītuṃ śakyameva | ādiśediti rasena pratipannena tathā bhūtabhūtaguṇena ca pratipannena yadyatkāryamuktaṃ yadvā guṇāntaraṃ rasādidvārā jñeyaṃ tadupadiśedityarthaḥ | atraivārthe carakaḥ—“yathā nānauṣadhaṃ kiṃciddeśajānāṃ vaco yathā | dravyaṃ tu tattathā vācyamanuktamiha paṇḍitaiḥ” (ca. sū. a. 27) iti | anye tu prāyopayogikamiha tvityādinā pāṭhenaiva paṭhanti, sa ca pāṭho vyaktārthaḥ |
66.340
idānīṃ dhānyādivarge svavarge ye pradhānabhūtāstānnirdiśannāha — ṣaṣṭikā ityādi | eṣāṃ ca prādhānyavarṇanaṃ sarvatra viśeṣānuktau pradhānakalpanayā eṣāmeva grahaṇārtham | varma śakalaṃ tadasyāstīti varmī rohita ucyate | yaduktaṃ carake — “rohito matsyānām” (ca. sū. a. 25) iti | śālijātāvityatra “śālijāte” iti pāṭhaḥ; tatra jāta iti samūhe | yatra tu svavarge prādhānyaṃ tatraivoktaṃ tanna nidarśitaṃ; yathā — toyeṣvāntarikṣaṃ, “tat pradhānamavyaktarasatvāt” ( sū. a. 45 ) ityanena, tathā “vikalpa eṣa dadhyādiḥ śreṣṭho gavya udīritaḥ” ( sū. a. 45 ), tathā “taileṣu tilatailaṃ viśiṣyate,” tathā “madhuṣu mākṣikaṃ pravaraṃ,” tathā “mūtraprayogasādhyepu gavyaṃ mūtraṃ prakīrtitam” (sū. a. 45) iti | parisaṃvatsaramityādi kecit paṭhanti; tacca vyaktam || 333-340 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit