The Compendium of Suśruta 67: atha kṛtānnavargaḥ
Bhānumatī 67
- Language
- Sanskrit
atha kṛtānnavargaḥ
67.341
saṃprati dhānyādīnāṃ saṃskāraviśeṣādditaṃ guṇaviśeṣamāha — ataḥ paramityādi | kṛtānnaṃ karaṇaniṣpāditaṃ peyādi | lājamaṇḍa ityādi | atra maṇḍo doṣapācano bhavati, tenākārapraśleṣādaviśuddhānāmiti vyākhyānayanti | carake tvetanneṣyate, yena maṇḍo'pyatidravapeyaiva, sā cāviśuddhānāṃ niṣiddhā | yathā — “kaphapitte viśuddhe'lpe madyape vātapaittike | tarpaṇādikramaḥ kāryaḥ peyā'bhiṣyandayeddhi tān” (ca. si. a. 6) iti; tenehāpi
viśuddhānāmityarthaḥ | pācanatvaṃ ca tasyānyatra bhaviṣyati | viśuddhe cāpyagnidīpaneyalenaiva prayogaḥ |
-
67.342
svedetyādinā peyāguṇaḥ | atra peyāśabdena peyatvena yavāgūśca gṛhītā |
-
67.344
vilepītyādinā vilepīguṇaḥ | śāketyādinā śākādiyuktavilepīguṇaḥ |
-
67.345
eteṣāṃ lakṣaṇaṃ yathā- "sikthakai rahito maṇḍaḥ peyā sikthasamanvitā | yavāgūrbahusikthā syādvilepī viraladravā" iti |
-
67.346
vilepībhedaṃ pāyasamāha-viṣṭambhītyādi | payaḥkṛtā hi vilepī pāyasaḥ | āśu vṛṣyāntarāpekṣayā śukrodrekaṃ karotīti āśuvṛṣyatamā | kṛśarālakṣaṇaṃ "tilataṇḍulamāṣaistu kṛśarā trisareti ca" |
-
67.349
dhauta ityādau śuddha iti svabhāvadhautastaṇḍulaḥ, tato jalena punarvimalaḥ, tato dhautatvena gatamalaḥ, tato jalānalasaṃyogāt samaḥ san svinnaḥ, tataḥ prasrutatvenāpagatamalabhāgaḥ, viśadatvenāpagatapicchābhāgo'tikledarahitaḥ, uṣṇa ityanapagatasahajauṣṇyaḥ, etairguṇairlaghurbhavati | manojñatvasurabhitve ca upayoktrānukūlyāt samyakpākakāraṇatayā lāghavahetutayokte | etadviparyaye adhauta ityādi | śītaśceti cakārācchuddhādiviparyayo'pi kāraṇaṃ
samuccīyate | bhṛṣṭataṇḍula iti bhṛṣṭataṇḍulakṛtaudanaḥ | snehairityādau snehairiti ghṛtādibhiḥ | atra ca yadyapi sāmānyena gurulāghūktaṃ tathā'pi snehādigauravādiviśeṣādgauravādiviśeṣo jñeyaḥ || 347-349 ||-
67.350
annānantaraṃ vyañjanapradhānaṃ sūpamāha - susvinna ityādi | bhṛṣṭa īṣat anatibhṛṣṭaḥ | atrāpi svinnādiviparyayapāṭhe gauravaṃ jñeyam | ye tu māṣasūpa iti paṭhanti te mudgādisūpānāṃ prakṛtilāghavenaiva laghutvaṃ labdhaṃ, tena gurorapi māṣasya susvinnatvādinā laghutvamucyata ityāhuḥ |
67.351
śākasyālpavaktavyatayā vyañjanapradhānamāṃsāt pūrvamabhidhānaṃ- svinnamityādi |
67.359
snehetyādinā māṃsavyañjanavistaraḥ | māṃsasya pradigdhatvena siddhasya guṇamāha- tadevetyādi | gorasādānapramiti ādānaṃ ghanadravāvāpaḥ | tasyaiva pariśuṣkatvena siddhasya guṇamāha- pariśuṣkamityādi | anayorlakṣaṇaṃ - "siktaṃ bahughṛte bhṛṣṭaṃ muhuruṣṇāmbusecitam | jīrakādyairghanaṃ māṃsaṃ pariśuṣkaṃ taducyate || tadeva gorasādānaṃ pradigdhamiti viśrutam" iti | ativistṛtapariśuṣkasya śūlyasya prasaṅgenāśeṣaguṇamāha-tadevetyādi | tadeveti pariśuṣkameva | ‘llupḷ’ chedane, ityasmāt utpūrvād bhāvārthe ktāntādulluptaśabdo bahucchedanamāha; tena pratyavayavacchedanena piṣṭamevolluptapiṣṭaṃ; tataḥ sūdairuluptamiti bhāṣitam | 'pariśuṣkaguṇairyuktaṃ jñeyaṃ pathyatamaṃ guru' ityasya sthāne 'vahnipakvamato laghu' iti paṭhanti; tatrāta iti pariśuṣkāt | etaccolluptamagnau bharjyate, tasyaivāṅgārapācanādiviśeṣeṇa guṇamāha—tadevetyādi | śūlikāprotamiti lohādiśalākāropitapariśuṣkād gurorgurutaraṃ kiṃcid snehādipradigdhatvādeva | aparamapi ca kandupācitaṃ śūlyaṃ bhavati, tadviśeṣaguṇābhāvānna viśeṣaguṇenoktaṃ; saṃgrahe tu sarveṣāṃ tailyogāttathā ghṛtayogād guṇayogācca guṇaviśeṣapratipādake kandupācitaṃ pṛthak paṭhitameva | ulluptamityādi | tatrolluptamiti vahnipakvaṃ tadevolluptetyādinoktam, ulluptapiṇḍakameva kandupācitaṃ; kandurvahnisyānaviśeṣaḥ | tatra sthālīpācitamanuluptapariśuṣkaṃ tathā pradigdhaṃ ca pūrvameva nirdiṣṭam | śūlyaṃ yaccānyadīdṛśamityanenāpare'pi sūprasiddhāḥ prakārā gṛhyante | tathaiṣāṃ sarveṣāṃ tailayogakṛtaṃ guṇamāha—māṃsaṃ yattailetyādi | laghvagnītyādinā ghṛtayogakṛto guṇa ucyate || 352-359 ||
67.364
tadevamatra māṃsaṃ pradigdhapariśuṣkākhyaṃ dvividhamevābhidhāya māṃsakṛtarasaguṇamāha— prīṇana ityādi | atrāpyāyanaḥ jvarakṣīṇādīnāṃ manaḥkṣatoraskādīnāṃ ca | śukrado'lparetasām | balavardhanaḥ smṛtyādihīnakṛśānām | saṃskṛta iti kaṭukasnehādinā | atra prīṇana ityādinā sorāvaguṇaṃ kecit paṭhanti || 360-364 ||
67.366
tatra khāniṣkaḥ prasiddha eva | veśavārastu "nirāsthipiśitaṃ piṣṭaṃ svinnaṃ guḍaghṛtānvitam | kṛṣṇāmaricasaṃyuktaṃ veśuvāra iti smṛtaḥ” | iti |
-
67.376
kaphaghna ityādinā mudgayūṣaguṇaḥ | asya kṛtākṛtalakṣaṇamanantaraṃ kariṣyati | asyaiva saṃyogāntareṇa nāmāntaramāha- sa tu dāḍimetyādi | masūretyādinā pañcakayūṣaḥ | asyaiva mṛdvīkādiyogena guṇamāha - mṛdvīketyādi | paṭolanimbayūṣau pṛthageva dvau | kāsetyādinā mūlakaśuṇṭhakayūṣaguṇaḥ | sarvadhānyakṛta ityatra sarvaśamīdhānyāni yūṣaprakṛtitayā gṛhyante, na śūkadhānyakudhānye || 367-376 ||
67.379
khaḍakāmbalikayūṣaviśeṣayorguṇamāha - khaḍakāmbalikārityādi | atra khaḍo dvividhaḥ - satakrāmlaśamīdhānya ekaḥ, satakraśākaścāparaḥ | tatra satakrādiśamīdhānyaḥ "saGeneric: dhānyān sasnehān vidhāt sāṃgrāhikān khaḍān” ityenoktalakṣaṇaḥ| satakraśākastu “takraṃ kapitthacāṅgerīmarīcājājicitrakaiḥ| supakvaḥ khaḍayūṣo'yaṃ yūṣaḥ kāmbaliko'paraḥ|| dadhyamlalavaṇasnehatilamāṣasamanvitaḥ” ityatroktaḥ| tatra kāmbaliko yathoktalakṣaṇaḥ| tataścāmlabahutvādamladāḍimadhānyāmladadhitakrabhedena khaḍakāmbalikayorguṇaviśeṣamāha— balya ityādi || 377-379 ||
67.381
kṛtākṛtayūṣaparibhāṣāmāha—asnehalavaṇamityādi| tayoreva yūṣayoramlaviśeṣayogena tathā kṛtākṛtayośca gurulāghavamāha—atha gorasetyādi| atra rasamiti napuṃsakanirdeśād yūṣarasayorubhayorapi grahaṇam |
—
67.383
śuṣkaśākaviśeṣāṇāṃ kṛtānnānāṃ guṇamāha—tilapiṇyāketyādi| atra tilapiṇyākavikṛtyādayo vyañjanaviśeṣā deśāntaraprasiddhāḥ| śiṇḍākī tu anannā śiṇḍākī tīrabhuktyādiprasiddhā |
67.384
rāgaṣāḍavāḥ punarmadhurāmlarasakṛtā nānāvidhāḥ |
67.385
rasālālakṣaṇaṃ-“sacāturjātakājājisaguḍārdrakanāgarā| rasālā syācchikhariṇī sughṛṣṭaṃ sasaraṃ dadhi” iti |
67.388
manthasya lakṣaṇopradarśanapūrvakaṃ guṇamāha-saktava ityādi | saktava iti yavasaktavaḥ lājasaktavaśca | sadyo balakara ityupayoge balakārakaḥ, nottarakālaṃ; raukṣyalāghavāt | asyaiva dravyāntarayogādguṇāntaramāha-sāmla ityādi | atra mūtrakṛcchrodāvarttaharatvamapyuktam | vargatrayeṇeti anantaroktenāmlādinā tathā śarkarādinā tathā drākṣādinā ca || 386-388 ||-
67.392
gauḍamityādinā pānakaviśeṣāṇāṃ guṇaviśeṣāḥ | gauḍamiti guḍakṛtam | mārdvīkamiti drākṣākṛtaṃ pānakam | uktānuktapānakaguṇāvadhāraṇopāyamāha-dravyetyādi| puruṣeṇa tadvārā pānakeṣu saṃyujyamānadravyāṇāṃ svarūpaṃ tathā saṃskārasyāvāsā(pā)deḥ tathā mātrāyāśca tatropayujyamānadravyāśrayāyāḥ svarūpaṃ jñātvā pānake guṇaviśeṣā vaktavyā iti vākyārthaḥ || 389-392 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit