The Compendium of Suśruta 68: atha bhakṣyavargaḥ
Bhānumatī 68
- Language
- Sanskrit
atha bhakṣyavargaḥ
68.405
bhakṣyāṇāṃ kṣīragodhūmādikṛtānāṃ guṇamāha-vakṣyāmītyādi | bhakṣyāḥ kṣīrakṛtā iti godhūmapiṣṭaṃ kṣīreṇāloḍya ye kriyante te kṣīrabhakṣyāḥ | ghṛtapūralakṣaṇaṃ-“marditā samitā kṣīranārikelasitādibhiḥ | avagāhya ghṛte pakko ghṛtapūro'yamucyate” iti | samitā godhūmacūrṇam | bṛṃhaṇā gauḍikā ityatra godhūmaveṣṭanā eva guḍapradhānodarā gauḍikā bhaṇyate | adāhina īṣadvidāhinaḥ | madhuśīrṣakāḥ samitāveṣṭanāḥ pākaghanībhvanmadhunā kṛtodarā madhuśīrṣakā ucyante | saṃyāvāḥ punaḥ “samitāṃ samadugdhena mardayitvā suśobhanām | paceddhṛtottare khaṇḍe kṣipedbhāṇḍene racayet || saṃyāvo'sau yutaścūrṇaistvagelāmaricārdrakaiḥ” iti | modakāḥ prasiddhāḥ | saṭṭakānāṃ bahule'pi udāharaṇārthamekaṃ likhyate-“lavaṅgavyoṣakhaṇḍaistu dadhi nirmathya gālitam | dāḍimībījasaṃyuktaṃ candracūrṇāvacūrṇitam || saṭṭakaṃ tu pramodārthaṃ nalādibhirudāhṛtam” | viṣyandastu “āmagodhūmacūrṇaṃ tu sarpiḥkṣīrasitānvitam | nātisāndro nātitanurviṣyando nāma pākataḥ” iti | anye ca bahavaḥ prakārāḥ samitākṣīrājyasitaśarkarāsahitā vistarabhayānna vyāhṛtāḥ | phenakādaya ityatrāpi samitā ityanuvartate | phenakalakṣaṇaṃ-“vimṛdya vimalaṃ śuklaṃ samitāṃ nātiśarkarām | veṣṭanaṃ caivaṃ garbhārthaṃ kharapākaṃ ghṛte pacet || phenakaṃ phenasaṃkāśaṃ saṃpūrṇaśaśisaṃnibham” iti | atra garbhārthamapi samitaiva ghṛte paktavyā | piśitairiti māṃsavesavāraiḥ | pālalāstilacūrṇanirvṛttāḥ | śaṣkulyaḥ prasiddhāḥ | vīryoṣṇā ityādau paiṣṭikā śālitaṇḍulapiṣṭakṛtāḥ | vaidalā iti mudgamāṣādividalakṛtāḥ | virūḍhakṛtā ityaṅkuritamudgādikṛtāḥ || 393-405 ||
68.407
uktānuktabhakṣyāṇāṃ ghṛte tathā taile ca pācanādguṇaviśeṣamāha - hṛdyā ityādi |
68.408
saṃyogaviśeṣeṇa bhakṣyāṇāṃ guṇaviśeṣamāha - phaletyādi |
68.409
kapāletyādinā kapālāṅgārapakkayorghṛtatailapakvāllaghutvamucyate |
68.417
kilāṭaḥ kṣīrakūrcikāpiṇḍaḥ | ādiśabdāttakrakūrcikādīnāṃ grahaṇam | kulmāṣā ityatra yavapiṣṭamuṣṇodakamṛditamapūpīkṛtaṃ kulmāṣamāhuḥ | vāvyo yavakṛto bhakṣyaḥ | dhānolumbā ityatra dhānā bhṛṣṭayavāḥ, ullumbā 'hālokā' iti prasiddhāḥ | saktava iti prasiddhāḥ
saktavaḥ | gurvvītyādi kecit paṭhanti | atra saktūnāṃ piṇḍī gurvī, viparyayāditi piṇḍalakharalaviparyayādavalehikā laghvī bhavati | pṛthukāḥ 'cippiṭā' iti khyātāḥ | sakṣīrabhāvāditi sakṣīradhānyakṛtatvāt || 410-417 ||-
68.418
uktānuktabhakṣyaguṇāvadhāraṇārthamāha- dravyasaṃyogetyādi | atra dravyasaṃyogo godhūmakṣīrādiyogaḥ, saṃskāraḥ saṃskārakajīrakādiyogaḥ, vikārā atra sūpādayaḥ | atrārthe carake- "dravyasaṃyogasaṃskāraṃ dravyamānaṃ pṛthak tathā| bhakṣyāṇāmādiśedbuddhvā yathāsvaṃ gurulāghavam” (ca. sū. a. 27) iti |
-
68.421
idānīṃ kṛtānnatayoktānāṃ vyavasthitasaṃyogatvenoktaguṇānāṃ kāraṇato'vyavasthitasaṃyogatayā guṇāntaraṃ sūkṣmamāha- khalā ityādi | khaḍakṛtā yavāgūḥ khaḍayavāgūḥ | khaḍādayo vyāhṛtāḥ | lehā ye ca phalodbhavā iti āmralehādayaḥ | kāraṇamāsādyeti vyādhidoṣabhedādihetuṃ prāpya | chandata iti icchāttaḥ | śāstrata iti tarkasahitācchāstrāt | tataḥ śāstrāt khaḍādiṣu saṃyujyamānadravyabalaṃ jñātvā tarkataśca tatsaṃyogasaṃskārādiguṇamūhya khalādiguṇamādiśedityarthaḥ || 419-421 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit