The Compendium of Suśruta 69
Bhānumatī 69
- Language
- Sanskrit
69.423
saṃprati bhakṣyādīnāmanupānena sukhapāko bhavatīti tadanupānamāha- ata ūrdhvamityādi | amlenetyādi | vihatā ityudvejitāḥ | tathā'mlayoge praṇayībhavanti madhureṇa vihatāḥ | etacca rasābhyāse vihite'pi tadviruddharasaprayogopalakṣaṇaṃ jñeyaṃ; kiṃvā madhurānlayoreva tṛptiparyyantamupayogo'nenocyate |
69.426
tatrānupānadravyāṇi cottaratra prapañcayituṃ sūcayannāha — śītoṣṇetyādi | anyānyapi mūtrasnehamadhūni bhavanti, tāni prāyo'nupayogātroktāni; ikṣurasastu rasaśabdagṛhītaḥ, payaḥśabdastadvikāramastutakrayorapi vakṣyamāṇayorgrāhakaḥ | yathā tu deyaṃ tadāha - vyādhimityādi | vyādhiṃ vraṇādiṃ vātādikaṃ ca | kālamṛtumavasthāṃ ca | dravyāṇi ca bhojyānīti snehādīni vakṣyamāṇāni | atra sarvānupāneṣu varaṃ vadantītyādi paṭhitvā kecit saṃkṣepa ityādi paṭhanti | vistarata iti vakṣyamāṇoṣṇodakānupānamityādinā || 424-426 ||
69.435
vistaramāha - uṣṇodaketyādi | tatra toyaṃ suśītalamityatra pāṭhe suśītalajalānupānaṃ viparyaṃyalabdhameva; eke ityatrāpratiṣedhādanumatireva | piṣṭānne vidāharakṣārtha pāyase'pi gurutvād vidāharakṣārtha śītalajalānupānam | paya ityādau śāliṣu samānatayā payo'nupānamayuktamiti kṛtvā payaḥsthāne mastu paṭhanti; payo'pyanupānaṃ śāliprabhāvādeveti
vacanādunnīyate; na hi sarvatrānupāna kāraṇavarṇanaṃ suśakam | nirāmayānāmityādau citramiti nānāprakāram | śoṇitapittina iti raktapittavikāriṇaḥ || 427-435 ||
69.437
atha vargāṇāṃ śūkadhānyādīnāmanupānamāha - ataḥ paramityādi | pūrvaśasyajātānāmiti śūkadhānyānāṃ kudhānyānāṃ ca | jāṅgalānāṃ mṛgapakṣiṇāmityatra dhanvajānāmiti viśeṣaṇenāṣṭavidhajāṅgalagatajaṅghālaviṣkirayorgrahaṇaṃ; tena jaṅghālānāṃ hariṇādīnāṃ pippalyāsavasteṣāṃ viṣkirāṇāṃ ca pippalyāsavaḥ; punarviṣkirāṇāṃ kolabadarāsavavidhānād viṣkirāṇāṃ pippalyāsavakolabadarāsavau bhavataḥ | anekaśaphānāmityanena grāmyāśchāgādayo gṛhyante | etadantenāṣṭavidhajāṅgalānupānamuktam | kūlacarāṇāmityādinā pañcavidhānūpavargānupānamāha | amlānāmiti dāḍimādīnām | kaṣāyāṇāmiti kṣīravṛkṣaphalādīnām | madhurāṇāmiti drākṣādīnām | evaṃ vargāddayaśca śākādivarge anusartavyā iti māṃsādārabhya (?) |
69.438
sarvānupāneṣu pradhānāntarīkṣamāha - sarveṣāmityādi | sātmyamiti abhyāsasātmyam |
-
69.439
yathoktānupānaguṇamāha - doṣavadityādi | doṣavaditi vātādidoṣakaram |
-
69.441
punaḥ praśastaṃ guṇamāha-rocanamityādi |
-
69.442
anupānābhāve doṣamāha - sthiratāmityādi |
-
69.449
anupānasya bhojanādimadhyānte viśeṣamāha - tadādāvityādi | ādau pītaṃ vāyunā'dhogatena rūkṣīkṛtamāhārākāṅkṣāvirodhakatayā ca dehaṃ karśayati | etacca yadyapi kasyacit paścānna bhavati, tathā cānupānānbubhukṣā atraiva khalpaṃ yadetyādinā vaktavyā sā nirastā bhavati |
69.463
sugandhipuṣparaciteti sugandhipuṣpai racite | etatsarvaṃ dṛṣṭata upakārakaṃ jñeyam | pratyagramiti abhinavam | iṣṭasaṃbhārairiti iṣṭairbhojanopakaraṇaiḥ || 450-463 ||-
69.466
pūrvaṃ madhuramiti vātajayārtham | madhye'mlalavaṇāviti madhyasthitāgnyuttejanārtham | śeṣāniti kaṭutiktakaṣāyān; ete ca paścādūrdhvasthaśleṣmajayārthaṃ deyāḥ | ādau phalānīti etadapyamlamadhuraphalānāṃ vātaharatvādbhojanam | tataḥ peyāniti kaṭhinaphalapākārthaṃ dravatvāt peyān, tathā dravasyāhāramadhyasevitasya śarīrasthāpakatvācca | bhojyāniti aśyān; bhakṣyān khādyān | śeṣe ca kaṭhinataropayogaḥ śleṣmaharaṇārthameva | ghanaṃ pūrvamityasya viparyayamiti prathamaṃ lehyapeyameva | etacca prathamaṃ balavati vahnau guru ghanaṃ deyaṃ, tato laghu peyaṃ laghu lehyamityabhiprāyaḥ | viparyaye tu prathamaṃ laghu vahnisaṃdhukṣaṇārthaṃ dī़yate, tataḥ saṃdhukṣite vahnau ghanamamityarthaḥ || 464-466 ||
69.467
āmalakasya sarvathā pathyatvāt sarvathopayogamāha—ādāvityādi |
69.468
mṛṇālādīnāṃ gurutvena pūrvameva sevāṃ niyamayannāha—mṛṇāletyādi |
69.469
uccaiḥ samāsīnatvaṃ praśastatvānmanonukūlatvācca | annatatparatayā kāmādivyagratāṃ nirasyati | viditāgama iti viditabhojanetikartavyatāpratipādakāgamaḥ | kāla ityādeśca phalaṃ svayameva vyākariṣyati—kāle bhuktamityādinā | kāla ityucitabhojanakāle; taṃ ca svāsthyavṛttike “visṛṣṭe viṇmūtre” (u. ta. a. 64) ityādinā vakṣyati | yastvatra madhyāhne bhojanakālo'tītāvayavatayāmā ityādinā vaktavyaḥ, so'pi tallakṣaṇodaye sati bhavatīti sa eva bhojanakālo bubhukṣitasyeti bodhyam |
—
69.471
uktakālakriyāphalamāha—kāla ityādi | prīṇayatīti dhātūn prīṇayati; prīṇanaṃ ca nirvikāradhātujananena | sātmyaṃ na bādhata ityatra nikhilasātmyagrahaṇam | ladhviti laghuguṇayuktam | snigdhoṣṇaṃ balavahnidamiti snigdhaṃ balapradamuṣṇaṃ ca vahnidam | dravottamamiti dravaśreṣṭhamucitadravamityarthaḥ | adoṣamiti sthiratāṃ gatamityanenātraivoktadoṣaharam | sukhaṃ jīryatītyatimātraviraheṇa jñeyam | dhātusāmyaṃ karotīti hīnamātratyāgena jñeyam |
-
69.474
idānīmṛtuvibhāgena prāyo bhojanakālaviśeṣaṃ darśayannāha - atīvetyādi | ṛtuṣviti rātrau yeṣvātīvāyatāyāmatvaṃ hemante śiśire ca; evaṃ varṣāgrīṣmayoriyatadivasayoḥ, tathā śaradvasantayostulyāhorātrayorbahuvacanaṃ vyākhyeyam | tatpratyanīkāḍhyamiti tahatuviparītaguṇaprāyam | prātariti pūrvāhne | atra rātrīṇāṃ dīrghatvena pūrvadinakṛtāhāre bhūrikālāgnisaṃyogādrātrāveva pakve pūrvāhne eva yathoktalakṣaṇā bubhukṣā bhavati | alpā ityalpamānāḥ kṣapāḥ | tatkālavihitamiti grīṣmavarṣākāle svasthavṛttādhyāye vihitam | aparāhna iti sārdhapraharadvayopariṣṭāt kālaḥ | samamahorātramiti ahorātraṃ samaṃ vibhajya madhyāhne bhuñjītetyarthaḥ | madhyāhne hi niṣiddhabhojanarātriṃ vyudasya divasapūrvāparabhāgau samau bhavataḥ | atra bhojanaśabdenādhikena vihitaṃ bhojyaṃ gṛhyate || 472-474 || -
69.479
akālabhojanāmātrabhojanayorbahuvaktavyatayā punarviśeṣamāha - nāprāptetyādi | atra pūrvoktaṃ bhojanamanuvṛttirbhavatīti śeṣaḥ | etadvyākaroti - aprāptakālamityādi | tāṃstāniti āmavikārān | dvitīyamiti sāyaṃ bhojanam | atyarthamiti atimātram | rtasmādityādau ebhiriti kāle sātmyamityādyuktaviparyayabhūtaiḥ |kālayoriti sāyaṃ prātaḥ| sāyaṃ bhojanaṃ ca prātarbhojanādardhaṃ tribhāgaṃ vā dinānte vadanti || 475-479 ||-
69.481
varjanīyānnamāha—acokṣamityādi | acokṣaṃ guṇahīnam | duṣṭaṃ viṣādibhiḥ | uṣitaṃ siddhaṃ paryuṣitam | asvādu dviṣṭam | annasya miṣṭatādayo guṇāḥ, tena tadvirodhahetūnāha— ciretyādi | sthiramiti kaṭhinam | aśāntamiti uṣṇam || 480-481 ||-
69.486
yadyadityādāvuttarottaramadhikasvādutvena uttarottaraṃ svayaṃ bhoktuṃ paryata iti bhāvaḥ || 482-486 ||
69.487
dantāntaragatamityatrānnamiti śeṣaḥ |
69.490
bhojanānte kartavyadhūmapūgādisevāviṣayāṃ kaphavṛddhiṃ darśayan tatprasaṅgājjīrṇajaraṇakālayorapi doṣamāha—jīrṇa ityādi | ete ca doṣā annasya sthānamahimnā kṛtamadhurāmlakaṭutvebhyaḥ kaphapittarogā jāyante | yaduktaṃ carake—“annasya bhuktamātrasya” ityārabhya
yāvat “vāyuḥ syāt kaṭubhāvataḥ” (ca. ci. a. 15) ityantena | sumanaḥphalaṃ jātīphalam | atra sugandhairityantaiḥ kaphamapohyeti yojanā || 488-490 ||
69.492
vāmapārśvena saṃviśediti vāmapārśvaśayanaṃ kuryādityarthaḥ |
69.495
bhojanānte snānādisevane (?) doṣamāha - śabdetyādi | plavanamiti snānaṃ, kiṃvā jalaprataraṇam | yānamiti abhigamanaṃ; vāhanayānayoratrāvāntarabhedaḥ || 493-495 ||
ekaikaśa iti doṣarogāpekṣayā; samastāniti susthāpekṣayā | nātyaśnīyāditi nādhikamaśnīyāt na bhuñjīta ||-
69.496
avyaktavahnisāmyavato dvirannasevāṃ niṣedhayannāha - prāgbhukta ityādi | avivikta iti mande iti yāvat | bhuñjāna iti punaḥ sāyaṃ bhuñjānaḥ | atraiva tantrāntaraṃ “mandānale śramaḥ kāryaḥ prātarbhojanameva ca” iti |
-
69.497
amātrāhārasya mahānarthakāritayā pravarānyaniṣedhārthamāha - mātretyādi | mātrāguruṃriti mātrayā laghudravyāṇāṃ gurutvaṃ yathā na bhavati | dravyataśca yo gururiti atra dravyato gurumātraṃ varāhamāṃsādyāhāraḥ | saṃskāraguruniṣedhamāha - piṣṭānnamiti; piṣṭānnaṃ hi saṃskārād guru bhavati | asyaiva puruṣecchayā sevāvidhānamāha - mātrayetyādi | mātrāśabdo'yamalpa-
69.498
guruprasaṅgena peyādicaturvidhānnasya yathākramaṃ gauravamāha-peyetyādi |
69.528
guruṇāṃ laghūnāṃ ca upayogamātrāha — gurūṇāmityādi | ardhaśabdo bhāgavacanaḥ; tenārdhamiha gurudravyāpekṣayā samabhāgārdhe vartate, atigurudravyāpekṣayā tribhāge vartate; yaduktaṃ carake- "dravyāpekṣayā tu tribhāgasauhityamardhasauhityaṃ vā gurūṇāmupadiśyate" (sū. a. 5) iti | evaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyata ityatrāpi prakarṣāprakarṣābhyāmiha tṛptiḥ stokatṛptiḥ kalpanīyā | ito vā bhūyāṃsaḥ prakārā gurulaghudravyaprakārabahutyā kalpanīyāḥ | yacca mātrāgauravāgaurave agniśuddhe na vivecanīye iti vadanti tacca yuktiśūnyamiti nādriyante || 499-528 ||-
69.533
atra kapho rase pacyamāne malaḥ, pittaṃ rakte | kheṣu srotaḥsu || 529-533 ||
69.535
bhojanopari sāyaṃ bhojanasyāpyadhyaśanabhāvaprasaktiṃ nirākurvannāha - divetyādi | divā vibuddha iti rasaprabhāvāt puṇḍarīkavadvibuddhe hṛdaye | jāgrata ityanena jāgrato'pi hṛdayaṃ vibuddhaṃ vikasitaṃ sphuṭasrotoskaṃ bhavati; ataścāhi svadhātuśarīraṃ bhavati | kledo hi sroto'varodhādanirgacchaduṣmaṇā tāpādbhavati | tataḥ aklinnadhātutvāt | niśīti sāyam | ajīrṇa ityapakke'pi prātarāśe hitaṃ bhavati | atra carakaḥ "prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo na duṣyati|" (ca. ci. a. 15) ityādi | etadviparyayeṇa doṣotpattimāhahṛdītyādi | rātrāviti rātrisvabhāvāt | saṃmīlita iti saṃkucite hṛdi | punastasya viśeṣataḥ saṃmīlanaṃ supte hṛdīti yojyaṃ; tenātra svāpo'pi sroto'varodhakāraṇamiti darśitam | klinnāḥ kledavantaḥ visrastā iti nikhilā dhātavo yasmin tat tathā | tatreti dināntarakṛtāhāre'jīrṇe | diveti dināntare na hitamannam | atra carakaḥ- "rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca | koṣṭhe yānti parikledaṃ saṃvṛte dehadhātavaḥ || klinneṣvanyadapakkeṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati | vidagdhepu payaḥsvandyat payastṛṣṇedhvivārpitam" (ca. ci. a. 15) iti |
69.536
etadgranthasyārthāvagatipūrvake lābhātiśayamāha—imamityādi | prayatnata ityanenārthavigatipūrvakaṃ pāṭhaṃ darśayati | mahātmanāmiti nānyeṣāṃ, prāktanādṛṣṭavirahāt |
36 || iti mahāmahopādhyāyaśrīcakrapāṇidattakṛtasuśrutatātparyaṭīkāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne ṣaṭcatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ |
46 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit