Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 69

Bhānumatī 69

Language
Sanskrit

69.423

saṃprati bhakṣyādīnāmanupānena sukhapāko bhavatīti tadanupānamāha- ata ūrdhvamityādi | amlenetyādi | vihatā ityudvejitāḥ | tathā'mlayoge praṇayībhavanti madhureṇa vihatāḥ | etacca rasābhyāse vihite'pi tadviruddharasaprayogopalakṣaṇaṃ jñeyaṃ; kiṃvā madhurānlayoreva tṛptiparyyantamupayogo'nenocyate |

69.426

tatrānupānadravyāṇi cottaratra prapañcayituṃ sūcayannāha — śītoṣṇetyādi | anyānyapi mūtrasnehamadhūni bhavanti, tāni prāyo'nupayogātroktāni; ikṣurasastu rasaśabdagṛhītaḥ, payaḥśabdastadvikāramastutakrayorapi vakṣyamāṇayorgrāhakaḥ | yathā tu deyaṃ tadāha - vyādhimityādi | vyādhiṃ vraṇādiṃ vātādikaṃ ca | kālamṛtumavasthāṃ ca | dravyāṇi ca bhojyānīti snehādīni vakṣyamāṇāni | atra sarvānupāneṣu varaṃ vadantītyādi paṭhitvā kecit saṃkṣepa ityādi paṭhanti | vistarata iti vakṣyamāṇoṣṇodakānupānamityādinā || 424-426 ||

69.435

vistaramāha - uṣṇodaketyādi | tatra toyaṃ suśītalamityatra pāṭhe suśītalajalānupānaṃ viparyaṃyalabdhameva; eke ityatrāpratiṣedhādanumatireva | piṣṭānne vidāharakṣārtha pāyase'pi gurutvād vidāharakṣārtha śītalajalānupānam | paya ityādau śāliṣu samānatayā payo'nupānamayuktamiti kṛtvā payaḥsthāne mastu paṭhanti; payo'pyanupānaṃ śāliprabhāvādeveti
vacanādunnīyate; na hi sarvatrānupāna kāraṇavarṇanaṃ suśakam | nirāmayānāmityādau citramiti nānāprakāram | śoṇitapittina iti raktapittavikāriṇaḥ || 427-435 ||

69.437

atha vargāṇāṃ śūkadhānyādīnāmanupānamāha - ataḥ paramityādi | pūrvaśasyajātānāmiti śūkadhānyānāṃ kudhānyānāṃ ca | jāṅgalānāṃ mṛgapakṣiṇāmityatra dhanvajānāmiti viśeṣaṇenāṣṭavidhajāṅgalagatajaṅghālaviṣkirayorgrahaṇaṃ; tena jaṅghālānāṃ hariṇādīnāṃ pippalyāsavasteṣāṃ viṣkirāṇāṃ ca pippalyāsavaḥ; punarviṣkirāṇāṃ kolabadarāsavavidhānād viṣkirāṇāṃ pippalyāsavakolabadarāsavau bhavataḥ | anekaśaphānāmityanena grāmyāśchāgādayo gṛhyante | etadantenāṣṭavidhajāṅgalānupānamuktam | kūlacarāṇāmityādinā pañcavidhānūpavargānupānamāha | amlānāmiti dāḍimādīnām | kaṣāyāṇāmiti kṣīravṛkṣaphalādīnām | madhurāṇāmiti drākṣādīnām | evaṃ vargāddayaśca śākādivarge anusartavyā iti māṃsādārabhya (?) |

69.438

sarvānupāneṣu pradhānāntarīkṣamāha - sarveṣāmityādi | sātmyamiti abhyāsasātmyam |
-

69.439

yathoktānupānaguṇamāha - doṣavadityādi | doṣavaditi vātādidoṣakaram |
-

69.441

punaḥ praśastaṃ guṇamāha-rocanamityādi |
-

69.442

anupānābhāve doṣamāha - sthiratāmityādi |
-

69.449

anupānasya bhojanādimadhyānte viśeṣamāha - tadādāvityādi | ādau pītaṃ vāyunā'dhogatena rūkṣīkṛtamāhārākāṅkṣāvirodhakatayā ca dehaṃ karśayati | etacca yadyapi kasyacit paścānna bhavati, tathā cānupānānbubhukṣā atraiva khalpaṃ yadetyādinā vaktavyā sā nirastā bhavati |

69.463

sugandhipuṣparaciteti sugandhipuṣpai racite | etatsarvaṃ dṛṣṭata upakārakaṃ jñeyam | pratyagramiti abhinavam | iṣṭasaṃbhārairiti iṣṭairbhojanopakaraṇaiḥ || 450-463 ||-

69.466

pūrvaṃ madhuramiti vātajayārtham | madhye'mlalavaṇāviti madhyasthitāgnyuttejanārtham | śeṣāniti kaṭutiktakaṣāyān; ete ca paścādūrdhvasthaśleṣmajayārthaṃ deyāḥ | ādau phalānīti etadapyamlamadhuraphalānāṃ vātaharatvādbhojanam | tataḥ peyāniti kaṭhinaphalapākārthaṃ dravatvāt peyān, tathā dravasyāhāramadhyasevitasya śarīrasthāpakatvācca | bhojyāniti aśyān; bhakṣyān khādyān | śeṣe ca kaṭhinataropayogaḥ śleṣmaharaṇārthameva | ghanaṃ pūrvamityasya viparyayamiti prathamaṃ lehyapeyameva | etacca prathamaṃ balavati vahnau guru ghanaṃ deyaṃ, tato laghu peyaṃ laghu lehyamityabhiprāyaḥ | viparyaye tu prathamaṃ laghu vahnisaṃdhukṣaṇārthaṃ dī़yate, tataḥ saṃdhukṣite vahnau ghanamamityarthaḥ || 464-466 ||

69.467

āmalakasya sarvathā pathyatvāt sarvathopayogamāha—ādāvityādi |

69.468

mṛṇālādīnāṃ gurutvena pūrvameva sevāṃ niyamayannāha—mṛṇāletyādi |

69.469

uccaiḥ samāsīnatvaṃ praśastatvānmanonukūlatvācca | annatatparatayā kāmādivyagratāṃ nirasyati | viditāgama iti viditabhojanetikartavyatāpratipādakāgamaḥ | kāla ityādeśca phalaṃ svayameva vyākariṣyati—kāle bhuktamityādinā | kāla ityucitabhojanakāle; taṃ ca svāsthyavṛttike “visṛṣṭe viṇmūtre” (u. ta. a. 64) ityādinā vakṣyati | yastvatra madhyāhne bhojanakālo'tītāvayavatayāmā ityādinā vaktavyaḥ, so'pi tallakṣaṇodaye sati bhavatīti sa eva bhojanakālo bubhukṣitasyeti bodhyam |
—

69.471

uktakālakriyāphalamāha—kāla ityādi | prīṇayatīti dhātūn prīṇayati; prīṇanaṃ ca nirvikāradhātujananena | sātmyaṃ na bādhata ityatra nikhilasātmyagrahaṇam | ladhviti laghuguṇayuktam | snigdhoṣṇaṃ balavahnidamiti snigdhaṃ balapradamuṣṇaṃ ca vahnidam | dravottamamiti dravaśreṣṭhamucitadravamityarthaḥ | adoṣamiti sthiratāṃ gatamityanenātraivoktadoṣaharam | sukhaṃ jīryatītyatimātraviraheṇa jñeyam | dhātusāmyaṃ karotīti hīnamātratyāgena jñeyam |
-

69.474

idānīmṛtuvibhāgena prāyo bhojanakālaviśeṣaṃ darśayannāha - atīvetyādi | ṛtuṣviti rātrau yeṣvātīvāyatāyāmatvaṃ hemante śiśire ca; evaṃ varṣāgrīṣmayoriyatadivasayoḥ, tathā śaradvasantayostulyāhorātrayorbahuvacanaṃ vyākhyeyam | tatpratyanīkāḍhyamiti tahatuviparītaguṇaprāyam | prātariti pūrvāhne | atra rātrīṇāṃ dīrghatvena pūrvadinakṛtāhāre bhūrikālāgnisaṃyogādrātrāveva pakve pūrvāhne eva yathoktalakṣaṇā bubhukṣā bhavati | alpā ityalpamānāḥ kṣapāḥ | tatkālavihitamiti grīṣmavarṣākāle svasthavṛttādhyāye vihitam | aparāhna iti sārdhapraharadvayopariṣṭāt kālaḥ | samamahorātramiti ahorātraṃ samaṃ vibhajya madhyāhne bhuñjītetyarthaḥ | madhyāhne hi niṣiddhabhojanarātriṃ vyudasya divasapūrvāparabhāgau samau bhavataḥ | atra bhojanaśabdenādhikena vihitaṃ bhojyaṃ gṛhyate || 472-474 || -

69.479

akālabhojanāmātrabhojanayorbahuvaktavyatayā punarviśeṣamāha - nāprāptetyādi | atra pūrvoktaṃ bhojanamanuvṛttirbhavatīti śeṣaḥ | etadvyākaroti - aprāptakālamityādi | tāṃstāniti āmavikārān | dvitīyamiti sāyaṃ bhojanam | atyarthamiti atimātram | rtasmādityādau ebhiriti kāle sātmyamityādyuktaviparyayabhūtaiḥ |kālayoriti sāyaṃ prātaḥ| sāyaṃ bhojanaṃ ca prātarbhojanādardhaṃ tribhāgaṃ vā dinānte vadanti || 475-479 ||-

69.481

varjanīyānnamāha—acokṣamityādi | acokṣaṃ guṇahīnam | duṣṭaṃ viṣādibhiḥ | uṣitaṃ siddhaṃ paryuṣitam | asvādu dviṣṭam | annasya miṣṭatādayo guṇāḥ, tena tadvirodhahetūnāha— ciretyādi | sthiramiti kaṭhinam | aśāntamiti uṣṇam || 480-481 ||-

69.486

yadyadityādāvuttarottaramadhikasvādutvena uttarottaraṃ svayaṃ bhoktuṃ paryata iti bhāvaḥ || 482-486 ||

69.487

dantāntaragatamityatrānnamiti śeṣaḥ |

69.490

bhojanānte kartavyadhūmapūgādisevāviṣayāṃ kaphavṛddhiṃ darśayan tatprasaṅgājjīrṇajaraṇakālayorapi doṣamāha—jīrṇa ityādi | ete ca doṣā annasya sthānamahimnā kṛtamadhurāmlakaṭutvebhyaḥ kaphapittarogā jāyante | yaduktaṃ carake—“annasya bhuktamātrasya” ityārabhya
yāvat “vāyuḥ syāt kaṭubhāvataḥ” (ca. ci. a. 15) ityantena | sumanaḥphalaṃ jātīphalam | atra sugandhairityantaiḥ kaphamapohyeti yojanā || 488-490 ||

69.492

vāmapārśvena saṃviśediti vāmapārśvaśayanaṃ kuryādityarthaḥ |

69.495

bhojanānte snānādisevane (?) doṣamāha - śabdetyādi | plavanamiti snānaṃ, kiṃvā jalaprataraṇam | yānamiti abhigamanaṃ; vāhanayānayoratrāvāntarabhedaḥ || 493-495 ||
ekaikaśa iti doṣarogāpekṣayā; samastāniti susthāpekṣayā | nātyaśnīyāditi nādhikamaśnīyāt na bhuñjīta ||-

69.496

avyaktavahnisāmyavato dvirannasevāṃ niṣedhayannāha - prāgbhukta ityādi | avivikta iti mande iti yāvat | bhuñjāna iti punaḥ sāyaṃ bhuñjānaḥ | atraiva tantrāntaraṃ “mandānale śramaḥ kāryaḥ prātarbhojanameva ca” iti |
-

69.497

amātrāhārasya mahānarthakāritayā pravarānyaniṣedhārthamāha - mātretyādi | mātrāguruṃriti mātrayā laghudravyāṇāṃ gurutvaṃ yathā na bhavati | dravyataśca yo gururiti atra dravyato gurumātraṃ varāhamāṃsādyāhāraḥ | saṃskāraguruniṣedhamāha - piṣṭānnamiti; piṣṭānnaṃ hi saṃskārād guru bhavati | asyaiva puruṣecchayā sevāvidhānamāha - mātrayetyādi | mātrāśabdo'yamalpa-

69.498

guruprasaṅgena peyādicaturvidhānnasya yathākramaṃ gauravamāha-peyetyādi |

69.528

guruṇāṃ laghūnāṃ ca upayogamātrāha — gurūṇāmityādi | ardhaśabdo bhāgavacanaḥ; tenārdhamiha gurudravyāpekṣayā samabhāgārdhe vartate, atigurudravyāpekṣayā tribhāge vartate; yaduktaṃ carake- "dravyāpekṣayā tu tribhāgasauhityamardhasauhityaṃ vā gurūṇāmupadiśyate" (sū. a. 5) iti | evaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyata ityatrāpi prakarṣāprakarṣābhyāmiha tṛptiḥ stokatṛptiḥ kalpanīyā | ito vā bhūyāṃsaḥ prakārā gurulaghudravyaprakārabahutyā kalpanīyāḥ | yacca mātrāgauravāgaurave agniśuddhe na vivecanīye iti vadanti tacca yuktiśūnyamiti nādriyante || 499-528 ||-

69.533

atra kapho rase pacyamāne malaḥ, pittaṃ rakte | kheṣu srotaḥsu || 529-533 ||

69.535

bhojanopari sāyaṃ bhojanasyāpyadhyaśanabhāvaprasaktiṃ nirākurvannāha - divetyādi | divā vibuddha iti rasaprabhāvāt puṇḍarīkavadvibuddhe hṛdaye | jāgrata ityanena jāgrato'pi hṛdayaṃ vibuddhaṃ vikasitaṃ sphuṭasrotoskaṃ bhavati; ataścāhi svadhātuśarīraṃ bhavati | kledo hi sroto'varodhādanirgacchaduṣmaṇā tāpādbhavati | tataḥ aklinnadhātutvāt | niśīti sāyam | ajīrṇa ityapakke'pi prātarāśe hitaṃ bhavati | atra carakaḥ "prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo na duṣyati|" (ca. ci. a. 15) ityādi | etadviparyayeṇa doṣotpattimāhahṛdītyādi | rātrāviti rātrisvabhāvāt | saṃmīlita iti saṃkucite hṛdi | punastasya viśeṣataḥ saṃmīlanaṃ supte hṛdīti yojyaṃ; tenātra svāpo'pi sroto'varodhakāraṇamiti darśitam | klinnāḥ kledavantaḥ visrastā iti nikhilā dhātavo yasmin tat tathā | tatreti dināntarakṛtāhāre'jīrṇe | diveti dināntare na hitamannam | atra carakaḥ- "rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca | koṣṭhe yānti parikledaṃ saṃvṛte dehadhātavaḥ || klinneṣvanyadapakkeṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati | vidagdhepu payaḥsvandyat payastṛṣṇedhvivārpitam" (ca. ci. a. 15) iti |

69.536

etadgranthasyārthāvagatipūrvake lābhātiśayamāha—imamityādi | prayatnata ityanenārthavigatipūrvakaṃ pāṭhaṃ darśayati | mahātmanāmiti nānyeṣāṃ, prāktanādṛṣṭavirahāt |
36 || iti mahāmahopādhyāyaśrīcakrapāṇidattakṛtasuśrutatātparyaṭīkāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne ṣaṭcatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ |
46 ||

Linked texts (1)