The Compendium of Suśruta 102
Nibandhasaṅgraha 102
- Language
- Sanskrit
102.3
granthiṣvityādi | śophakriyāmapatarpaṇādikā virecanāntām | vistaraśo bhūyiṣṭham || 1-3 ||
102.4
idānīmāme granthau visrāvaṇaśodhanayoḥ snehanāṅgasnehaṃ nirdiśannāha-tailamityādi | tailaṃ pibet sarpirvā pibedathavā dvayaṃ tailasarpiṣī pibet | vasātailasarpiṣā ca sādhyatvāt trivṛtaṃ vidadhyāt; tribhistailasarpirvasābhirvṛto vyāpta snehaprayogastrivṛtasañjña syāt, ta vidadhyāt kuryāt; 'vaidyo granthirogiṇa pānāya' iti śeṣa , athavā catu sneha ghṛtatailavasāmajjāyogaja vā pibet | dvayamapi tailasarpiṣī, tailavase, tailamajjānau, ghṛtamajjānau, vasāmajjānau ceti evaṃprakāraṃ dvayaṃ, catuḥsnehaṃ vā ekībhūtaṃ pibet | apehivātādaśamūlasiddhamiti apehivātā prasāraṇī | tatrādya taila sarpirdvayaṃ vā yat proktaṃ tadasaskṛtameva, uttarārdhoktaṃ ca catu snehaṃ dvaya vā prasāriṇīdaśamūlakalkakvāthasaskṛtam, anyathā vaiśabdena punaruktidoṣa syāt | yadyapi pṛthagdiṣṭai rasavīryavipākaprabhāvāṇā tailasarpirvasāmajjānā saskṛtānā granthirogiṇasāmānyenātra prayogo'bhihita , tathā'pi vātapittaśleṣmasasṛṣṭasannipātārabdhagranthiṣu hetuprakṛtideśakālasātmyānubandhānavekṣya yathāvacca pānārthamupayojyā iti jñeyam | gayī tu apehivātetyatra 'āme vidadhyāt daśamūlasiddhaṃ' iti paṭhati vyākhyānayati ca-tailaṃ pibedityādi, tatra granthau vātabhave āme tailaṃ vātaharakvāthakalkasiddha, pittabhave ghṛtaṃ pittaharakvāthakalkasiddhaṃ, tailameva kaphaharakvāthasiddhaṃ kaphaje, sasargasannipāte ca dvitricatuḥsnehādisiddha vikalpyaṃ, tadeva vātahara nirdiśannāha - āme vidadhyāddaśamūlasiddhamityādi |
102.7
idānī vātādijanitagranthiviśeṣeṇa pralepādīnāha-hiṃsetyādi | rohiṇī kaṭukā | amṛtā guḍūcī | kṛṣṇagandhā śobhāñjanakaḥ, śamītyapare | gojī gojihikā, śākhoṭaka ityanye | tālapatrī musalī | svedetyādi | prasiddhā lepā miśrakoktā mātuluṅgādaya | vidāryetyādi | narendra kiramālakaḥ | toyaśabdo'tra kvāthe vartate | pañcāṅgula eraṇḍa | anye 'bilvārkagaṇāditoyai.' iti paṭhanti, tatra bilvādigaṇa, arkādigaṇaśca, tayo kvāthairityartha. | śuddhamityādi | saralā trivṛt, kecit saralaṃ śālatarumāhu , tayoścūrṇānvitena tailena ropayet; tathā caturguṇagokṣīrasanvitena tailena viḍaṅgādibhi kalkīkṛtaiḥ siddhena vā ropayet || 5-7 ||-
102.11
jalaukasa ityādi | tṛṇaśūnyakandai ketakīmūlai | dihyāt limpet | abhīkṣṇaṃ satatam | mucukundaḥ kaṇṭakīmadanaḥ, anye mucakundamāhu. | vidāryetyādi | vanaspatīnā vaṭaplakṣakapippalodumbarāṇām | tilairityādi | madhurai kākolyādibhirdravyai. ||8-11||
102.13
hṛteṣvityādi | yathānupūrvyā snehasvedādikrameṇa | vamanavirecanāsthāpanaśirovirecanaśoṇitasrāvaṇaiḥ kaphapittavāteṣu doṣeṣu hṛteṣu tathā śoṇite ca hṛte svinnasya vimlāpanaṃ kāryamityāhaaṅguṣṭhalohopalaveṇukhaṇḍai koṣṇairvimlāpanamaṅguṣṭhādibhirmardanena ślathayuvimlāpanaṃ vā kuryāt | vikaṅkatetyādi | vikaṅkatavṛkṣa kaṇṭakārikā | āragvadha kiramālaka | kākanantī guñjā | kākādanī vāyasatindukā, ahiṃsetyanye | tāpasavṛkṣa iṅguda | piṇḍaphalā tiktālābu | kālā kaṭuhiṃsā |
102.14
amarmetyādi | śleṣmasamutthameva granthimamaṇyutpannaṃ śamamaprayāntaṃ pūrvoktakrarme śāntimagacchantamapakvameva vidāryāpaharet | sadyaḥkṣatoktavidhirmadhughṛtādiprayoga | kecit 'amarmajaṃ caivamapacyamānaṃ' iti paṭhanti |
102.16
yā ityādi | yā māsakandho māsaprarohāstāsviyameva kriyā | śastreṇetyādi śastreṇa pāṭanam | marmaje tu bheṣajai pathyatamairiti kapothavraṇaharai | saśodhanairityādi | kṣārottarairyavakṣārapradhānaiḥ | 'kṣaudraghṛtapragāḍhai' iti pāṭhāntaram |
102.19
ato medogranthicikitsitamāha-meda ityādi | dārvī dāruhastakaḥ | apakvamedone śastraṃ nipātya medo'pakṛṣya daheta, pakva vā medogranthi vidārya gavādimūtraiḥ prakṣālya tilaiḥ suvarcikāyavakṣārasaindhavaharitālakṣaudraghṛtapradhānairabhipraśodhya vakṣyamāṇatailāvacāraṇam | tailamityādi dvikarañjādikalkasiddhena caturguṇagomūtradraveṇa tailena ropayet | vaṃśāvalekho vaśatvak || 17-19 ||-
102.23
idānīmapacīcikitsāyā ārambha -jīmūtakairityādi | jīmūtako devadālī | kośavatī kaṭukośātakī | dvidhāpravṛttamūbhayatobhāgadoṣaharam | udāravīryamutkaṭavīryam | jīmūtakośavatyo phalakalakaṃ, dantyādīnā tistṝṇā mūlasya ca, snehaṃ caturguṇaṃ kṛtvā, jala caturguṇaṃ dattvā, vipacet, kalkakvāthābhyāmityapare | nirguṇḍītyādi | barhiṣṭhaṃ vālakam | jīmūtako devadālī | nirguṇḍījātīvarhiṣṭhānāmañjali salilāḍhakena ni.kvāthya pādaśeṣaṃ vidhāya tata puruṣāpekṣayā jalamuṣṇamādāya, tacca jīmūtakākhyakalkena pratyekaṃ mākṣikasaindhavāḍhyaṃ kṛtvā, yuktaṃ vamanādividhinā duṣṭāsvapacīṣūttamamādiśanti vamanadravyamuttamamādiśanti | kaiṭaryetyādi kaiṭaryaṃ parvatanimbra | kaiṭaryādikalkacaturthāśa jalacaturguṇaṃ taila sādhyam | anye tu kaiṭaryātpannanirguṇḍīti (?) paṭhanti | nirguṇḍīkharase caturguṇe vimbīkaravīrakalkaṃ tailaṃ sādhyam | śākhoṭakasyetyādi śākhoṭakavatkalānā caturguṇasvarasasiddhaṃ tailaṃ nasyeṣu, akalkamityeke, tatkalkakaṣāyamevetyanye | avapīḍya dīyate ityavapīḍa , nasyabheda ityarthaḥ | madhūketyādi | kharamañjarirapāmārga | madhūkasāraśigruphalāpāmārgataṇḍulā uṣṇodakapiṣṭā ,avapīḍo'sṛkṣelakṣaṇa eva || 20-23 ||
102.24
granthīntyādi | uddhṛtya ca śastreṇa paraṃ yadā caupadhenāsādhyatvam |
102.26
sthānakarmābhidhāya sthānāntarakarmāṇi nirdiśannāha—pāṣṇiṃmityādi | pāṇiḥ gulphasya paścādbhāgaḥ | dvādaśāṅgulāni bhitvordhvemindravastiṃ parivrajya, chittvā, medojālāni matsyāṇḍena nibhāni ākṛṣya agnimavacārayet | jaṅghāmadhye dvyaṅgulamindravasti, jejjaṭācāryastu ardhāṅgulamāha | anye tu pāṣṇiṃ pratītyatra pratiśabdaṃ viparītārthakamāhu, tena viparītāyā pāṣṇyāmityartha ; tena dakṣiṇabhāgagatāyāmapacyā vāmajaṅghāyāṃ, vāmabhāgamāgatāyāmapacyāṃ dakṣiṇajaṅghāyāṃ, ubhayorbhāgayoraṇatāyāmubhayataḥ karma kartavyamiti jñeyam | 'bhāge ca paripratī' ityuktatvādbhāgātho'pi pratiśabdo vyākhyātavya., tena pāṣṇibhāge jaṅghāyāḥ pāścātyabhāge vyadhaḥ kārya | dve daśa cāṅgulānīti bhitvetyatrāpṛthagvibhaktinirdeśāt pāṣṇīto daśāṅgulāni vihāyāṅguladvayamātro vyadhaḥ kārya iti jñeyam | indravastiṃ trayodaśe'ṅgule sthitamardhāṅgulapramāṇaṃ parivrajya hitvā, dhīmān buddhimān ūhāpohayogyo dṛṣṭakarmā, jālāni medojālāni, apunarbhavāyābhitaptayā śalākayā dahedityarthaḥ; evaṃ hi mūlocchedādapacyupaśama iti vadanti | amumevārthaṃ kecidanyena pāṭhena paṭhanti—āgulphetyādi | ā khula (ḍa) kāt gulphakarṇāt gulphau karṇāviva yasya sa tathā; khulako jaṅghāpādayo sandhi | surarājavasterindravasteraṣṭabhāga jaṅghāyāścaraṇīnāyā viṃśatyaṅgulāyā aṣṭamo bhāgaḥ sārdhamaṅguladvaya hitvā, yadyapi dvyaṅgula indravastistathā'pi tadupaghātaparihārārthaṃ sārdhamevāṅguladvaya jñe(he)yam | anye tu akṣimātrameva dvyaṅgulaṃ netrapramāṇaṃ hitveti vadanti | ghoṇarjuvedha iti gulphakarṇasya khulakasya, ghoṇā nāsā iva ghoṇā, yathottarīyakaṇḍarā tasyāḥ ṛjuravako vedho vyadha, 'kuryāt' ityatrāpi pāṭhe sa evārthaḥ | apacyāstu jaṅghākaṇḍarāgatamedomūlatāyā bhojavacanaṃ, —"vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam | jaṅghayoḥ kaṇḍarā prāpya matsyāṇḍasadṛśān vahūn”—ityārīti gayī, jejṭasyāpyayamabhiprāyaḥ | gūḍhapadamaṅgaṭippane'nyathā vyākhyātam— āgulpharkāditi āṭonābhividhau na maryādāyā, gulphakarṇāvabhivyāpya sumitasya suniścitaṃ mitasya tasya pramāṇasya ṣaṭsaptatyaṅgulamitasyāṣṭamabhāga' sārdhanavāṅgulamātraṃ, gulphāt pāṇibhāgād dvyaṅgulapramāṇāta, vibhajya pṛthakṛtya, ghoṇā nāsā tasyāṃ ṛju yathā bhavati tathā'gjho vedhaḥ kartavyaḥ | sa ca khulavasyāṅgulatritayamaṣṭamabhāgasya ca sārdhanavāṅgulamedhaṃ sārdhadvādaśāṅgulaparihāreṇendravastimarmāpi parihataṃ bhavatyevamuktamindravāmti hitveti | tathā coktaṃ,–"trayodaśāṅgule pāṇi prati kālāntarāsṛgtaḥ | indravastirasṛksrāvī māsago'rdhāṅgulo bhavet”—iti | akṣimātramaṅguladvayapramāṇamapare bhiṣaja iti | evaṃ prathamaślokenādhastādvitīyaślokenendravasterupariṣṭājjaṅghāyāḥ pāścātyabhāgatatkaṇḍarāyā dvyaṅgulamātro vyadha. kārya iti sthitam ; evamanupaśame vāmapārśvajāyāṃ dakṣiṇajaṅghāpṛṣṭhamadhyādindravasteradhastādūrdhva vā śastreṇākṣimātraṃ vraṇa kṛtvā, matsyāṇḍajālanibhaṃ medo'panīyāgninā dahet ; anenetarapārśvajā vyākhyātā, evamubhayapārśvajātāyāmubhayata iti | bhojo'trāha—"vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam | jaṅghayoḥ kaṇḍarāṃ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn || kurvanti granthīn yastebhya puna prakupito'nila | dopaistaissrvaigo vakṣa kakṣāmanyāgalāśritaḥ || nānāprakārān kurute granthīn sā tvapacī matā | vyāmiśradoṣotpannāṃ tu kṛcchrasādhyā vinirdiśet || tāsāṃ vātottarā kṛṣṇā vātikīvedanāyutā || kṣiprapākasamūtyānā dāhayuktā ca paittikī || gūḍhā'vipākā kaṭhinā kaphālligdhā rujākarī|| medodhikā ślaiṣmikī ca viśeṣātsā samārdavā || tā tu mālākṛtiṃ manyākaṇṭhahṛddhanusandhiṣu || galamālā vijānīyādapacītulyalakṣaṇām"—iti | tasmājjaṅghāyāmeva karmaṇā mūlocchedaḥ kāryaḥ” iti gṛhapadmajñāt | vāgbhaṭena cobhayatrāpi vyadho darśitaḥ | yathā–"ityaśāntau gadasyāndyapārśvajaṅghāsamāśritam | vasterūrdhvamadhastādvā medo hitvā'gninā dahet”—iti |
102.27
hanvasthisaṃdhimanyāgalasthitāpacyā jaṅghākarmābhidhāya kakṣākūrparasandhigatāpacyīṣu bāhugatameva karma vinirdeśannāha— maṇivandhetyādi | atrāpi pūrvavat 'etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau' iti vacanādindravasteraṣṭabhāgamakṣimātraṃ vā vihāyāgre rekhātrayaṃ kuryāt | tatrāpi viṃśatyaṅgulajaṅghāyā dvādaśāṅgulāni evaṃ ṣoḍaśāṅgulakūrparamaṇivandhamadhye kiṃcidadhikāni navāṅgulāni mitvā reṣātrayamaṅgulāntaramiti |
102.28
vamanavirecanaśirovirecanaistathā sthānāntaragataśastrakṣārānalairantarbahiḥpramārjanābhyāmantarbahiḥśuddhīrnirdiśya saṃśamanaṃ nirdiśannāha- cūrṇaisyetyādi |- cūrṇasya kāle ropaṇakāle, pracalākādīnāṃ masīrdadyāt kṣāramityarthaḥ | pracalāko mayūraḥ, kṛkalāsamanye prāhuḥ | iṅgudīnāṃ tailena kṣārameva dadyāt | yāni ca tailāni ślīpade tāni ca dadyāt |
-
102.31
karkāruketyādi | karkārukaṃ kūṣmāṇḍaṃ, ervārugrīṣmakarkaṭī, priyālakṣāraḥ, pañcāṅgula eraṇḍaḥ, kṣīraghṛtasiddhai raktapittānubandhe, upa nāhayeddraśnīyāt | vātaghnetyādi | vātaghnā devadārvyādayaḥ | tatkvāthakṣīrasauvīrabhāgaistribhi. snehacaturguṇairakalkestailapākaḥ, evameva śatadhā pakaṃ śatapākaṃ eva trivṛtaṃ vā majjavarja ghṛtatailavasābhirvṛtaṃ pūrvakalkavātaharakvāthapayomlai. siddham; evameva śatadhā'patānakavidhānena vā siddhaṃ trivṛtaṃ, tatrāpyayameva sādhanavidhiḥ 29-31
102.34
svedopanāhā ityādi | mṛduḥ svedo dravaravedaḥ, upanāho bandhaḥ kākolyādisudugdhavyakṛta. kṣīrāmlapiṣṭaśca| kāyavirecanaṃ na śirovirecanamiti vyavacchedaviṣayaḥ | bhṛśaṃ vighṛṣyodumbarādipatrai. | tatra śākaḥ kharamasṛṇapatro mahātaruḥ; gojī dārvīpatrikā, śākhoṭaka ityanye | visrāvyetyādi | soma. somalatā, kaṅkolamityapare | śyāmetyādi śyāmā trivṛt, girihvā śvetasyanda, añjanakī nīlāñjanikā śāradaṃ phalaṃ śrīphaliketi loke | saptalikā yavatiktā | kītaketyādi yaṣṭīmadhukalkena sāmānyasnehaparibhāṣayā siddhaṃ ghṛtaṃ śodhanaṃ pittārbudī pittodarī ca pibet ||32-34|| su0 saṃ0 53
102.36
śuddhasyeti vamanena | alābvrā rakte'vasike'pacyā doṣānūrdhvamadhaśca yāni dravyāṇi jīmūtakīghoṣavatīphaladantīdravantītrivṛdādīni haranti teṣā kalkairlimpet | kāṃsyanīlaḥ kāsyamasī | śuklakaḥ pranthiparṇaṃ | lāṅgalikā kalikārikā | kākādanī vāyasatindukā | kapotādiviḍrimiśraiḥ kāṃsyanīlādisahitairvāyasatindukāyā mūlayuktairmūtrairviṃlimpet; athavā kṣārapradigdhaiḥ kṣārasaṃyuktairmūtrai. pralimpet, 'kṣārapraghṛṣṭairathavā' ityanye; tatra kṣārodakena praghṛṣṭairvā kapotaviḍādibhi. pradihyādityarthaḥ |
102.40
niṣpāvetyādi |- niṣpāvaḥ śimbaḥ | vidadhyāt kuryāt | mūrcchanti patanti | muñcantyatha makṣikāśceti 'kṛmīn' iti śeṣaḥ| śikharāṇāṃ ca kṛmibhirbhakṣitatvādalpāvaśiṣṭatvam | asakṛdanekavāram | apramatta. sāvadhānaḥ | āsphoṭā sārivā | śuddha ityādi śuddhe ca ropaṇārtha bhārgyāditailaṃ tailapākakalpena | yadṛcchayetyādi yadṛcchayā punarākasmikotpāde abhighātādinimitte'buddhipūrvake vā || 37-40 ||
102.55
medaḥsamuttha ityādi | yathopadiṣṭāmiti ūrusandhinirdiṣṭām | śyāmetyādi |-śyāmā trivṛt, sudhā sehuṇḍa, lohapurīṣaṃ lohamalam; anye tu lohamagaraṃ vadanti, tathā purīṣaṃ pārāvataviṭ | mūtreṇetyādi | śālasārāditarūṇā sāraṃ kalkaṃ karṣamātraṃ gomūtreṇa pivet | jejjaṭastu sārodbhavaṃ bhasma mūtreṇāloḍhya pivediti vadati | śastreṇetyādi | dāhe ca madhughṛtāvicāraṇaṃ paścātkarma | kāsīsetyādi | tato'nantaraṃ kāsīsatutthagorocanācūrṇāvacāraṇaṃ vraṇe | sārodbhavaṃ kālasārodbhavam | prakṣālane triphalākaṣāyaśca || 52-55 || iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne'ṣṭādaśo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit