The Compendium of Suśruta 115
Nibandhasaṅgraha 115
- Language
- Sanskrit
115.2
sarvopaghātaśamanīya rasāyana ‘nāviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhi.’ ityuktatvācchodhanaṃ pratipādayitukāmaḥ tatrāṅgamaṇī snehasvedau nirdiśati, tatrāpi snehapūrvakatvāt svedasya prathamaṃ snehopayaugikaṃ cikitsitamāha-athāta ityādi upayojanam upayogo bāhyo'bhyantaraśca; tatra bāhyo'bhyaṅgādi, ābhyantaraḥ pānādi. |
1 |
115.4
dviyonirdviprakāraka sthāvaro jaṅgamaśca | tatra tailaṃ sthāvarayoni, ghṛtavasāmajjānastu jaṅgamayonayaḥ | tatra tailaṃ tilādiphalodbhavatvāt phalasthaṃ, devadāruśiśapāmurvādi sārotthaṃ ca, ghṛtamapi dvividhaṃ kṣīrotthaṃ, dadhyutthaṃ ca, śuddhamāsasneho vasā, asthyāśrayā majjā | catvāro vikalpāḥ sarpistailavasāmajjāno yasya snehasyeti caturvikalpa | tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ ghṛtaṃ pradhānaṃ, sthāvarebhyastilatailamiti |
115.5
prayojanasyānatikrameṇeti yathāprayojanaṃ, prayojanaṃ prayojanaṃ vīkṣyeti vā | pradhānaṃ pradhānaṃ vīkṣya yathāpradhānam | tatra sthāvarasya prāyeṇa pārthivadravyārabdhatvāttasya ca svabhāvenādhogāmitvādrecanasnehāneva prathamamāha, tatretyādi | tilvako rodhrākāro bṛhatpatro raktatvagvairecanikaḥ, saptalā yavatiktābhedaḥ, śaṅkhinyapi tadbheda, viṣāṇikā meṣaśṛṅgī, gavākṣī dravakaṇarṇā, kampillako rocanikā khanāmakhyāta, śampāka' kiramālaka', nīlinī nīlāñjanikā śāradaṃ phalam | jīmūto devadālī, kṛtavedhanaḥ kośātakī, ikṣvāku kaṭutumbī, dhāmārgavo mahākośātakī | tatra tilvakādisnehā virecayanti, jīmūtakādisnehā vāmayanti | pittakaphahara karmadvayaṃ pratipādya sthānāśrayaṃ kaphasyaiva karma darśayannāha- viḍaṅgetyādi | kharamañjarī apāmārga., madhuśigruḥ śobhāñjanaka', sūryavallī paṭolasadṛśā vallī, jyotiṣmatī kākamardanikā, śiro virecayanti nasyaprayogeṇa śirasa śleṣmāṇaṃ virecayanti srāvayantītyartha | idānī śalyatantratvādraṇayoginaḥ snehānnirdiśannāha- karañjetyādi | pūtikaściravilva., kṛtamāla. kiramāla | tuvaraka paścimasamudrabhūmiṣṭha palāśānukārī vṛkṣaḥ | mahāvyādhiṣu mahākuṣṭhapramehādiṣu, aṣṭāsu vātāmayādiṣvityanye; upayujyanta iti pūrvaślokāt sabandhanīyaṃ, evamuttaratra | trapusaḥ sudhātaka' trusaṇḍīti loke, ervārurlomaśā karkaṭī, karkāru vāḍavaṃ trapusa 'kherasā' iti loke | mūtrasaṅgeṣu mūtrakṛcchrābhānāśmarīṣvityartha. | kapotavaṅgā brahmasuvarcalā, avalagujo vākucī, gayadāsastu 'kapotavaṅgāvalagujaharītakīsnehā vātāśmarīṣu' iti paṭhitvā vyāyāti-kapotavaṅgādisnehā vātabhinnamūrttiṣvaśmarīṣviti | picumardo nimba,, atimuktakastinduka, bhāṇḍī 'bhāṇḍanī' iti loke prasiddho viṭapo bhāṇḍadhāvanārthamāgruttīvalāḥ samāharanti | priyālaścāraḥ| piṇḍītako madanaḥ | śravaṇastāpasavṛkṣa iṃgudīti loke, kaṅkakaṃ priyaṅgu', tuṇḍuka' syonāka | pītadāru devadāru | viśeṣeṇa dadrukiṭabhau ghnantīti niyamārthaṃ puna kuṣṭhatvāviśeṣe'pi tayorgrahaṇam | sarvasnehasāmānyakarma nirdiśannāha— sarva evetyādi | sthāvaratailaprādhānyena tilatailaguṇā dravadravyavidhāvuktāḥ| samāseneti vargeṇaiva guṇopadeśāt saṃkṣepeṇetyarthaḥ |
115.6
sa ca sneha prāyaśa saṃskṛta upayujyate, tatra saṃskāramāhaata ūrdhvamityādi | ādiśabdāt kandādayo gṛhyante | bhāga iti ekavacanāntatvādeka evākṛtapalādimānaviśeṣa | tasmāttvagādibhāgāccaturguṇamudakam | taduktam-“caturthabhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthamupahāret—” iti | kaṣāyasnehakalpamānaṃ darśayannāhasnehaprasṛteṣvityādi | prasṛto'tra saṃyuktapakṣāṅguliparīdvahastapāṇireva, na punaḥ paladvayam | caturaścākṣasamān bheṣajakalkapiṇḍān bibhītakaphalamānān piṣṭabheṣajakalkān, ityeṣa snehapākakalpa iti kecidāhuḥ |
115.7
snehapākakalpamupadidikṣu pūrvaṃ palādiparimāṇamevāha-paletyādi | kutaḥ ? tatpūrvakatvāt tatparimeyarthapravibhāgasiddheḥ, parimāṇasiddhau parimeyakaṣāyasnehapākādisabhāradravyapravibhāgaprasiddhiḥ, atastadupayogimānamabhidhīyate | palādīnā paṃktau pṛthak kuḍavagrahaṇāt palakuṭavayoradvaiguṇyaṃ pratipādayati | tadāha-tatra kuḍavādau dravasyārdrasya ca dvaiguṇyameva, palamāneṣu tu punaradvaiguṇyameva | madhyamā madhyamapramāṇāḥ, tena nātisthūlā nātitanavaśca grāhyā | te suvarṇamāṣakāḥ | suvarṇa karṣa ityarthaḥ | athavā madhyamaniṣpāvā ityādi | ardha tṛtīyaṃ yeṣā tānya dhaṃtṛtīyāni sārdhadvayamityartha | ubhayaṃ caitat prasiddhama | tata karṣāccaturguṇavardhamānāt pala, evaṃ palāt kuḍava , kuḍavāt prastha., prasthādāḍhakaṃ, āḍhakād droṇa , tulā puna palaśatameva | tā punariti tulā ityartha | prasthenāśepyābhihito na punaratrānena vyavahāro dṛśyate | śuṣkāṇāmida pramāṇaṃ, sārdrāṇā salilakṣīrādīnā kuḍavādau dvaiguṇyaṃ, tena śuṣkāṇā caturbhi. palaiḥ kuḍava, ārdāṇā cāṣṭābhiriti | jejjaṭastvādrīṇā dravāṇā ca catuḥpalaṃ kuḍavamāha | vṛddhavaidyavyavahārāt kāniciddravyāṇyārdrāyapi na dviguṇāni grāhyāṇi | tānyevāha,—“vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatamūlī sahāmṛtā | prasāraṇyaśvagandhā ca śatapuṣpā sahācarāḥ || nimbaśśṛṅgī prayoktavyā na tāsā dviguṇa bhavet”—iti | kecit prasthaviṣaye pravadanti,—“dvātriṃśatā'tra viṃśatyā palaiḥ ṣoḍaśabhi kramāt | toyasnehaviśuṣkāṇā dravāṇā prasthamādiśet”—iti | tatra dvādaśa dhānyamāṣā madhyamā suvarṇamāṣaka iti māgadhaṃ suśrutācārthasammataṃ mānam | uktaṃ ca-“mānaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ kāliṅgaṃ māgadhaṃ tathā | kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhamiti mānavido viduḥ || kāliṅgamapi mānaṃ ca carakācāryasaṃmatam”—iti | suśrutācāryaḥ prāha—athavā madhyamaniṣpāvā ekonaviṃśatirityādikam |
115.9
kaṣāyasnehapākaparibhāṣeyaṃ, paribhāṣā cāniyame niyamakāriṇīti, tadeva darśayannāha-snehabheṣajatoyānāmityādi | anukte dravādau punaḥ paribhāṣetyartha | yasmādeva gaṇāt snehapāko'bhipretastasmādeva gaṇāt kvāthakalkaprakārābhyā samācaraṇīya |
115.11
snehauṣadhayorvivekramātraṃ pṛthagbhāvamātraṃ yasmin bheṣaje tat tādṛśa bheṣajaṃ yatra snehe sa mṛdu | pṛthakkatvamubhayagatamapi bheṣaje'bhihitaṃ bheṣajasyāgre'pi lakṣaṇena nirdeśāt | madhūcchiṣṭamiva viśadamapicchilameva | avilepi aṅgulyādau | evaṃvidhaṃ bheṣajaṃ kalkarūpaṃ yatra sa madhyamaḥ | avasannamīṣaditi bharjanāt kiñciddagdhaprāyam | ata ūrdhvaṃ kṛṣṇamavalasannamaviśadaṃ ca yatra bheṣajaṃ sa dagdha | tasya sādhanopadeśādauṣadhaguṇā eva naṣṭā na snehaguṇā iti gamyate | carake punaranyathoktam,—"kharo'bhyaṅge mṛdurnasye pāne vastau ca madhyama"—iti, tadatra dvayamapi pramāṇa, “śrutidvaidhaṃ tu yatra syāttatra dharmānubhau smṛtau”—iti manu, anyatrāpi—"uditānudite cāpi samayādhyuṣite tathā | sarvathā vartate yajña itīyaṃ vaidikī śrutiḥ”—iti |
115.13
tatra bheṣajasparśena mṛduviśadādinā prādhānyena pākalakṣaṇaṃ niścitya śeṣendriyādyairupadiśannāha—bhavataścātretyādi | śabdasyoparame prāpte ityatra praśabdasya yuktārthatvād dravānugataśabdasyoparamo na kṛtsnaśabdavyuparama iti jñeyam | saṃpattau samṛddhau |
115.14
ata ūrdhvaṃ snehapānakramamiti snehapānaparipāṭītyarthaḥ | athaśabdo'yaṃ pañcakarmādau maṅgalārthaḥ | khaluśabdo vākyaśobhārthaḥ | laghukoṣṭhatvaṃ jīrṇāhārapradarśanārtham, gayī tu laghukoṣṭhāya yathākramamāmāśayapakvāśayahṛdayeṣu pakkatāpagatānnamalarasāmatāgauravāyeti vyākhyānayati | kṛta maṅgalaṃ pūrṇodakumbhādi sarvalokaprasiddhaṃ svastivācanaṃ ca yasya sa tathā, tasmai | annodayagirisaṃsthitasaviturgrahaṇaṃ prāta kālajñāpanārthaṃ | prātarhi saṃśodhanāthaṃ snehapānaṃ tantrāntare'pyuktam,—"śuddhyarthaṃ punarāhare naiśe jīrṇe pibennara | pibet saśamanārthāya hyannakāle prakāṃṅkṣita"—iti | yathābalamiti doṣapuruṣamānānāṃ hīnamadhyottamavalamāśritya yāmadvayacaturyāmasakalāha pariṇāmasāpekṣiṇī mātrām | sadya sneheneṣu pradhānatayā ghṛtataile prāha—ghṛtasya tailasya veti | upaspṛśya ācamanaṃ kṛtvetyartha |
115.18
sarve rūkṣakṣataviṣātāṃdaya. | svauṣadhānvitamiti yadyadātmīyamoṣadhaṃ tena yuktam || 15-18 ||
115.19
idānīṃ tasyaiva ghṛtasya pratidoṣaṃ kevalasya sayuktasya vā prayogamāha—kevalamityādi | kevalamasahāyamanyadravairasaṃyuktamityarthaḥ, tacca saskṛtamasaskṛtaṃ vā, satyapyanyadravyasaṃyoge saskṛtatvaṃ labhyata eva, sayogasaskārayorguṇayobhinnatvāt | etena saskṛtamasaṃskṛtaṃ vā kevalaṃ kāthacūrṇādiprakṣeparahitaṃ sarpi pātavyamiti jñeyam | gayī tu—pittaharadravyasādhitameva kevalamityāha |
115.20
na kevalamuttailaivaṇādibhireva saṃyukka sarpiyoṃjyaṃ, kintarhi triṣaṣṭimaidabhinnaiḥ rasairapītyāha-doṣāṇāmityādi |
115.21
acchapānaviṣayamuddiśannāha-snehasātmya ityādi | kleśasahaḥ śaktikalakṣaṇavalayukta, ato viparītaṃ bhaktena saha pāyayet | acchaḥ kevalasneha | kecit 'kāle nātyuṣṇaśītale' ityasya sthāne 'dṛḍhaṃ kāle ca śītale' iti paṭhanti vyākhyānayanti ca, - dṛḍhamityupacayalakṣaṇavalayuktaṃ, kāle ca śītala iti cakāro vātakaphayoḥ śaityāddeoṣe ca śītala iti gamayati |
115.22
uktamevācchapānaṃ doṣakālabhedena vivṛṇvannāha-śītakāla ityādi | niśītiṃ saśamanameva, 'uṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet' iti vacanāt | vātapittādhika iti vātapitte adhike yasya sa. vātapittādhika. | vātapittayorvyastasamastayorgrahaṇādvātādhikaḥ pittādhiko vātapittādhikaśca rātrau saśamanaṃ snehaṃ picet | tatrāpi vātapittādyasaṃsargasyāparasaṃsargopalakṣaṇatvātpittaśleṣmādhiko'pi rātrau pivediti gamyate | vātaśleṣmādhika iti vātaśleṣmā ca śleṣmā ca vātaśleṣmāṇau, samāse'ntaḥpadalopaḥ, tāvadhikau yasya sa vātaśleṣmādhikaḥ| etena vātakaphādhikaḥ kaphādhikaśca divā snehaṃ pivediti gamyate | atrārthe ca vṛddhavāgbhaṭa -"sarvaṃ sarvasya ca snehaṃ yuñjyādvrākṣati nirmale| ṛtau sādhāraṇe doṣasāmye'nilakaphe kaphe || divā niśyanile pitte sasarge pittavatyapi"-iti | yadā ca grīṣme vātakaphotyo rogaḥ snehasādhyastadā kālamāśritya tadasuvihitaḥ sneho niśi prayojyo doṣādīn vīkṣya ca, tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ-"kharaṇāmastu śīte'pi divā tailaṃ prayojayet | uṣṇe'pi rātrau sarpistu doṣādīn vīkṣya cānyathā"-iti |
115.23
uktādanyathākaraṇe ubhayatrāpi doṣaṃ darśayannāha-vātapittādhikasyetyādi |
115.24
tatra tṛṣṇāpratīkāramuddiśannāha-snehapītasyetyādi | dihyāt limpet |
-
115.29
glānyādikaṃ hitvā yā parijīryediti vacanāt lehabāhulyena paripākakāle glānyādayo bhavantītyagamyate | pūjitā bhavediti vacanāt 'snehane' ityāharaṇīyam || 25-29 ||-
115.33
alpāmeva mātrāmadoṣatvena nirdiśati-yathā'gnītyādi | anthanatikrameṇa ekayāmaparimāṇā mātrāṃ pātuṃ prayojayet palamityarthaḥ | kuta punarnaitarā ityāha-pīto hyatibahuskhityādi | jīrṇājīrṇaviśaṅkāyā pariṇatāpariṇataśaṅkāyām| asmāgne pacyamānalakṣaṇaṃ kecitpaṭhanti - syurityādi | syu. bhaveyu.| etaccānārṣaślokārthamiti jaijjaṭācāryoktatvānna paṭhanīyam || 30-33 ||
115.35
snehavarjitāvityanenākṛtāviti gamyate, kṛtau snehādisaṃskṛtau | yūṣarasāviti atra yūṣa kaphe tailapāne ca deya, raso vāte ghṛtapāne ca, vilepī ca punarvilepīsātmyāya madhyamāgnaye deyā |
115.36
snehapānasya koṣṭhāpekṣayā kālaniyamaṃ darśayannāha-pibedityādi | tatra tryahaṃ mṛdukoṣṭhāpekṣayā, madhyamakoṣṭhāpekṣayā tu catuḥpañcaṣaḍahāni, krūrakoṣṭhāpekṣayā tu saptarātram | anye tu mṛdutamamṛdutaramṛdukoṣṭhāpekṣayā saptāhanavāpi divasānīti | sātmyībhavatīti ātmanā saha vartata iti sātmyaṃ, asātmyaṃ sātmyaṃ bhavatīti sātmyībhavati, ātmaśabdo'tra dehaparyāya, ayamarthaḥ - ātmani kāryaṃ yadvartate, yadupaśete, na vikārayaṃ bhavati, sukhaṃ ca karotītyartha, tatsātmyībhavatītyucyate, etena snehakāryamuktakleśanādika na karoti āhāravacca sātmyībhavati, ata eva sevita
ityuktaṃ, viṣamapi svalpaṃ pratidinamupayujyamānaṃ na māraṇātmakaṃ bhavati | tacca sātmyībhavanaṃ vātaprakṛtāvūrdhvāṅgāmahaste boddhavyaṃ, vātakaphaprakṛtau punaranutkleśa eva |
115.37
idānīmavacāraṇamāvasthike nityage ca kāle nirdiśannāhasukumāramityādi | bhaktaśabdena sarve vilepyādayo'bhipretāḥ | tacca (saha bhaktena) pānaṃ dvividham - aśanāt pṛthak, aśanasyānmiśraṃ vā. tatra yatpṛthak tadacchapānameva |
115.44
tannāvacāraṇāṃ prayogeṇa darśayannāha-pippalya ityādi | lavaṇamatra pradhānakalpatayā saindhavaṃ, snehāścatvāra. sarpistailavasāmajjānaḥ | dadhimastukau dadhisaraḥ | pippalīlavaṇayoryāvatyā mātrayā nātikaṭutva nātilavaṇatvaṃ ca tāvatī mātrā | sakṣudrā kṣudrāvagāḍhā; kṣudraṃ phāṇitaṃ 'kākavī' iti loke | ghṛte tviti tuśabdaḥ punararthe| māgadhikāyo ayaṃ māgavika. kalkaḥ, dravāḥ ṣaṭ, snehasamā pippalī saptamī, ghṛtamaṣṭamam | etatsiddhaṃ nṛpādibhi. sukhocitairannāt prāgvādhye'nte vā peyam | sadya. snehanamiti tadahareva || 38-44 ||
eṣā yogānā viṣayaṃ darśayannāha-calahīneṣvityādi | ye yogāḥ pūrvaṃ kathitāḥ |
115.50
vivarjayedityādi | ajīrṇe'jīrṇameva na pacannibhiḥ stokaṃ snehaṃ pakṣyati, taruṇajvare'pyevaṃ strotorodhaśca, durbale aṅgalānyādaya, arocake'rocakābhivṛddhiḥ, sthūlasyātisthaulyaṃ strotorodhaśca, mūrcchārtānā mūrcchābhivṛddhi, dattavastivirikkavāntānā sadyaḥśuddhatvenābhimānyatṛṣṇākṛmādyatiyogāśca, akāle prasūtāyā garbhāśaye'vaśeṣā raktakledamalā. snehakopitā asādhyaṃ rogaṃ kuryuḥ | anye 'taruṇajvarī' ityatra 'codarī jvarī' iti paṭhitvā vyākhyānayanti-udareiṇā lehanaṃ prāgavasthāyāmudaracikitsite proktaṃ, chidrodakodariṇo punaratra niṣedhaḥ | amumeva niṣedhaṃ darśayannāha- snehapānādityādi || 46-50 ||-
115.52
snehasya vihitasya dānāya rūkṣalakṣaṇamāha-purīṣamityādi | upari dhāvati ūrdhvaṃ gacchatītyarthaḥ | idaṃ kṛtapācanasya rūkṣasya lakṣaṇamuktamiti vṛddhavaidyā |
115.53
susnigdhasya lakṣaṇamāha-susnigdhetyādi | snehadveṣa iti snehāṅgaruci udakādituptasyevodakādyaruciḥ |
115.54
pravāhikā atisārabheda' | kecit snigdhātisnigdhalakṣaṇayormadhye jīrṇasnehalakṣaṇamadhīyate- "glāniḥ sadanamaṅgānāmadhastāt snehadarśanam | snehe jīryati liṅgāni jīrṇestai' śāntimāgateḥ" iti | śāntimāgataiḥ sneho jīrṇa iti jñāyate iti |
115.55
tatrāsnigdhātisnigdhayoḥ pratīkāraṃ darśayannāha - rūkṣasyetyādi |
115.56
idānīṃ svasthaviṣayakarmaphalaṃ darśayannāha-dīptetyādi | antaragnirjaṭharāgniḥ | pariśuddhakoṣṭhaḥ nirdoṣodara | pratyagrā navā | dṛḍhāni svakāryakaraṇakṣamānīndriyāṇi yasya saḥ | snehopasevī yo nara ābhīkṣṇyena snehaṃ sevate sa |
115.57
vyādhiparimokṣaṇamapi snehaphalaṃ darśayannāha-sneha ityādi | sneho hito bhavati, kasya ? vyādhinipīḍitasya puruṣasya, kasmin viṣaye ? durbaladehavahnisandhukṣaṇe | snehakṛtayostayorvahnidehabalayo phalaṃ darśayannāha-balānvitāvityādi | tau vahnidehau | kiviśiṣṭau ? snehapānabalānvitau | na sādhyau na śakyau | ki kartuṃ ? pramardayituṃ, kai sphoṭayituṃ na śakyāvityāha-bhojanadoṣajātai, durbhuktasvabhāvaguṇabhūtadoṣasamūhairityarthaḥ | durbalasya dehasandhukṣaṇe vahnisandhukṣaṇe ca, dehasandhukṣaṇaṃ śaktyupacayalakṣaṇabalasaddīpanaṃ puṣṭyādivahamityartha, agnipakṣe sandhukṣaṇaṃ suvodham |
iti śrīmallahaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyā cikitsāsthāne ekatriśattamo'dhyāya. |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit