Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 121

Nibandhasaṅgraha 121

Language
Sanskrit

121.3

anuvāsya saptarātrādvirecita iti yaduktaṃ tadvalalābhe eva nānyatheti darśayannāha - virecanādityādi | jātabalāyeti jātabalasyaivānuvāsanaṃ deyaṃ, yata utpannavalasyaivānirbalavānanuvāsanahetuḥ | tathācoktam, “paścādabhivalaṃ jñātvā samyagdeyo'nuvāsana ” | 'kṛtāhārāya sāhlāde' iti kecit paṭhanti, 'kṛtāhārāya satatam' ityanye | tatra na kadācidapyakṛtāhārāyeti satatagrahaṇārthaṃ || 1-3 ||

121.4

vayoviśaṣānurūpamātrāsupadiśannāha - yathāvayo nirūhāṇā-
mityādi | vaya iha sāvatsarikādīnā śarīrāvasthāviśeṣaḥ | pādāpakṛṣṭāḥ caturbhāgāvaśiṣṭāḥ | carakepyuktaṃ, - "nirūhapādāṃśasamena tailenāmlānilaghnaiauṣadhasādhitena" - iti | tantrāntare'pi- "paṭlī tu bhavocchreṣṭhā tripalī madhyamā bhavet | kanīyasyardhapalikā tridhā mātrā'nuvāsane" - iti | 'ardhārthakṛṣṭāstāḥ kāryā' iti anye paṭhanti, tatrāpi ardhasyārdhaścaturtho bhāga eveti sa evārthaḥ |

121.6

basteḥ pūrvakarma nirdiśannāha, - utsṛṣṭetyādi | yasmādetai. kāraṇairanutsṛṣṭairanilaviṇmūtrairnetradvārāvarakairantarvihato'varuddho dattaḥ sneho naivāntaḥ pratipadyate naivāntaḥ praviśatītyarthaḥ | 'etairhi vihata' ityatra 'anyathā vihata' iti kecitpaṭhanti, tatrānyathā anyena prakāreṇa, anutsṛṣṭānilaviṇmūtre ityarthaḥ | ato viṇmūtranirharaṇe kṛte snehavastirvidhīyate iti darśayannāha-snehetyādi | tathā tena prakāreṇa śuddhe śarīre snehabasti snehavīryaṃ datte dadātītyarthaṃ | "sneho doṣairapihita. srotaḥsu na visarpati" - iti kecit paṭhanti | apihita ācchādita ityartha |

121.14

kecidatra vṛddhasuśrutādhyāyina āmasnehasya gudopadehenāpi vyāpatkaratvamālokya paktailāni pratipādayitukāmā. pratijñā kurvanti-ata ūrdhvamityādi | yathākramamiti vātādidoṣakrameṇetyarthaḥ | śaṭhyādau pauṣkara kuṣṭhaṃ ca yatpaṭhyate tatra pauṣkara mūlaṃ, tadviṣṭapakṣānāñca kuṣṭhamiti jñeyam | amaradāruṃrdevadāruḥ | sindhujaṃ
saindhavam | narādhipa. kṛtamālaḥ | saratīti saralā trivṛt, virecanīyatvāt | śyāmā vṛddhadārakaḥ | pañcamūlaṃ vilvādi, tasya rasaḥ kvāthaḥ | atra taile narādhipāragvadhapāṭhāt saralātrivṛtpāṭhācca etayordviguṇā mātrā deyā | uktaṃ ca, - "ghṛte taile ca yoge ca yad dravyaṃ punarucyate | taddhātavyamihācāryairbhāgatto dviguṇaṃ matam"-iti || 7-14 ||

121.18

āmiṣaṃ guggulu. | suradrumo devadāruḥ | taskaraścorakaḥ ||15-18||

121.26

bhūtikaṃ kattṛṇāparaparyāyam | guḍūcī harītakī cetyamṛtādvayam | sahācara. sairīyaṃ, varī śatāvarī, viśvā śuṇṭhī, kākanāsā vāyasaphalā || 19-26 ||

121.28

śyāmā priyaṅgu | jīmūto mustaka. | tailasya pādaśvaturthāṃśo yasmin sarpiṣi tattailapādam || 27-29 ||

121.31

raktā mañjiṣṭhā, gundrā paṭṭorakabhedaḥ | tṛṇamūlaṃ kuśāditṛṇapañcamūlam || 30-32 ||

121.42

indrasurā indravāruṇī | śāṅgeṣṭā śṛṅkharuṣṭhāko veṣṭitaphala0 kākamācyanukāra. | kaṭvī kaṭukā | vidāryādikaṃ pañcamūlaṃ vallīsaṃjñakam | karamardādikaṃ tu kaṇṭakasaṃjñaṃ pañcamūlam | śyāmā vṛddhadāruka | nicula jalavetasa | reṇuḥ parpaṭakaḥ | muṣkakādirasena muṣkakapalāśadhavelādigaṇasya rasena kvāthena caturguṇena, ghṛtaṃ miśrita tilatailameraṇḍatailaṃ veti tailadvaya kalpyate | tatra śavyādivacādicitrakādibhūtīkāditailāni prāyaśo vātarogeṣu, jīvantyādimuṣkādimṛṇālāditailāni pittaraktarogārditeṣu, triphalādipāṭhāditailadvayaṃ kaphagrasteṣu, viḍaṅgāditailaṃ vāte kaphabhūyiṣṭhe, saṃsargasannipāteṣu punaretānyeva yathāyathamabhyūhya yojyānīti jñeyam | etāni tailāni sāmānyasnehapākaparibhāṣayā sādhanīyāni || 33-42 ||

121.43

pūrva viśuddhadehasya snehavasti pradadarśya kacidaśuddhasyāpi darśayannāha - aśuddhamityādi | kevalena dhātukṣayahetunā | rikte hi śarīre prāyeṇa vivṛtasrotomukhameva śarīraṃ, tatra śucyā punaratidhātukṣayeṇātiśrāmeva vātaroga. syāt, tenāśuddhe'pi tatra snehavastiriti | ahorātrasya kāleṣu pūrvāhnādiṣu, jīrṇānnaṃ bhojayitvā'nuvāsayediti vakṣyamāṇena pūraṇīyam |

121.44

rūkṣasya vātādhikasya vātavegavidhāraṇāya prāgeva snehavasti dattvā paścācchodhano vastirdeya iti darśayannāha - rūkṣasyetyādi |

121.45

kiñcidasnigdho'pi yathā''sthāpanaviśeṣeṇāsthāpanīyastathā darśayannāha-asnigdhamapītyādi | - asnigdhamīṣatsnigdhaṃ, nañ īṣadarthe, anudarā kanyeti yathā | snehapragāḍhai snehabahulaiḥ | etena prāk snehavidhivirahite snigdhamāsthāpanaṃ vigamyate 45

121.46

nirūhasya paścātkarma nirdiśannāha - athetyādi | vilvamūlamadhuyaṣṭīmadanaphalakvāthasiddhaistailai., kecittu vilvamūlādīnā kalkairiti vadanti, anye tu vilvavailaṃ - "śatāhvāphalabilvāhvayaistailaṃ siddhaṃ samīraṇe - " iti tantrāntaroktaṃ vilvādipañcamūlena vā siddhaṃ taila vilvavailam | yaṣṭyāhnataila jīvanīyaṃ, tacca tantrāntare daśamūlībalāvarāhetyādipāṭhanoktaṃ, atrāpi tadeva bhūtīkādidravyajīvanīyayuktamabhihitaṃ, phalavitvatrivṛtkṛṣṇāśatābhūnimbadārubhi siddha taila phalatailaṃ, kecittu madanaphalairaṇḍatailaṃ phalatailamityāhuḥ |

121.47

rātrau vastidānaniṣedhamāha - rātrāvityādi | doṣotkleśa iti yasmādrātrāvāhāravidāhena kālaśaityāt srotomukhasaṃvṛtatvena ca doṣadhātumaleṣu vikledanalakṣaṇa utkleśo bhavati | anyatrāpyuktam,-"aviśuddhe tu hṛdaye niśi klinneṣu dhātuṣu | vidagdhai'nnarase srota. supalipteṣu dehinām || vyāpārebhyo nivṛttānā doṣotkleśo bhavediti" |

121.48

divā vastipradānaguṇaṃ sakāraṇaṃ nirdiśannāha - ahītyādi | ahni divā | vivṛtasrotomukhe śarīre, tathā sthānasthiteṣu doṣeṣu, tathā niḥśeṣaparipakvasyānnasya rasena vīryeṇāgnisaṃvardhitenopacite paktuṃ samarthe ca vahnau, snehājaḥ snehavīryaṃ, śarīraṃ parisarpati anukrāmati |

121.50

rātrāvapi pratiprasavamuddiśannāha-pitte ityādi | rātriśabdo'tra prathamapraharavācakaḥ, pradoṣe yojayedddvipagati vakṣyamāṇavacanāt | kutaḥ punaruṣṇakāle pitte'dhike vā divā na deyamityāha - uṣṇa ityādi | pradoṣaśabdāt sandhyāparaniśānivṛttiḥ |
idānīmahi sthānasthite doṣa ityādivākyairyuktiprāptaṃ kālaniyamaṃ prakaṭayannāha - śīta ityādi | parijihīrṣatā parihartumicchatā |

121.52

viśiṣṭāvasthāyāmasyāpavādamāha - ahorātrepityādi | kāleṣu sarveṣviti 'tattatkālaviruddhakṛtrimaguṇopadhānaṃ kṛtvaiva' iti śeṣaḥ | prāgaśuddhasya kevalavātapīḍitasya sarveṣvapyahorātrāvayaveṣvanuvāsanamabhihitaṃ, iha tu śuddhasyeti na paunaruktyam |

121.53

abhuktavataḥ pratiṣedhamāha-na cetyādi | sneha ūrdhvaṃ samutkṣipet samyagūrdhvaṃ gacchet | tataścātipīḍitavad vyāpat syāt | śuddhatvādityatra sūkṣmatvāditi paṭhitvā gayadāsaḥ sūkṣmamārgānusaraṇaśīlatvāttasyeti vyākhyānayati |

121.57

bhojanottarakālamevānuvāsanamavilambitamāha-sadetyādi | bhojanādvilambitadāne doṣaṃ darśayannāha - jvaramityādi | kīdṛśaṃmannaṃ bhuktavantamamuvāsamettadāha - na caityādi hāpayedityatra snehaḥ prayojita iti sabadhyate | yuktasnehamalpasneham | yathāvyādhīti rogātikrameṇa, rogānurūpamiti yāvat | atraivānuktapapyavekṣamāṇa āha- samīkṣyaveti | - samyagdhīkṣitvā 'sātmyaṃ doṣa ca' iti śeṣa. | atra yūṣo mudgayūṣa', sa ca kṛto grāhyaḥ; kṣīraṃ gavyaṃ, raso māsarasa', tairyathāsaṃkhyaṃ kaphapittavātapratyanīkairbhojayitvā, yathocitāt pādahīnamiti prākśuddhasya kṛtasaṃsarjanasya ucitādbhoktāt pādahīnamuttamamadhyamamandāgniviśeṣeṇa pādena pādābhyā pādairvā hīnamiti jñeyaṃ, "ardhahīnaṃ tribhāgaṃ vā bhojayitvā'nuvāsayet" iti suninā proktatvāt || 54-57 ||

121.59

anuvāsanavidhiṃ darśayannāha-athānuvāsyamityādi |

121.62

praṇihitasnehasya paścātkarma nirdiśannāha - tata ityādi | āturasya karaṇīyamabhidhāya vaidyasya karaṇīyaṃ nirdiśannāha - tāḍayedityādi | talayoḥ hastapādatalayo śanaiḥ śanaistrīn trīn vārān hanyāt snehaśīghrāgamananiṣedhārtha, sphicoścainamiti tāḍayediti savandhaḥ | sphicośceti cakāro bhinnakrame, tena tāḍayedityatra draṣṭavya | atastalayorgṛhītatvāt kūrpare jānunī cotkṣipedityanukto vṛddhavaidyavyavahāraḥ śuddho bhavati | śayyāmutkṣipediti kāṣṭhaphalakādikṛtā sahāturāmordhva nayedityarthaḥ, 'śayyāsthamāturaṃ sphigdeśe' ityanye | āsītācārike rata iti krodhādīn varjayedityartha || 60-62 ||

121.66

sarvasnehavastidravyapūrvakarma nirdiśannāha - sa ityādi | sa snehaḥ, tu puna, pakko'pi saindhavaśatapuṣpāsamanvito deyaḥ | madhyamavayaskamāśritya cūrṇasya mātrāmaha,-"cūrṇamāpaḥ pale snehe sindhujanma śatāhayoḥ" iti | tasyānuvāsanasnehasya praṇidhānamātrapratyāvṛttyā'sya nidānaparihārārtha hetuṃ punaḥ karaṇīyaṃ ca darśayannāha - yasyetyādi | sakṛdekavāram | akṣasya yantrasyānupadhādanvakṣam | āvrajedāgacchet | kutaḥ ? atyauṣṇyāt uṣṇaguṇātirekāt | atitaikṣṇyāt atitīkṣṇai saskāradravyairāhitatvāt | anucchvāsya bandhanāt vāyunā prapīḍita savāto vasti syāt; atimātro'tibheṣajaśca gurutvāt | tasyānyo'lpatara iti anyo'tyauṣṇyādiguṇaviparīta , alpatara. prācīnamātrāta, prathamasnehenaiva kiñcitsnigdhatvāt | kuta punarapi deya ityāhana hi snihyatyatiṣṭhatīti, hi yato'tiṣṭhati snehe na snihyati naraḥ snehahīne'nuvāsana iti 'bhavati' iti śeṣa | hīna iti hīnaguṇamāne ityartha | dāhaklamapravāhārtikaraśceti cakārāddhīnānuvāsitaviṣṭabdhānilaviṇmūtraliṅgaviparītānissṛṣṭānilaviṇmūtrārtikaraśceti samuccinoti | pravāhasthāne pipāseti keci. paṭhanti 63-66

121.69

yādṛśa sneha samyaganuvāsitastamāha - sānila ityādi | sapurīṣaśceti cakāreṇa samunnatetyanuktaṃ samuccinoti | pratyeti pratyāgacchati | opa īṣadvāhaḥ | coṣa ākṛṣyamāṇasyeva dāhaprakāra | gayī tu-opacopau vineti dāhapipāse vinetyartha ityāha | śīghramiti tricaturādiyāmāt | aparedyurāhāraṃ niyamayannāhajīrṇānnamityādi | jīrṇānna pariṇatāhāra, sāyāhnagrahaṇa pūrvāhnabhojananiṣedhārtham | laghvannamiti mātrālaghuṃ dravyalaghuṃ ca, kāmaṃ dīptāgniścennaro bhavati tadā kāmaṃ yatheṣṭaṃ laghveva bhojayet ||67-69||
idānīṃ śalyatantrasya kartā suśrutācārya. kāyacikitsāpradhānasya vasteruktavidhau kāyacikitsitamanumatamiti darśayannāha - snehetyādi | manīṣiṇa snehavastikramavida kāyacikitsakā ityartha ||-

121.70

tameva kramaṃ dīyamānāneṣavattiṣvūpadiśannāha - anenetyādi | ṣaḍṅketyādisaṃkhyāvikalpā vakṣyamāṇabhedādidhātvantaragatadoṣāpekṣayā | tatra dīyamāneṣu snehavastiṣu tṛtīye caturthe pañcame vā slehe'gnyādyapekṣayā rohasoparatiṃ kṛtvā (snehasvedāvadhikṛtya) sasarjanavidhānenopabṛṃhitabalāya antarā nirūhaṇa dayād doṣamadhyasaṃśodhanāya | tathā ca caraka, -"trīn pañca vārānathuro'tha padmā vātādhikānāmanuvāsanīyān | snehān pradatvā''śu bhiṣagvidadhyāt srotoviśuddhyarthamato nirūhān" - iti |
-

121.73

idānīṃ snehavaste prathamādidānena kāryaṃ nirdeśannāha - datta ityādi | vastivṛkṣaṇavityupalakṣaṇamatha kāyasya | mūrdhasthamanilaṃ jayediti mūrdhasthamūrdhvakāyasthaṃ, jaijaṭācāryastu ādipadalopāt vastimūrdhasthamanilaṃ jayediti vyākhyānayati | evamanena krameṇa | śukragatān doṣān vyādhisamuddeśīyoktān klaibyāpraharṣajanakān | dviguṇa snehabastiraṣṭādaśasaṅkhyaḥ | sādhu samyagdattaḥ sādhayediti | vastyādiśarasaādidhātusnehanamāśritya dattasnehavaste prathamādidānamabhihitam | doṣasamāśritasnehadānaṃ tantrāntarājjñeyam, - "eka trīn vā valāse tu snehavastīn prakalpayet | pañca vā sapta vā pitte navaikādaśa vā'nile" - iti ||71-74||

121.76

evametairaṣṭādaśabhiḥ snehavastibhirdhātugatadoṣaharaṇamabhidhāya puna punarabhyastairetaireva viśiṣṭaṃ rasāyanaphalaṃ darśayannāha - aṣṭādaśetyādi | yathokteneti iha cānantarātikrāntena | parihārakameṇeti āturopadravīye vakṣyamāṇena | kuñjaravala iti upacayaśaktiklakṣaṇavalayukta | aśvasya javaistulya iti gaja ivopacitadhāturapi kriyāviśeṣaprabhāvātturaṅgavattarasvī | amaravat prakarṣeṇa bhātītyamaraprabho'tyadbhutarūpodyupeta ityarthaḥ | vītapāpmā
kriyāviśeṣaprabhāvādeva gataprāktanajanmakṛtasakalakalmaṣaḥ | śrutadhara iti cittasya śaktyutkarṣayuktaḥ | sahasrāyuriti śarīrendriyasattvātmasaṃyogotkarṣa | yadyapyatra snehavastīnāmaṣṭādaśakaṃ, antarā tu niruhaṇamiti pūrvavākyādaniyatanihahānvito'bhihitastathā'pi tantrāntaradarśanānniyatadvādaśayāpanārakhyaniruhopeto jñeyaḥ, tādṛśasya ca tantrāntare karma iti sajñā | tathāhi,— “triṃśanmatā karmasu vastayo hi kālastato'rdhena tataśca yoga | sānvāsanā dvādaśa vai niruhā prāk sneha eka paratastu pañca” iti; tataśca “aṣṭādaśāṣṭādaśakān vastīnā yo niṣevate”— ityanena karmavastīnaṣṭādaśavārān yo niṣevate ityartho gamyate | tathā śrīvāgbhaṭenāpi karmakālagogavastayo'bhihitāḥ | tathāca, —“prāk sneha eka. pañcānte dvādaśāsthāpanāni ca | sānvāsanāni karmaivaṃ vastayastriṃśadīritā || kālaḥ pañcadaśaiko'tra prāksneho'nte trayastathā | ṣaṭ pañcavastyantaritā , yogo'ṣṭau vastayo'tra tu || trayo niruhāḥ snehāśca snehāvādyantayorubhau”—iti | yāpanavastiviṣayo'ya granthaḥ, niruhā eva yāpanavastaya , ata evaikāntaritā snehāḥ, yāpanavastayo hi nātisnigdharūkṣā napusakavastaya ityucyante | karmakālagogasajñayā yathāsakhyaṃ vātapittakaphaharo vastiprayogo jñeyaḥ | gayadāsastu valavadbhigrahādijanitopacayapūrvakavātādidoṣaprakope valīyasi triṃśadvastaya , svasthe puna kālaikaprabhāvajanitavātādiprakope madhyavale pañcadaśa, kālenāpyakṛtadoṣakopasya svasthasyāpūrvavṛṣyalādilābhārthamaṣṭau |

121.78

dvayorekasyātiśīlananiṣedhāya doṣaṃ darśayannāha—snehavastimityādi | anye tvevaṃ paṭhanti—“syātāmagnibadhotkleśāvatyabhyaste'nuvāsane | niruhasevanāccāpi bhaveyurvātajā gadāḥ”— iti |

121.79

snehavasteravasthāviśeṣeṇa pratidina vidhānamuddiśannāha—rukṣāyetyādi |

121.80

abhyāse'pi snehavastiryathā nirāpadastathopadiṃśannāha— sneho'lpamātra ityādi | ardhahīnatā caturbhāgavaśiṣṭatā vā'lpaśabdārtha , tena ṣaṭpalapramāṇastripalapramāṇo vā snehavastirdīrghakālamabhyasto rukṣāṇā niratyaya nirgatavyāpat | tathā niruho'pi dīrghakālaṃ snigdhānāmalpamātra eva pādahīno'rdhabhāgahīno vā śasyate, anatyayatvādityarthaḥ |

121.85

snehavastivyāpallakṣaṇa sacikitsita pratipādayitukāma snehavastivyāpadyākhyānapratijñāmāha—ata ūrdhvamityādi | doṣābhibhūtasnehavyāpadā sāmānyā saprāptimuddiśannāha—balavanta ityādi | sa sneha | na nivartate na nirgacchatītyarthaḥ || 81-85 ||

121.86

tatra pratīkāramāha—tatra doṣābhibhūte ityādi | vastimiti mārutādiharakaṣāyaṃ śodhanadravyāvāpa ca niruhaṃ snehasyāpakarṣaṇa dadyāt | yāni ca doṣaśamanāni tāni ca yathāsvamupayojyāni | etadyathāsvaṃ vastidānamajīrṇajvarādikāma|māśayasthadoṣajā vyāpadaṃ parityajya jñeyam | tatrāmānvaye laṅghanādikameva |

121.92

aśuddhasyetyakṛtavirecananiruhasya | śuddhasya dūrānusṛte udarānusṛte | upalepo malavṛddhi | avasādanaṃ glāni. | ati-
pīḍitavattatra siddhiḥ sādhanaṃ cikitsitamityarthaḥ | tat punargalāvapīḍādiśītasekāntaṃ, tatrā''sthāpanamavasthāyāṃ snehā'pakarṣakaśodhanadravyakaṣāyagomūtrāvāpam || 87-92 ||

121.94

akhinnasyetyādi | mandaṃ pravāhate mandavegaṃ pravartate, tatra yathādoṣapratyanīkamāsthāpanamanuvāsanaṃ ca tīkṣṇaṃ śīghraṃ prayoktavyam |

121.96

alpamityādi | naiti na pratyāgacchati |

121.97

snehastvaṣṭabhi kāraṇairna nivartata iti anivṛttirvyāpaduktā, tat kiyataḥ kālādityāha—ahorātrādityādi | apiśabdādvicaturādiyāmanirvṛttistāvanna dūṣyatyevāhogatrādapītyapiśabdārthaḥ | na duṣyati na doṣaṃ karoti na vyāpadyata ityarthaḥ |
sarvathā'nivṛtto'pyavayavena vā nirupadravo na vyāpadyata iti bodhayannāha—yasyetyādi | āvṛto raukṣyāditi ābhyāṃ vāśabdaḥ pratyekaṃ samvandhanīyaḥ, tenāvṛto vā raukṣyādvā snehavastiraniḥsṛta iti samvandhanīyam | tatrāvṛto doṣatrayeṇa, atyaśanena, malasaṃcayena vetyarthaḥ; raukṣyādityanena asnigdhasyālpa bhuktavato'lpaśceti tritayamapi gṛhītaṃ, eṣu triṣvapyatigaikṣyeṇa vāyureva vidhārayatīti, evamaṣṭau vyāpado gṛhītāḥ | upekṣya upekṣaṇīyaḥ, tadā''kṛṣyā yatnaṃ na kuryādityarthaḥ |
anāyāntamityādi | sopadravaṃ tu sneha mahorātrādanāgacchantaṃ haret nirharecchodhanaireva vastibhi ||—

121.99

snehavastāvanāyāte ityādi | anāyāte sopadravasnehe nirūhavastireva śodhanārthaṃ dīyate netara ityarthaḥ |
uktaṃ hi niyamayannāha—ityuktā vyāpada ityādi | sarvā vyāpadaḥ salakṣaṇacikitsitā 'snehavasteśca vakṣyante taccikitsite' ityanena yā prāguddiṣṭāstā aśoṣā ityarthaḥ ||—

121.101

uttaravasteridānīmavasara —vasteruttarasaṃjñasyetyādi | tatra netrasya prāk pramāṇamāha—caturdaśetyādi | tacca netraṃ puṃsāṃ caturdaśāṅgulaṃ jātīpuṣpavṛntasadṛśāgraṃ sarṣapacchidraṃ madhyasanniviṣṭakarṇikaṃ suvarṇādimayaṃ mūle dvikarṇikaṃ ca | uktaṃ ca tantrāntare—"tat sauvarṇaṃ rājataṃ vā ślakṣṇaṃ gopucchavat samam | agramagrakundasumana puṣpavṛntāgramaṇḍalam || siddhārthakapraveśāgraṃ mūle madhye sukarṇikam | caturdaśāṅgulaṃ netraṃ tantra kāryaṃ vijānatā”—iti | saptāṅgulaṃ ca paramaṃ praṇidhānaṃ, tathā ca kṣārapāṇiḥ, – 'aṅgulānyatha catvāri pañca ṣaṭ sapta vā tathā | saptāṅgulaṃ paraṃ netraṃ praṇidheyaṃ bhiṣagvidā || hiṃsāhyasti nara ceha pramāṇādadhikaṃ tataḥ"— iti |
netramānamabhidhāya snehikanairuhikabhedābhyā dvividhe uttaravastau vaktavye snehikasya prāk prayojyatvāt snehamānamāha—snehapramāṇamityādi | atreti suśrutamate | prakuñcaḥ palaṃ, pañcaviṃśādadha ityādi vakṣyamāṇavākyāt pañcaviṃśadvarṣabhārabhya snehapramāṇaṃ paramaṃ prakīrtitam | carakācāryaiḥ punarardhapalam | pañcaviṃśādityādi | adhaḥ arvāk | mātrā vṛddhikalpitāmiti ayamarthaḥ—sāvatsarīkavālake snehapalasya pañcaviṃśatitamamaṃśamārabhya dvivatsarīkādau prativatsaraṃ pañcaviṃśatitamasyāṃśasya vṛddhiṃ vidadhyād yāvat pañcaviṃśativārṣikasya palamiti |

121.103

puruṣāṇāṃ netrādimānamuktvā, idānīṃ puruṣanetre'nuktaṃ karṇikāniveśasthānaṃ, tathā strīṇā netrakarṇikāsthānaṃ pariṇāhāyāmaurdeśayannāha—niviṣṭakarṇikaṃ madhye iti; puruṣasya 'netram'iti vākyaśeṣe | nārīṇā caturaṅgule iti niviṣṭakarṇikamityatrāpi sabandhanīyam | sthaulyamāha —mūtrasrota. parīṇāha mūtrasrota sthaulyaṃ; mudgavāhīti antaśchidramānam | daśāṅgulamiti dairyeṇa | meḍhrāyāmasamamiti apatyamārge puruṣendriyasthūlanetraṃ kiṃcidadhikacchidra ca |
—

121.105

netramānamabhidhāya mārgabhedena praṇidhānavidhānamāha—tāsāmityādi | tāsāṃ prasūtānāmaprasūtānāṃ ca prāptagarbhagrahaṇākālāṃnāṃ garbhāśayaśodhanārthamapatyamārge caturaṅgulaṃ nidadhyāt; mūtrakṛcchrādivikāreṣu tāsāmubhayarūpāṇāmapi mūtravartmani dvyaṅgulaṃ nidadhyāt | kanyānāmaprāptadvādaśavarṣāṇāṃ mūtrakṛcchrādau mūtravartmani ekamaṅgulaṃ nidadhyāt |

121.106

strīṇāmuttaravastau snehamānamāha-snehasyetyādi | atra strīviṣaye | khāṅgulīmūlasamita. prasṛto deya, tacca paramamuttamaṃ pramāṇaṃ sarvavayo'vasthāsu balīyasi roge, madhyahīnabalaroge tu sarvāsvapi vayo'vasthāsūttamapramāṇādarvāgdvyayaṃ hīnaṃ ca buddhyā vikalpitaṃ mānaṃ jñeyam | garbhāśayaśodhanārthaṃ ca snehamātrādvaiguṇyamagre vakṣyati |

121.107

aurabhro meṣasya, śaukaro vanyaśūkarasya, ājaśchāgasya, vastipūjita. |
-

121.122

anāgacchati snehe pratyāgamanopāyamāha—apratyāgacchatītyādi | atra gayadāsa snehikasyottaravasterbhālukidarśanānmātrāśatādūrdhvaṃ pratyāgamanakāla varṇayati | tathāhi bhāluki ,— “vastirmātrāśatādūrdhvaṃ pratyāgacchati, anāgacchati varti pāyau nāle pradāpayet—” iti | dṛḍhabalastu pratyāgamanakālamanuvāsanottaravasteriti manyate | tathā ca tadvākyam,—“pratyāgate dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ caiva dāpayet | anāgacchannupekṣyastu rajanīm”—ityādi | ‘tatropadravakārī mātrāśatādūrdhvaṃ sneho yatnenānayitavya , natvanuvāsanavantriāmātparata iti, anāgacchannirupadravaścāhorātramupekṣaṇīya iti matadvayamapyavasthāvaśena pramāṇayitavyam | evaṃvidhapratyāgamanakāle anāgacchati snehike nirūhottaravasti saṃśodhanaistrivṛdādibhirvastiśodhanaiśca tṛṇapañcamūlādigaṇadravyaiḥ kātharuperyuktaṃ vasti prasṛtimātra mūtramārgeṇa, striyā dvipasṛtimātramapatyamārgeṇa snehāpakarṣaṇaṃ dadyāt | śodhanadravyasambhṛtāmita virecanadravyanirmitām | eṣaṇīṃ śalākām | yaccāvaśeṣaṃ tadvalena sāmarthyena, uttaramuṣṭinā muṣṭeragrabhāgena | gudavartimabhidhāya mūtramārge vayobhedena darśayannāha—āragvadhaityādi | tā vartīstantrāntaradarśanācchāyāśuṣkā ghṛtāktāmūtramārge śalākayā nidadhyāt praveśayet snehāpakarṣaṇārtha, apatyamārge sthūlā vattiścaturaṅgulā praṇedheyā | prakārāntareṇa vartimāha—āgāretyādi | phala madanaphalam | kṛtā vartīrmudgādipramāṇāṃ | śukaṃ śukam | anuvāsanacikitsāvekṣaṇa māha—anuvāsanasiddhāmatyādi | snehikārattaravastidānāntaraṃ yadayuktaṃ sphiktāḍanādika karma tadanuvāsanacikitsita vīkṣya prayojayat, tathā ca vāgbhaṭa ,—“pīḍita'ntargate snehe snehavāstikramo hita.” iti || 117—122 ||

121.124

tatra snehapradānakupitapittenānirgacchata· snehasya nirgamanārthaṃ dattatīkṣṇauṣadhiniruhakupitapittena vā dahyamāne vasto vastiviśeṣamupadiśannāha—śarkaratyādi | śarkarāpradhuśāmaśreṇeti triṣvapi yogeṣu yojanīyamiti || 123-124 ||

121.126

idānīmuttaravasterviṣayaṃ darśayannāha—śukramityādi | puṣpaṃ ṛtustasyodreko'kālapravṛttiḥ, kaṣṭaṃ kaṣṭasādhyam | mūtrāghātān mūtrāvarodhām | mūtradoṣān mūtrakṛcchrān | saṃsthitiṃ nirgamarodhamityarthaḥ | aparā garbhāvaraṇaviśeṣaḥ, yasya 'ulva' iti loke prasiddhi | aśeṣavastirogaparihārārthamāha—vastijāṃścāpi rogāniti |

121.127

krama· cikitsitamityartha. |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyā cikitsāsthāne saptatriṃśottamo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)