The Compendium of Suśruta 158
Nibandhasaṅgraha 158
- Language
- Sanskrit
158.4
tāneva śirorogān sakhyayā āha-śiro rujatītyādi |
tribhiriti pṛthagarthadyotanārtham | 'śiro rujati martyānām' ityatra kecit 'śirorogā manuṣyāṇām' iti paṭhanti | rogaśabdo yadyapi sāmānyavyādhivācakastathā'pi ye pīḍākarā vyādhayaste'tra gṛhyante, tena khālityādīnāmatrānupādānamiti vyākhyānayanti | ekādaśaprakārasyetyādi | ekādaśaivātra śirorogāḥ| anyatovātaśabdena anantavātasya sarvagatanayanarogavijñānīye proktatvāt | brahmadevastu videhādiṣu anantavātasya pṛthak pāṭhāt pṛthagevātra paṭhanīya, tena caikādaśa śirorogā iti brūte | atra keciddidehadarśanāt sūryāvartakaviparyayamapi paṭhanti | tathāca tadvaca, - "tatra vātānugaṃ pittaṃ cittaṃ śirasi tiṣṭhati | madhyāhne tejasā'rkasya tadvivṛddhaṃ śirorujam || karoti paittikīṃ ghorāṃ saṃśāmyati dinakṣaye | astaṃ gate prabhāhīne sūrye vāyurvivardhate || pittaṃ śāntimavāpnoti tata śāmyati vedanā | eṣa pittānilakṛta sūryāvartaviparyaya "-iti | kecitsuśrutādhyāyino'nena pāṭhena sūryovartakaviparyayaṃ paṭhanti,-"vātapittāt purojātā rujā'paityaparāhnata | sūryāvarta sa tu prokto viparīte viparyaya " -iti | asau sūryāvartaviparyayaścāturthikaviparyayavadasūtrito'pi gṛhyate | atra kecit "āluñcyate kampati cāpi mūrdhā sarpanti madhye ca pipīlikā vā | skandhaḥ śiraścāpyavaghūrṇate ca mūrcchā pralāpaśca tathaiva nidrā || saṃjñāpraṇāśaṃ janayeddinidrā prātastata. paśyati cāticitram | gṛhṇāti manye hṛdayaṃ ca rūpai sarvairamībhi. samabhidrutastu || tisro hi rātrīrna sa jātu jīvettaṃ śīrṣa kaṃ saṃpravadanti rogam"-iti paṭhanti | sa ca nivandhakārairnāṅgīkṛta || 1-4 ||
158.5
idānīṃ vātikaśirorogalakṣaṇamāha-yasyetyādi | animittamīpatkāraṇam | tīvravacanāt pitte madhyā rujo, mandā kaphe iti budhyate | viśeṣa upaśama | śirobhitāpa śiroroga. |
158.6
paittikaśirorogalakṣaṇamāha - yasyetyādi |
158.7
kaphajaśirorogalakṣaṇamāha-śirogalamityādi | upadigdhamupalipta, guru bhārika, pratiṣṭabdhamapracalitarapamiva, hima śītapūrṇamiva | śirobhitāpa śiroroga | atrānukto'pi viparyayase-
vayopaśamo gṛhyate | 'śirogalaṃ' ityatra 'śirobhramaṃ' iti kecit paṭhanti |
sānnipātikaśirogalakṣaṇamāha - śiro'bhitāpe ityādi ||
158.8
raktajaśirorogalakṣaṇamāha - raktātmaka ityādi | pittajaśirorogādraktaje sparśāsahatvamadhikam |
158.9
kṣayajaśirorogasya liṅgamāha - vasetyādi | vasāśabda upalakṣaṇārthaṃ, tena dehasnehamastiṣkamedomajjāśukrāṇi gṛhyante | 'vasāvalāsakṣatasaṃbhavānā' ityatra kecit 'asṛgvasāśleṣmasamīraṇānā' iti paṭhanti, tannecchati gayī |
-
158.10
kṛmikṛtaśirorogalakṣaṇamāha - nistudyate ityādi | nistudyate śalyate vyathyata ityarthaṃ | sphuṭatīva śīryata iva |
-
158.12
sūryāvartamāha - sūryodayamityādi | sūryāpavṛttau sūryāstasamaye | kasmātpravṛttinivṛttī bhavata iti pratipādayannimirāha,"svabhāvaśītā tamasobhimuktā rātriścayodbhūtakaphena mārge | ruddhe marutkopamiyāt prabhāte rujaṃ karotyatra śirobhitāpe || madhyāhnasūryātapatāpayogāt kaphe vilīne maruti prapanne | svamārgamāyāti tadā dinānte praśāntimāvarta ihārkapūrve" iti | sūryātapavilīnamastiṣkakṣāragotpannasūryāvarta iti dṛḍhavalācāryaṃ | uṣṇena jantu sukhamāpnuyācceti pāṭhātsūryāvartaviparyaya kathito boddhavyaḥ | kecidatra 'āvartasaṃjña sa ca sūryapūrvī vyādhirmataḥ pittasamīraṇābhyām' iti paṭhanti |
-
158.14
anantavātamāha - doṣāstu duṣṭāstraya ityādi | sātyakiprabhṛtibhistu śira kamparogo'sādhya paṭhita, asmistu śāstre sānnipātikaśirorogo'nantavāta evāntarbhavati |
-
158.15
ardhāvabhedamrāha - yasyottametyādi | 'tasyārdhabhedaṃ pavanāt sapittāt' iti kecit 'tritayādvyavasyet' ityatra 'dvitayāt' iti vā pāṭha |
-
158.18
śaṅkhakalakṣaṇamāha - śaṅkhāśrita ityādi | kṛtānuyātraḥ kṛtānugama | udgatamṛtyukarūpa upasthitamṛtyusama | eṣa vyādhistu tryahānmārayati, tryahādanantara kuśalenopakrānta sidhyati || 16-18 || iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyā nivandhasagrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate śālākyatantre pañcaviṃśo'dhyāya |
25 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit