Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 178

Nibandhasaṅgraha 178

Language
Sanskrit

178.2

hṛdrogapratiṣedhānantara sakhyāsāmyāttadvannāmlakaṭukādihṛdrogacikitsitasya hetutvāt pāṇḍurogapratiṣedhārambho yukta ityāhaathāta ityādi | atrādiśabdadvayaṃ lupta draṣṭavya, tena pāṇḍyādirogādipratiṣedhamiti | tatra prathamenādiśabdena kṛṣṇapītamiśrā varṇā grāhyā, kāmalādayo dvitīyena, apare tu pāṇḍuvarṇādhikyāt sarve eva pāṇḍurogā procyanta iti matvā ekamevādiśabda luptaṃ varṇayanti, te ca ādiśabdāt kāmalādīn gṛhṇanti | apare tvādiśabdaṃ vinā'pi kāmalādīn gṛhṇanti, pāṇḍurogāntarbhāvātteṣāmiti |

178.3

pāṇḍurogasya hetusamprāptī āha-vyavāyamamlamityādi | vyavāyādīni niṣevamāṇasya puruṣasya duṣṭā doṣā raktaṃ vidūṣya tvaci pāṇḍubhāva kurvantīti piṇḍārtha | vyavāya strīsevā, sa ca sarvadoṣaprakopaka, anye tu vātapittaprakopakatvaṃ vyavāyasya manyante
bhāraharaṇādau krodhādau ca tatpāṭhāt | amlalavaṇayoḥ pittakaphakaratvam | mṛttikā sarvadoṣaprakopaṇī, nānāvidhatvāt; tathānoktam,-"kaṣāyā mārutaṃ, pittaṃmṛtparā, madhurā kapham | kopayenmṛdrasādīṃśca raukṣyādruktaṃ virūkṣayet"-iti | divāsvapnastridoṣaprakopakaḥ | tīkṣṇaṃ pittakopi | evaṃ yathāsvaṃ yathāsaṃbhavaṃ heturaktaḥ | vidrūya raktamityādikā saṃprāpti | atīva tīkṣṇamityatrātiśabdo lupto draṣṭavyaḥ, tena piṣṭapayomāpatilādīnāṃ grahaṇam | kecit 'mṛnmadyamatsyātipratīvagapiṣṭapayotivākhapratilekṣumāpān | niṣevamāṇasya' iti paṭhanti, śeṣaṃ samam | te'pi luptātiśabdāttayāvādīni gṛhṇanti | apare atīva tīkṣṇamityatra atīva raktamiti paṭhanti |
saṅkhyāmāha-pāṇḍvityādi | aṣṭāṣṭavidhaścaturvidhaḥ; kathaṃ caturvidha ityāha-pṛthagityādi | pṛthagdoṣaistrayaḥ, samastaireka | yugapaditi padaṃ doṣatrayasaṃkravālaprakopasūcanārtham | yadyapi tantrāntare sṛjaḥ pāṇḍuroga pañcama kathita, tathā'pyatra sṛjasvidoṣaja evāntarbhūtaḥ, vakṣyamāṇāśca kāmalādayaḥ pāṇḍurogasyaiva paryāyāḥ; ato'tra catvāra eva | kecit pāṇḍvāmayastvaṣṭavidha iti paṭhanti | tanmate pṛthagdoṣaistraya, samastaireka, mṛdbhakṣaṇādeka., dve kāmale ca, eko halīmaka, evaṃ pāṇḍurogo'ṣṭavidha | tathāca tantrāntaram- "vātena pittena kaphena cāpi tridoṣamṛdbhakṣaṇasaṃbhava syāt | dve kāmale caikahalīmakaraca sa cāṣṭathaivaṃ tviha pāṇḍuroga "- iti ||-

178.4

yadyapi vātādibhedena kṛṣṇādivarṇatvamabhidhāsyati, tathā'pyasya vikārasya pāṇḍuvarṇādhikyāt pāṇḍurogavyapadeśa iti darśayannāha-sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāva ityādi |

178.5

idānīṃ pāṇḍurogapūrvarūpāṇyāha-tvagityādi | tvaksphoṭaḥ tvacā sphuṭanam | ṣṭhīvanaṃ thūtkaraṇam | yadyapyatra mṛdbhakṣaṇaṃ kathitaṃ, tathā'pi mṛdbhakṣaṇe icchā gamyate | prekṣaṇamakṣi | avipāka āhārasya | puraḥsarāṇi agresarāṇi |

178.6

tasyaiva pāṇḍurogasya paryāyānāha-sa ityādi | sa rogaḥ kāmalādikābhiḥ saṃjñābhirvibhāṣyate vividhaṃ bhāṣyate | asyeti kāmalādiparyāyairnirdiṣṭasya rogasya | anupūrvaśaḥ pūrva pūrvamanupūrveṇetyarthaḥ | taṃ pāṇḍurogam |

178.7

vāti sapāṇḍurogalakṣaṇamāha-kṛṣṇekṣaṇamityādi | kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇākṣikam | tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ kṛṣṇavarṇaviṇmūtranakhamityartha | tadupadravairvātopadravai |

178.8

paittikapāṇḍurogalakṣaṇamāha-pītetyādi | tadvarṇaṃ pītavarṇam | tadupadravaiḥ pittopadravairityarthaḥ |

178.9

ślaiṣmikapāṇḍurogalakṣaṇamāha- śukletyādi | tadvarṇaṃ śuklavarṇaṃ, tadupadravai kaphopadravai |
sānnipātikapāṇḍurogalakṣaṇamāha-sarvātmake sarvamidamityādi | sarvātmake sannipātike pāṇḍuroge, sarva samastaṃ, idaṃ vātādijapāṇḍurogalakṣaṇaṃ, vyavasyet jānīyāt ||-

178.10

idānīṃ pāṇḍurogaparyāyabhūtāyā api kāmalāyā lakṣaṇamāha - vakṣyāmītyādi | nanu, yadi pāṇḍurogasya paryāya kāmalā, tat kathaṃ tasya lakṣaṇānyuktāni ? satyaṃ, yathā pāṇḍurogāṇā vātādijānā pratisva bhedo vidyate tathā'syāpīti na doṣa ; etena kāmalādīnā saṃjñānā viśiṣṭāvasthāviṣayatvādviśiṣṭatva, kutmito'pāno'pānaka, so'syāstīti apānakī, kāmalakāravyo'pānakipāṇḍuroga kāmalāpānakipāṇḍurogaḥ | kumbhakāmalakāravyo'pānakipāṇḍurogastvatra kumbhāhvaya ucyate bhīmo bhīmasena itivat | rogasyāsya kumbhakāmaleti sajñā tantrāntare upadiśyate | sa eva punarjvarādibhirlāghava karoti, satyapi sāmarthye karmasvanutsāha ca janayatītyalasākhyo'pānakipāṇḍurogastu lāghavaka ucyate' iti hāraṇacandra |
paryāyatva pāṇḍurogatvāparityāgāt | tānyeva liṅgānyāha- ya ityādi | liṅgāni vakṣyāmyatha kāmalāyā ityabhidhāya kāmalākāraṇavacana bhaviṣyantyā api tasyā parijñānārtham | āsannānte pāṇḍurogānte anyarogānte ca | sahasā śīghram | annamamlamamlabhojanam | pāṇḍumikṣatra dehamiti śeṣa | pūrvairitau tandribalakṣayau ceti śārīrasthāne garbhavyākaraṇādhyāye tandrā kathitā, sūtrasthāne doṣādikṣayavṛddhyadhyāye balakṣaya itthaṃ | nanu, tandrāgabdasya vyutpāditatvāt kathaṃ tandribalakṣayāviti ? satya, kṛṣyāderākṛtigaṇatvenekapratyayāntatvena sādhu | anye 'tandrā'klava prathamoṭitaṃ ca' iti paṭhanti, tatrāpi sa evārtha | apare 'prathamoditāśca' iti paṭhanti. te ca pāṇḍurogoktaliṅgaviśeṣān gṛhṇanti | 'pāṇḍuvadanam' ityatra 'pītavadanam' iti kecit paṭhanti, ta cānāryaṃ ṭīkākārā bhāṣante |
-

178.11

idānīṃ kāmalābheramāha-bheda ityādi | tatreti kumbhasāhve | parvabheda sandhipīḍā | kumbhasāhvastantrāntare kumbhakāmaleti kathyate |
tasyaiva kumbhagāhvasyāvasthāyā sañjāntaramāha- jvarāṅgamardetyādi | sa eva kumbhasāhno jvarādiyukto lāgharako'lasākhya syāditi piṇḍārtha | lāgharaka kathyate alasakaśca kathyata ityartha | aṅgamardo vedanāviśeṣa, sphuṭaniketyapare | anye pāṇḍuroga eva jvarādiyukta kumbhasāhva kathyata iti manyante | anyena avasthābheda pānakīti tantrāntarīyā paṭhanti | tathā -"santāpo bhinnavarcastvaṃ bahirantaśca pītatā | pāṇḍutā netrarogaśca pānakīlakṣaṇa vadet"-iti ||-

178.12

udānīṃ halīmakalakṣaṇamāha-tamityādi | taṃ pāṇḍurogam | kumbhamāhno yadā haritapītanīla syāttadā tajjñā kāyacikitsānido halīmaka nāma vadanti | hari haritaṃ, nīlaṃ śyāvam | kecittu 'taṃ vātapittābhiparītaliṅgaṃ' iti paṭhitvā vātapittā+ gāmabhiparīta sannaddhaṃ liṅga yasya tayeti vyākhyānayanti |

178.13

idānīṃ pāṇḍurogopadravānāha-upadravā ityādi | teṣu pāṇḍurogepu | mūrdhamja śirovyathā | abalatva nirbalatvam | sopadra-
vasya pāṇḍurogasya kṛcchrasādhyatvamasādhyatvaṃ ca yathāvasthaṃ boddhavyam |

178.15

idānīṃ cikitsitamāha- sādhyamityādi | sādhyapāṇḍurogajñānaṃ vakṣyamāṇāsādhyalakṣaṇaviparyayādariṣṭalakṣaṇavaiparītyācca | ghṛteneti kadvarakalyāṇakadādhikamahātiktapañcagavyādinā, anye kevalenaiva gavyaghṛtenetyāhu | yadatra pāṇḍurogeṣu ghṛtenaiva snehanamuktaṃ tatseṣāṃ pittabhūyiṣṭhatvādrāktadūṣyatvācca | yadyapi pāṇḍuroge ūrdhvaśodhanaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pi ṛtudeśaprakṛtikālaśarīrāpekṣayā mṛdu vamanaṃ deyam | tathā ca tantrāntaram,-"kālaṃ ca deśaprakṛtī śarīraṃ samīkṣya dadyādvamanaṃ vivijña. | vāntasya tīkṣṇānyanulomanāni kalpopadiṣṭāni bhiṣagvidadhyāt"-iti | vamanānantara vakṣyamāṇe śāliprabhṛtibhi kṛtasaṃsarjanakramasya doṣaśamanārthamāha - saṃpādayedityādi | śuddhaṃ pāṇḍurogiṇamevaṃbhūtai prayogairvakṣyamāṇayogai śeṣadoṣaśamanārtha saṃpādayet samyagyojayedityartha | nanu, sarpirmadhuharītakīyukamekamevāyorajayogamabhidhāsyati tat kathaṃ prayogairiti bahuvacanaṃ ? satyaṃ, pradeśāntaroktānā navāyasaprabhṛtīnāmatra śastatvāt | pibeddhṛtaṃ vetyādi | rajanīvipakkaṃ haridrākalkasādhitam | traiphalaṃ triphalāsādhitam | tailvakarmiti tilvaka paṭṭikārodhra, tena sādhitamityartha, anye tailrvakaṃ vātavyādhuktamāhu | virecanadravyakṛtamityādi | -trivṛdādisaskṛtaṃ ghṛtaṃ, vairecanān yogān virecanadravyavikalpoktān, tāśca ghṛtena pibet |

178.16

idānīṃ pāṇḍurogeṣvaparāṇyapi virecanānyāha-mūtre ityādi | nikumbhā dantī, tasyā ardhapalaṃ mahiṣīmūtre ṣoḍaśaguṇe vipācya, caturthāṃśāvaśiṣṭaṃ kuḍavārdhamātra paladvayamātraṃ, virekāya pibedityartha | guḍa ikṣuvikṛti | abhayāvipakkaṃ harītakīkvāthavipakka, anye abhayāvipakka guḍaka saharītakīprabhṛtikamāhu | apare 'abhayāvimiśram'iti paṭhanti | muhurvairecanikayoganirdaśāt pāṇḍuroge virecanasyātyantahitatvaṃ jñeyam |

178.17

kiṃ pāṇḍuroge pūrvoktameva kāryamutānyadapītyāha- aya ityādi | ayorajovyopaviḍaṅgacūrṇamityeko yoga | haridrā triphalānvitāmiti dvitīyo yoga | ayorajo lohacūrṇam | vyopaṃ trikaṭukam | lihyādityatra madhusarpirbhyāmiti saṃbandhanīyam | haridrā piṇḍaharidrām | kecit haridrāśabdena ādau dāruśabdalopāt dāruharidrā gṛhṇanti | vidadhīta vā'pītyādi | vidadhīta kurvīta | śāstrapradeśābhihitāṃśca yogān śāstre'nyapradeśoktān navāyasādīn |
idānīṃ pāṇḍuroge yacchodhanamuktaṃ tadalpamātrayā kartavyamityāha-harecca doṣānityādi | bahuśo bahūn vārān | alpamātrān stokastokān | kasmāt stokān stokān haredityāhaśvayeddhi doṣeṣvityādi | śvayet śvayathuṃ prāpnuyāt | hi yasmādarthe | atra pāṭhāntaraṃ- 'harecca doṣān bahuśo'lpamātrān śuddheṣu doṣeṣvabhinirhṛteṣu' iti | śuddheṣu duṣṭirahiteṣu, abhinirhṛteṣvityabhiśabdaḥ samyagarthe, atiyogasyāniṣṭatvāt ||-

178.18

dhātrīphalānāmityādi | dhātrīphalānāmāmalakaphalānā svarasaṃ kṣaudrayutaṃ pivedityeko yoga | ikṣujaṃ rasa kṣaudrayutamiti dvitīyaḥ | manthamiti "śaktava sarpiṣā'bhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ”-ityādyuktalakṣaṇaṃ kṣaudrayutamiti tṛtīya | tathā ca tantrāntaram,-“pibet suśītalān manthān ghṛtāktān madhusaṃyutān | sakṣaudraṃ vā rasa dhātryā ikṣorvā'pi hitāśana "-iti | tantrāntare pāṇḍuroge manthaśabdena viśiṣṭo mantha ucyate | tadyathā--“dhātrīphalarase śakttūnkṛṣṇā ca rase tathā | pāṇḍurmadhusamāyuktaṃ pivenmantha suśītalam”--iti |

178.19

ubhe ityādi | śukākhyā carmakāravaṭa, anye śukaśimbāmāhu | kākādanī kākātinduka. | ādāribimbī sakadambapuṣpīmityādi |--ādārī velhantarasadṛśapuṣpā āliriti loke, bimbī rāṅgālukāriviṭapā lohitaphalā ca, kārtikakuṇḍastu ādāriśimbī āuliriti prasiddheti vyākhyānayati | kadambapuṣpī bhūmikadamba', alambuṣāmapare | etāni, kapāyakalpena vipācya, tasmin kaṣāye sarpirghṛtaṃ vipacet | kṣīreṇa vetyādi | māgadhikā vā kṣīreṇa saha yathāgni upayujyamānā pāṇḍutāṃ hantītyarthaḥ |
-

178.20

hitaṃ cetyādi | yaṣṭīmadhukakaṣāya madhunā samamityeko yoga | cūrṇa vā yaṣṭīmadhukasya madhunā samaṃ madhunā saha lihyāditi dvitīya | anye 'cūrṇaṃ samaṃ vā madhunā'valihyāt' ityatra 'cūrṇaṃ lihedvā madhunā dvitīyam' iti paṭhanti, tatrāpi sa evārtha. |

178.21

gomūtrayuktāmityādi | triphalādalānā cūrṇamāyasaṃ cūrṇa dattvā gomūtrayuktamanalpakālaṃ cirakālaṃ lihyāt | triphalādalānāmiti dalaśabdo'sthīlāparihārārtham | anye 'gomūtrayuktaṃ triphalādalānā' ityatra 'gomūtrapītatriphalādalānā' iti paṭhanti, gomūtrabhāvitatriphalādalānāmiti vyākhyānayanti | pravāletyādi | pravālo vidruma, muktā mauktikaṃ, añjanaṃ rasāñjanam | tatheti gomūtrayuktamanalpakālaṃ lihyādityartha | kāñcanagairikotthamityatrāpi tatheti saṃbadhyate, tena suvarṇagairikacūrṇaṃ gomūtrayutaṃ cirakālaṃ lihyādityartha | 'gomūtrapītā triphalā sapiṣṭā' iti kecit paṭhanti, gomūtrapītā gomūtrabhāvitā madhunā'valihyāditi vyākhyānayanti |

178.22

ājamityādi | ājaṃ śakṛt chāgalīpurīṣam | kuḍavapramāṇaṃ catuṣpalamātram | viḍaṃ lavaṇam | lavaṇottamaṃ saindhavam | pṛthakpalāni viḍādīni pṛthakpalamātrāṇītyartha | samagra samastam |

178.23

idānī pāṇḍuroge siddhatamaṃ yogamāha - maṇḍūretyādi | maṇḍūraṃ lohakiṭṭānukāri dravyam | agniścitraka | vyoṣaṃ trikaṭukam | maṇḍūrādīnā vyoṣaparyantānāmaśa samo bhāgo yasmin sa tathelyartha | tāpyo mākṣikadhātu | mūtrāsruta mūtre upita, mūtrasanvita ityartha |

178.24

aparamapi siddhatamaṃ yogamāha - vibhītaketyādi | ayomalaṃ lohasiṅghāṇakam | tilānā kṛṣṇatilānāpi cūrṇam | guḍaśca mukhya iti sarvasamo guḍo nārthaguḍa ityartha | kṣiṇoti hanti | yadyapyetadyogadvayamanārṣa tathā'pi siddhatamatvenāsmadgurusamatatvādasmābhi paṭhitam |

178.26

sauvarcalamilādi | sauvarcalādīnāmekatvena nirdiṣṭānā bahuvacanāntaṃ kalāyamātrāṇīti viśeṣaṇaṃ sauvarcalādīnā pratyekaṃ kalāyamātreti pramāṇabodhanārtham | sukhāmbunā vā īṣadūṣṇāmbunā, 'lihet'iti vākyaśeṣa | vāśabdo'tra yogapekṣayā | mūrvetyādi | mūrvādikaṃ saptadināni gavā mūtre sthitaṃ lihyāt | mūrvā corasnāyu | valācitrakayo samuditayormūlakalkaṃ vā karṣasama hitāśī pāṇḍurogārto mūtreṇa sukhāmbunā vā pibedityartha | kārtikakuṇḍastu 'mūrvāharidrāmalakaṃ pibedvā sthitaṃ gavā saptadināni mūtre' iti paṭhati, tatra tantrayuktivaśāt 'yanna tat' iti pada draṣṭavyaṃ, tena yanna mūrvādikaṃ sthitaṃ tat pibedityartha | tathāca tantrāntaram- "niśāmalakamūrvābhirbhāvita sapta vāsarān | gomūtra pivata pāṇḍu kāmalā ca praṇaśyati"-iti | sukhāmbunā uṣṇodakena | lavaṇena saindhavena | tulyaṃ samam | śigro phalaṃ śobhāñjanakaphalam | kalāyamātramityanuvartanīyaṃ, genvavasthāpi hiṅgavadadhikamātrasyānabhimatatvāt | kṣīrabhujā dugvāranena | upayojyaṃ pānādividhinā |

178.27

nyagrodhavargasyetyādi | nyagrodhavargasya nyagrodhādigaṇasya | kaṣāya kvāthapākaribhāṣayā kathitam | śālādika cāpyatha sāracūrṇamityādi | śālagaṇādicūrṇaṃ madhunā'valihyāt, āmalakīcūrṇa nityartha |

178.29

viḍaṅgamastatriphaletyādi | etāni viḍaṅgādidravyāṇi cūrṇīkṛtāni, sāravato gaṇasya sārodake śālasārādigaṇasārakvāthe, nidhāya nikṣipya, tathā śubhe nirmale kṛtvā guḍaśarkare sarpirmadhunī ca nikṣipya, aikadhyaṃ tāvat pacedyāvalehaṃ syāt, tataśca sajātalehya viditvā matimān vaidyo mokṣakaje samudge mokṣakamaye saṃpuṭe nidhāpayet nikṣipediti piṇḍārtha | vinirdahanī citraka | guḍaśarkarāviḍaṅgādidravyacūrṇapramāṇa sārodakacaturthāṃśena, madhusarpi pramāṇamapi tathaiva | nanūṣṇayogena madhu virudhyate, tat kathaṃ madhunā sahāvalehapāka ? satyaṃ, uṣṇena saha madhuno'vyavahāre virodho na pāke, tathā ca tantrāntaraṃ'sakṣaudrā śarkarā paktvā' ityādi | yadyapyatra pāṇḍurogacikitsita sāmānyenoktaṃ, tathā'pyetadeva cikitsitaṃ dravyasvarūpeṇa vikalpya yathādoṣaṃ yojyam | tathā ca tantrāntaram- "pāṇḍurogapraśāntyarthamidamuktaṃ cikitsitam | vikalpyaivaṃ ca bhiṣajā yathādoṣabalaṃ prati || lehaprāyaṃ pavanaje, tiktaśītaṃ tu paittike | ślaiṣmike kaṭurūkṣoṣṇaṃ, miśraṃ syāt sānnipātike" iti |
-

178.30

ata paraṃ kāmalācikitsitamāha- saśarkaretyādi | tribhaṇḍī trivṛt, saśarkarā kāmalinā hitā | gavākṣī indravāruṇī, sā saguḍā hitā, śuṇṭhyapi saguḍā |
kāleyake ityādi | kāleyakaṃ dāruharidrānukāri dravyaṃ, tatkalkasādhitaṃ ghṛtaṃ, rajanīvimiśraṃ haridrācūrṇaprakṣepayutam ||-

178.31

kumbhāhvayacikitsāmāha- dhātumityādi | nadījaṃ dhātuṃ suvarṇamākṣikam | tacca mūtrayutaṃ pibet | jatu śailajaṃ veti śilājatu vā mūtrayutaṃ pibet |
mūtre sthitamityādi | gomūtre māsamuṣitaṃ lohakiṭṭaṃ lohamalaṃ tenaiva mūtreṇa cūrṇitaṃ saindhavayuktaṃ kumbhāhvaye pivet | lohakiṭṭamityatra hiraṇyakiṭṭamiti kecit paṭhanti, tannecchanti nivandhakārā , hiraṇyasyāmalatvāt ||-

178.35

kumbhāhvaye siddhatamaṃ yogamāha-dagdhvetyādi | sindhūdbhavaṃ saindhavam | agnisamaṃ kṛtvā vibhītakāgninā agnivarṇaṃ kṛtvetyartha | sakṛt ekavāram | lauhaṃ ca kiṭṭamiti lohasiṃhāṇakamityartha | nirvāpya nirvāpitaṃ kṛtvā | ekīkṛtaṃ samabhāgena miśrīkṛtaṃ, gojalapiṣṭaṃ nirvāpaṇāvaśiṣṭapañcaguṇe gomūtre piṣṭam, ukhāyā sthālyā nikṣipya, mukhaṃ pidhāya, yathā bāṣpo vahirna ni sarati yathā na dahyeta tathā vipacet | tataśca viśuṣkaṃ cūrṇīkṛtamudaśvitā mathitena saha peyam | jīrṇe ca takraudana bhojayedityartha | ayamasauśruto'pi pūrvoktahetutvādasmābhi paṭhita | asya yogasya tantrāntare vibhītaka lavaṇamiti sajñā || 32-35 ||
idānī lāgharakacikitsāmāha- drākṣetyādi | -

178.37

idānī tantrāntaroktān sarvānavāmayāriṣṭādīn bhojana ca saṅgṛhṇāha-gauḍānityādi | gauḍānariṣṭān abhayāriṣṭādīn | madhuśarkarāśceti madhuśabdena madhvāsava , sa ca lohāriṣṭaprabhṛtika , śarkarāśabdena śarkarāsava | mūtrāsavān kuṣṭhacikitsitoktān | kṣārakṛtānāsavān śrīpadapaṭhitān | snigdhān rasān snehabhṛṣṭān jāṅgalānā māṃsarasān; āmalakairupetān āmalakaphalasaṃskṛtān, kolānvitān veti badarasaṃskṛtān ; vikalpābhidhānaṃ sātmyāpekṣayā | śophābhihitān yogān devadāruśuṇṭhīrasādikān | śālayo raktaśālyādaya |

178.38

pāṇḍurogopadravacikitsāmāha - śvāsetyādi | etān śvāsādīnupadravān, yathāsvaṃ śāstraṃ yathātmīyaṃ cikitsāśāstra prasamīkṣya jayet | kecidimaṃ pāṭhamanyathā paṭhanti, - 'tṛṣṇā jvara chardimayātisāraṃ mūrcchā kṣayaṃ śvāsamanalpalipsām | tathā'vipākasvarabhedasādān jayedyathāvat prasamīkṣya śāstram' - iti | nanu, jvarātisārānvitasya tasyāsādhyatvena vakṣyamāṇatvāt kuto jvarātisārayościkitsātideśa ? ucyate, acirotthitayostayo sato. pāṇḍurogiṇa pratikāryatvāt |

178.40

idānīmanupakramyasya pāṇḍurogiṇo lakṣaṇamāha - anteṣu śanamityādi | anteṣu hastapādamukheṣu | parihīnamadhya kṛśamadhyakāyam | mlānaṃ kṛśam | gude ca śephasītyatrāpi śūnamiti sabanvanīyaṃ, śepho yoniliṅgam | muṣkaśūnamaṇḍakoṣaśūnam | yadyapi madhyaśūnamityanenaiva gudādiśopha prāpta, tathā'pyante mlānatā vinā'pi gudādiśopho lyājya iti darśanārthaṃ gudādiśophakathanam | pratāmyamānaṃ mūrcchantam | visaṃjñakalpaṃ vicetanaprāyam | yadyapi mūrchāyena visajñakalpamiti prāptaṃ, tathā'pyabhidhānaṃ visajñakalpasya viśepeṇāsādhyatāpratipādanārtham | atisārajvarapīḍitamatisārajvarābhyā pīḍitamityartha | yadyapi pānakīhalīmakacikitsitaṃ noktaṃ, tathā'pi pāṇḍurogacikitsitaṃ tayorapi kartavyam |
iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyā nivandhasagrahākhyāyā - suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargate kāyacikitsātantre pāṇḍurogapratiṣedho nāma catuścatvāriṃśattamo'dhyāya |
44 ||

Linked texts (1)