The Compendium of Suśruta 18
Nibandhasaṅgraha 18
- Language
- Sanskrit
18.3
rakṣobhūṣaṇanimittamiti nimittaśabdo rakṣābhūṣaṇābhyā saha pratyekaṃ sabadhyate, anye tu rakṣaṇārthaṃ bhūṣaṇāni rakṣābhūṣaṇāni, tannimittamityarthaḥ | yadyapi viddhakarṇatvādvraṇini bāle raktamāsapriyatvāndrakṣobhayamastyeva, tathā'pi vraṇasyālpakālatvādvaivakṛtacchidratvānca rakṣaṇāthaṃ bhavati | kasmin kāle karṇasya vyadhaḥ kartavya ityāha, -tau ṣaṣṭhe māse saptame vā śuklapakṣa iti | tāviti tau karṇau, ṣaṣṭhe māse saptame veti nāyaṃ janmakālādūrdhva kintu saṃvatsarāderbhādrapadādyaḥ ṣaṣṭho māso māghaḥ saptamaḥ phālgunastayormadhye ekasminniti | maṅgalaṃ gītādi | svastivācanamāśī-
rvādoñcāraṇam | dhātryaṅka iti dhātrī kumāraparicārikā | kumāradharāṅke veti bālagrāhipuruṣasyotsaṅge | bālakrīḍanakairiti kṛtrimahastyaśvavalīvardaśukādibhiḥ | asāgre bhakṣyaviśeṣairveti kecit paṭhanti, bhakṣyaviśeṣairmodakādibhiḥ | daivakṛte chidra iti prāktanajanmakarmakṛta ityarthaḥ | ṛjvavakram | karṇaviśeṣeṇa sūcīviśeṣaviṣayaṃ niyamayannāha, - pratanurka sūcyeti | - prakarṣeṇa tanuṃ karṇa sūcyā vidhyedityarthaḥ, bahalamārayeti sthūlakarṇamārayā vidhyedityartha; ārā carmakārāṇā carmabhedanaṃ śastraṃ, bahalaṃ kaṭhinamiti lakṣmaṇaṭippaṇakenoktam | puruṣastrībhedena prākkarṇavyadhane praśastatvena viśeṣamāha, - pūrvaṃ dakṣiṇamityādi | karṇe viddhe sati kiṃ kāryamityāha, - tata ityādi | viddhā ca picuvartiṃ praveśayan || 1-3 ||
18.4
anyadeśaviddhasya vijñānopāyamāha, -śoṇitabahutvenetyādi | daivakṛtacchidraviddhasya vijñānamāha, - nirupadravatayetyādi | taddeśaviddhamiti daivakṛtacchidraviddhaṃ, 'jānīyāt' ityanuvartate |
18.5
sirāsu doṣaṃ vaktumāha, - tatrājñenetyādi | jñena tu kālikālohitikayorvarṇenaiva parihāraḥ kartavya', marmarikāyāstu varṇāyuktau daivakṛtacchidravyadhaneneti | pratyekamupadravān vaktumāha, - tatra kālikāyāṃ jvara ityādi | kālikādivyadhopadravacikitsāmāha, - teṣu yathāsvamityādi | teṣu jvarādiṣu vyādhiṣu, yathāsvaṃ pratikurvīteti yasya jvarādivyādheryaḥ pratīkārastena taṃ pratikurvītetyarthaḥ |
18.6
kālikādivyadhādanyathā'pi vyāpadaṃ cikitsāṃ ca nirdiśannāha, - kliṣṭajihvāpraśastetyādi | kliṣṭā amanojñā, jihvā vakratamā, apraśastā yathoktaguṇahīnā | doṣasamudāyāditi doṣaprakopāt | apraśastavyadhādveti adevakṛtacchidre vyadhādvihitaśastrādivyadhādvā | saṃrambhaḥ śvayathuṃ | kecit 'kliṣṭajihvāpraśastasūcī-
vyadhādgāḍhataravartitvāt' iti na paṭhanti, doṣasamudāyādityādi ca paṭhanti | sudṛḍhaṃ cainaṃ punarvidhyediti ca na paṭhanti |
18.7
durviddhe vyāpaccikitsā pratipādya samyagviddhe cikitsāmāha, —tatretyādi | āmasraileneti apakvatailena, tilakalkanipīḍanena sruṣṭitaḥ parisrutenetyarthaṃ, tameveti āmasailapariṣekamevetyarthaṃ |
18.8
gatopadrave karṇe vardhanopāyamāha,—athetyādi | laghuvardhanakamiti doṣaviśeṣodāpāmārganimbakārpāsādīnā kāṣṭhānāmanyatamasya, athavā sīsakādighaṭitā dhattūrapuṣpākṛtiṃ kuryāt |
evamityādi | doṣata iti doṣaśabdo vyādhiṣvapi vartate, tena doṣairvātādibhistajjanitavyādhibhirvetyarthaḥ | abhighātādveti patanapīḍanādibhi |
18.10
idānīṃ saṃdheyasya sandhānāyāsaṃdheyasya parihārāya cāha,tatretyādi | samāsena saṃkṣepeṇa, vistareṇa tu karṇavandhā amitāḥ, yadyapi pañcadaśasu karṇeṣu madhye daśaiva vandhyāstathā'pi bandhavavāhulyādvaindhedhvapi bandhaśabdo vartate, yathā chatraṇo yāntītyatra chatrivāhulyādacchatriṣvapi chatrivyapadeśa | 'tatra samāsena pañcadaśakarṇākṛtaya' ityanye paṭhanti | tāneva bandhānnāmabhirnirdiśannāha-tadyathā,- nemisandhānaka ityādi | tadyatheti nidarśane | tannāmī bandhavikalpā nityakarmadarśanādabhyāsācca jāyante| yadyapyeṣāṃ nāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāstathā'pi lakṣaṇasūtraṃ nirdiśannāha,-teṣu pṛthulāyatetyādi | pṛthule vistīrṇe, āyate dīrdhe, same tulye, ityaṃbhūte dve pālyau yasya sa tathā; pāli karṇalatikā | vallūraka iti vahlūraṃ śuṣkamāsa, śuṣkamāṃsavadanekadhā vipācya yaḥ saṃdhīyate sa vahlūraka | samunnatasamobhayapālirityeke paṭhanti | nemisaṃdhānaka iti nemī cakradhārā, tadvat sandhānaṃ yasya sa nemisadhānakaḥ | etat karṇavandhatrayaṃ samobhayapāliviparyayatā jñeyam | abhyantaradīrgheketi yastvabhyantaradīrghakapāliḥ kathaṃcicchinno bhavati tasyetarapālyabhāvādvāhyapālimūle vyāsaṅga āsaṅgimaḥ | gaṇḍakarṇa iti sāsuṃvandhakaṣolamāsamuktitvā bāhyadīrghapālyagrabhāga sadhīyate yasmin sa gaṇḍakarṇa | etaddvandvadvayamekapālikam | apāliriti īṣatpāliḥ | ubhayato gaṇḍapradeśāt sānuvandhamāsamāhṛtya pālyākāraṃ kṛtvā sadhānaṃ yasya kriyate sa āhārya | pīṭhopamapāliriti yasya tu pālidvayaṃ mūlata eva chinnaṃ bhavati sa pīṭhopamapāli, nirvedhima iti vedhena niṣpanna ityarthaḥ, pālidvayahīnaṃ karṇaputrikāyā upari viddhā niṣpādanīya ityarthaḥ; idamapālikaṃ karṇavandhadvayam | sthūlāṇusameti sthūlāṇutvābhyāmekā pāli samā, aparā viṣamā, te ullikhya nānāprakārayojanādvayāyojima iti | abhyantaradīrghakapāliriti abhyantaradīrghakapāliritarālpapālyā saha vahiḥsaṃdhānāt kapāṭavatsaṃdhānaṃ yatra sa kapāṭasadhika | ardhakapāṭasaṃdhika iti vāhyadīrghakapālirita-
rālapālyā sahābhyantarasaṃdhānenārdhakapāṭavadyatra sandhīyate so'rdhakapāṭasandhiruḥ | idaṃ karṇabandhatrayaṃ viṣamayobhayapālikam | tatra darśate karṇabandheti tatra teṣu pañcadaśasu karṇabandhavikalpeṣu madhye | teṣāmākārajñānamadhikṛtyāha, —teṣā nāmabhirevetyādi | śeṣāṇāṃ parihārārthamāha, —saṅkṣiptodaya. pannāsādhyā iti | teṣā lakṣaṇamāha,—śuṣkaśaṣkuliriti śuṣkabāhyapālyadhiṣṭhānaḥ, itarālpapāliriti itarā gaṇḍadeśānugatā alpā pāliryasya sa tathā| anadhiṣṭhānapāliriti avidyamānā'dhiṣṭhānapāliryasya sa tathā, paryantayośca gaṇḍabāhyapārśvayoḥ | tanuviṣamālpeti vipamā tanulakṣṇūlatvābhyām | ta ete padma karṇabandhā sapātnayo'thāsādhyāḥ; asādhyā iti sādhanāyāśakyā; kecidimuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti | eteṣā pañcānā masādhyatve hetumāha, - baddheṣvapītyādi | anye tu śophādyupadravopetattvāṃ pūrveṣāṃ daśānā bandhānā sādhyānāmapyasādhyatvamāhuḥ |
18.11
gadyoktānā karṇabandhānā madhye nirvedhimasya saṃdhānasūtramāha, — yasyetyādi | iheti karṇabandhamadhye | karṇapīṭhaṃ putrikoparipradeśam |
18.12
vyāyojimakapāṭasandhivārdhakapāṭasandhānānāṃ saṃdhānasūtramāha,—vāhvāyāmiha dīrghāyāmityādi | yadā vāhyā pāli dīrghā bhavettadā ā+yantaraḥ sandhi kartavya ityarthaḥ, ābhyantarā ca pāliryadā dīrghā syāttadā vāhyasandhividheya iti; bāhyāyā gaṇḍādūravartinyā pālyā dīrghāyāṃ, ābhyantaro gaṇḍasannikṛṣṭo gaṇḍasaśrayī cetyarthaḥ | kapāṭasandhivārdhakapāṭasandhvikayorevedaṃ saṃdhānasūtraṃ na tu vyāyojimasyetyanye |
idānīmāsaṅgimasya saṃdhānasūtramāha, —ekaivetyādi | vallūrakasyedaṃ saṃdhānasūtraṃ saṃbhāvyata ityanye vadanti |
āhāryasya sandhisūtraṃ nirdeṣṭumāha, —gaṇḍādutpāṭya māṃsenetyādi | sānubandheneti gaṇḍapradeśalagnenetyarthaḥ | jīvateti śoṇitasahitenetyarthaḥ | anye tu gaṇḍakarṇasyāpyetat saṃdhānasūtramiti vadanti |
14 ||
18.15
ataḥparaṃ bandhavidhi | agropaharaṇīyoktopasaṃbhṛtasaṃbhāramiti agropaharaṇīyokto yantraśastrādirupa samīpe saṃbhṛtaḥ samyakkṛtvā dhṛtaḥ saṃbhāraḥ samūho yatra | surāmaṇḍaṃ madyasyoparyacchabhāgaṃ, kapālacūrṇa navamṛnmayabhāṇḍakhaṇḍacūrṇam | tato'ṅganā puruṣaṃ ceti aṅganāyā bhūṣaṇaprādhānyāt prāṅnirdeśaḥ | grathitakeśāntamiti grathitakeśāyavayaṃ, anyathā keśavyākulatayā karmāmighātaḥ syādbhūndhaviśleṣo vā | laghubhuktavantamiti bhuktavān śastrakarmapīḍāṃ sahate, āhāralaghutvādbhedenayā rātrijāgaritavato'pi nājīrṇabādhā syāt | āptai. suparigṛhītaṃ ca kṛteti ātairhitaiḥ | bandhamupadhāryeti ayaṃ bandho'tra kartavya iti niścitya | chedyādyairupapannairiti yuktai | upapādyeti sayojya, sanniveśya āropya, saddhyāt saṃdhānaṃ kuryāt | piculotayoriti tūlakarpaṭayorityarthaḥ | avaguṇṭhyeti āveṣṭya | ācārikamiti āhāravihārākhyam | dvivraṇīyoktena ca vidhāneneti ālepanādinā |
18.16
parihāryāṇyupadiśannāha, - vighaṭṭanamityādi | vighaṭṭanaṃ cālanam |
18.17
parihāryasāmānyādanyadapi viruddhaṃ pratipādayannāha, -na cetyādi | aśuddharaktamiti duṣṭaraktaṃ, atipravṛttaraktamiti śuddha-
raktamapi yadā'tipravṛttaṃ syāttadā na sandheyam | aśuddharaktasandhāne doṣamāha, —sa hi vātaduṣṭa iti | paripuṭanaṃ tvaca uccaṭanaṃ, miśrakādhyāyokta śśophaḥ karṇalatikārogo vā | anipravṛttaraktasya sandhāne doṣamāha,—atipravṛttarakta iti, atisravadrakta ityarthaḥ | śyāvaśopho'tra vātakṛtaḥ | kṣīṇakarṇasya sandhāne doṣamāha, —kṣīṇe'lpamāṃsa iti | kṣīṇo'tra śuddharaktātipravṛttyā; na tu doṣopadravai, sadoṣopadravavardhane chiyata eva |
18.19
dvivraṇīyoktasāmānyavidhimuddiśya viśeṣavidhiṃ nirdiśannāha,— āmatailenetyādi | pratudāḥ lahvādaya śreṣṭhatvāt, viṣkirā lāvādaya, ānūpā varāhamahiṣādayaḥ, audakā rohitamatsyādayaḥ, eṣāṃ vasāmajjānau, vasā māṃsasnehaḥ | gaurasarṣapajasyāne rājasarṣapajamiti kecit paṭhanti, rājasarṣapā śvetasarṣapāḥ | vasāmājāsarpirgaurasarṣapatailametatsnehacatuṣṭayamarkādikalkamāvāpya caturguṇena dugdhenaiva pacanīyamiti | anye tvatra sarpinaṃ paṭhanti | apare vasādisnehacatuṣṭayaṃ paraṃ paṭhanti, natu paya | dravānuktau ca jalaṃ caturguṇaṃ vadanti lehapāke, yadā'nyatrāpi kevalaṃ dugdhaṃ syāttadā snehāccaturguṇaṃ dugdhaṃ, yadā punaranyo'pi dravyo bhavettadā snehasamameva dugdhaṃ kāryamityācāryā bhāṣante | yathālābhaṃ saṃbhūtyeti yasya yasya lābhastaṃ tamekatra kṛtvetyarthaḥ, etena dvitrāṇāmapi grahaṇamuktam | alako mandāraḥ, anantā utpalasārivā, vidārigandhā śālaparṇī, kṣīraśuklā kṣīravidārī; jalaśūko jalanīlikā, jalāntarvartī romayukta saviprapāṇī vā, jalaśūko jalasaṃsthastṛṇasakto jantuviśeṣitaḥ śūkasaghātavān nivāsānduka ityanye, jalacārī kṛṣṇakīṭa iti lakṣmaṇaṭīppaṇakenoktaṃ, madhuravargaṃ kākolyādi., payasyā vidārībhedaḥ, kecidarkapuṣpītyāhu, anye madhuravargaṃ payasyā ca na paṭhanti | tailaṃ ceti tilatailaṃ vā pacet, ekaikam | svanuguptamiti nirupadravasthāna ityarthaḥ |
18 |
18.20
asya tailasyāvacāraṇamāha, —sveditonmarditamityādi |
abhyaktasyodvartanamāha, —yavetyādi ||—
18.21
karṇapālivivṛddhyarthamapara telamāha,—śatāvaryahvagandhābhyāmityādi | śatāvaryādikalkena snehacaturthāśena kevalakṣīreṇa caturguṇena tailamatla pacanīyam | payasyā arkapuṣpī | jīvanaṃ kākotyādidravyai |
—
18.23
evamapyavardhamānānāṃ karṇānā vardhanopāyaṃ darśayannāha,—ye tvityādi | upapāditā saṃyojitā | apāṅgadeśe nviti karṇaputrikāyā adhastiryak | tuśabda evārthe | pracchānameva tviti praśchabda īṣadarthe, īṣacchedanaṃ; tuśabdo'yamapyarthe, tena karṇaputrikāyā adha eva chedanaṃ, tadapīṣadeva kāryamityuktaṃ bhavati | 'teṣāmapāṅgacchedaṃ hi kāryamābhyantaraṃ bhavet' iti kecit paṭhanti, apāṅgaputrikāyā adhaḥ karṇānukūlamābhyantaraṃ chedaṃ pracchayedvā | bāhyacchedaṃ karṇavāhyalatikācchedam | vyāpada karṇalatikātruṭanādaya, 'vyādhayaḥ syu' ityanye paṭhanti |
18.24
ārūḍhakarṇasya vardhane doṣamāha,—baddhamātramityādi | āmakośīti asamyagrūḍhamadhyaṃ | kecidimaṃ na paṭhanti |
18.25
kīdṛśa punarvardhanīyastamāha, —jātometyādi | suvartmeti śobhanacchidra, śliṣṭasandhvi sammagnasandhi, samo nimnonnatatvarahita, sthiro dṛḍha |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit