The Compendium of Suśruta 183
Nibandhasaṅgraha 183
- Language
- Sanskrit
183.2
tṛṣṇāpratiṣedhānantara tṛṣṇopacāratulyatvāttṛṣṇāpratiṣedhe charderupādānācca chardipratiṣedhārambho yukta ityata āha-athāta ityādi |
183.5
chardihetumāha-atidravairityādi | evabhūtasya puruṣasya atidravādibhi. kāraṇaiścharde sabhava utpattirbhavediti sabandha. | ahṛdyairapriyai | udvega udvejanam | āpannasattvāyā garbhiṇyā. |
atidrutamatiśīghram | aśnato bhojanaṃ kurvata | atyantāmaparītasya atyarthamāmaveṣṭitasya | kecit 'atyantāmaparītasya' ityatra 'bībhatsairhetubhiścānyai.' iti paṭhanti, pūyāmedhyādidarśanagandhākhyairdurguṇākārairiti ca vyākhyānayanti || 3-5 ||
183.6
chardiniruktimāha- chādayannānanamityādi | chādayan pūrayan, ānanaṃ vaktra, pravṛtterābhimukhyenāvasthitasya vega, ardayan du khayan, aṅgabhañjanairaṅgavyathāmi, vaktrādviniścaran vaktrādvinirgacchan, vegai kṛtvā mukha pūrayan aṅgavyathābhiśca pīḍayan vaktrānnirgacchan doṣaśchardiriti nirucyata iti sabandha | kecit 'vaktrādviniścaran' ityatra 'vaktaṃ pradhāvita ' iti paṭhitvā mukha gata iti vyākhyānayanti |
183.7
chardisamprāptimāha - doṣānudīrayannityādi | vyānasaṅgata dhyānena saha ekībhūta udāna, viruddhāhārasevanāt viruddhānāmāhārāṇā sevanāta, vṛddhān prakupitān doṣānudīrayan bhṛśamūrdhvamāgacchatīti sabandha | kecit 'īrayan śleṣmapitte tu udāno vyānasagata | ūrdhvamāgacchati raso viruddhāhārasevinām' iti paṭhanti, taṃ ca kārttikakuṇḍo necchati, yato 'doṣo vaktraṃ pradhāvita' ityanena gatārthaṃ, tathā rasasahitasya ca doṣasyordhvagamanaṃ rasadoṣajatvena chardyāṃ paṭhitatvena siddham |
kecit pūrvarūpaṃ na paṭhanti, yuktaṃ ca paṭhituṃ, samānatantrapaṭhitatvāt ||-
183.8
pūrvarūpānantaraṃ pravyaktarūpatā bhavati, tallakṣaṇānyāhayathāsva ca vibhāvayediti | pūrvarūpaṃ yathātmīyaṃ pravyakta rūpāvasthāyā vibhāvayet, viśeṣeṇa prasekasya kaṣāyāmlamadhurarasatvena bhāvayet, jānīyādityarthaḥ |
183.9
vātajacchardilakṣaṇamāha- pracchardayedityādi | abhyarditapārśvapṛṣṭha pīḍitapārśvapṛṣṭha | saghoṣa saśabdam | evambhūta puruṣo yatra roge evaṃvidhaṃ chardayet jīrṇe cādhikaṃ chardayet sā vamiranilajā jñeyeti sabandha | kecidamumanyathā paṭhanti, sa cābhāvānna darśitaḥ |
183.10
pittajacchardilakṣaṇamāha-yo'mlamityādi | bhṛśamamlaṃ kaṭukaṃ vā yo vamet | sadāhaścādaścoṣajvarābhyā sabadhyate, coṣa ācūṣyata iva vedanā |
183.11
kaphajavamillakṣaṇamāha-yo hṛṣṭarometyādi | hṛṣṭaromā uddharṣitaromāñca | prabhūtaṃ bahu | sāndraṃ ghanaṃ | kaphānuviddhaṃ kaphamiśram | abhaktaruk antāruci | sādo'ṅgalāni |
sānnipātikavamillakṣaṇamāha- sarvāṇītyādi | sarvāṇi rūpāṇi vātajādisamastaccharddirūpāṇi | yadyapi tantrāntare sannipātākhyacchardilakṣaṇamuktaṃ, tathāpyatra kṣīṇasyetyādinā vakṣyamāṇena sā dvitīyā sūcitā, ataśca noktā ||-
183.12
idānī kāraṇabhedādanekaprakārāmapi pañcamīmekāmeva nirdiśannāha-bībhatsajetyādi | bībhatsajā dviṣṭhāśucipūyamedhyādikādguṇākarājñātā | dauhṛdajā dohadavimānanājjātā, anye dauhṛdajā garbhanimittāmāhu | āmajā visūcyādijātā | sātmyaprakopāt akasmāt sātmyatyāgāt | kṛmibhi kṛtā kṛmijā | bībhatsajādi yāvatsā pañcamī, tā ca doṣocchrayeṇaiva vibhāvayet | anye tu vyākhyānayanti-yā kṛmijā sā pañcamī, tā ca doṣocchrayeṇaiva vibhāvayediti |
183.13
idānīṃ kṛmijāyā viśiṣṭaliṅgamāha—śūlahallāsabahuletyādi | hallāsastṛtkaraṇam |
183.14
idānī sarvāṃsāmeva ca vamīnāmavasthāmasādhyatvamāha— kṣīṇasyetyādi | nārabheteti pada kṣīṇasyetyādibhi pratyekaṃ yojanīyam | tena kṣīṇasya chardi cikitsituṃ nārabheta, tathā upadravairyuktā nārabheta, tathā sāsṛkpūyā nārabhetetyādi draṣṭavyam | prasaktā nirantarapravṛttām |
183.15
idānī sāmānyena sarvāsāmapi vamīnā cikitsāmāha— āmāśayotkleśabhavā ityādi | āmāśayotkleśabhavā iti āmāśayamutkliśya doṣairjanyanta iti tātparyārtha | hitaṃ laṅghanaṃ 'valina' iti vākyaśeṣa | tāsu chardiṣu |
183.16
vamīṣu bahudoṣāsvityādi | bahudoṣāsviti pravalakaphāsu, anyathā sānnipātikyāmeva vamanaṃ prāpnuyāt, tataśca bahuvacana ghaṭate | yathādoṣocchrayamiti doṣocchraya doṣādhikyamavekṣya 16
śodhanānantara kiṃ kartavyamityāha—sasargāścānupūrveṇetyādi | sasargā'nnasasarga peyādi, tarpaṇādikamanye, anupūrveṇa 'peyā vilepīmakṛtaṃ kṛta ca yūṣaṃ' ityādikrameṇa | yathāsva bheṣajāyuta iti vātāderyadātmīyaṃ pratyanīkamauṣadhaṃ tena āyuta īṣadyuta ityartha ||—
annasasarjanantara ki kartavyamityāha—laghūnītyādi | laghūni mātrāsvabhāvābhyā laghūni | pariśuṣkāṇi śaṣkulyādīni | sātmyāni ṛtuvyādhiviparītāni | kecillaghūnītyādikaṃ vamanārhasaśamanamicchanti, vamanāvaśiṣṭadoṣaśeṣasya śamanasādhyatvāt |
idānī vamīṣu sāmānya cikitsitamatideśenāha—yathāsvamityādi | yathāsva yathātmīyam | etena vātādijvaraharāṇi kaṣāyāṇi vātādijāsu chardiṣu yojayedityartha ||—
183.20
idānīṃ vātajavamīcikitsitamāha—hanyādityādi | kṣīraghṛtamiti kṣīramathanodbhūta ghṛtaṃ kṣīrayuktaṃ vā ghṛtaṃ kṣīraghṛtaṃ, kṣīrodakamiti vā pāṭha | salavaṇaṃ sarpirgaha-masaindhavamityādi | sarpirpakvameva | uktaṃ ca vāgbhaṭena-“hanti mārutajā chardi sarpipītaṃ sasaindhavam” iti | pañcamūlīkṛtā śālaparṇyādikena vilvādikena vā kṛtām | yūṣamāha—mudgāmalakayūṣo vetyādi | sarpiriha yūpasatananārtham | sasaindhava saindhavayukta | yavāgūmrityādi | pañcamūlī mahatīti candrikākāra , khalpeti cakrapāṇi | rasamāha—pivedvā vyaktasindhūtyamityādi | kimbhūta ? vyaktasindhūttha prakaṭalavaṇam | vaiṣkira lāvādisārasarasam | tathā phalāmlaṃ phalena dāḍimamātuluṅgādinā'mlamamlatā prāptam | virecanamāha—sukhoṣṇalavaṇa cātreti | atra vātacchardyā, snehavirecanaṃ snehena eraṇḍatelādinā virecanaṃ snehavirecanam | sukhoṣṇalavaṇaṃ sukha sukhakaramuṣṇa lavaṇa yasmin tat | ukta ca vāgbhaṭena,— “koṣṇaṃ salavaṇaṃ cātra hita snehavirecanam”—iti | athavā 'sukhotṇaṃ lavaṇaṃ cātra' iti pāṭha || 18-20 ||
183.22
idānī pittajavamīcikitsitamāha—pittopaśamanīyānītyādi | pittopaśamanīyāni pittajvaraśamanāni, 'yathāsvaṃ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet' ityuktatvāt | pākyāni śrṛtāni | śiśirāṇi śītakaṣāyāṇi | śodhanaṃ vamana virecanaṃ vā, kecicchodhanaśabdena virecanameva kathayanti, pittajāyā tasya praśastatvāt | atra pittacchardyām | madhurai śodhanadravyaidrākṣārasasamāyutai śodhanaṃ virekavamanarūpaṃ praśaṃsanti | valavatyāṃ taitvakaṃ sarpiḥ vātavyādhyuktaṃ, rodhrasaskṛtaṃ vā |
183.23
kaphacchardicikitsitamāha—āragva vādiniryūhamityādi |
niryūhaṃ kaṣāyam | daśāṅgayogamiti 'nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgīmabhayāṃ suradāru ca | vacā parpaṭakaṃ mustaṃ bhūtīkamatha kaṭphalam || vinikvāthya pivet” iti keciddaśāṅgaśabdamūhūmāhuḥ, ta ca kārttikakuṇḍo necchati, chardiharatvenānabhyupagamāt | kārttikastu daśāṅgaśabdena 'kaṭukā citrakaṃ' ityādika kaphajajvaroktamāha | yadyapi kaṭukācitrakābhityādika 'yathāsvaṃ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet' ityanenaiva prāptaṃ, tathā'pi punastadupādānaṃ maricarahitasyopayogārtham | anye daśāṅgaśabdenātisāroktaṃ śāliparṇyādikamāhuḥ, tamapi daśamūlaṃ nirāmahetunaiva necchati kārttikakuṇḍa |
183.24
sannipātajāyāścikitsitamāha - kṛtamityādi | vidhivadyathoktaśītakaṣāyavidhinā | himasaṃjñita śītakaṣāyākhyam | tisṛṣu vātapittakaphajāsu, apiśabdāt sannipātajāsvapi | sānnipātikī chardirbāhulyenāsādhyā, atastasyāścikitsitaṃ noktam | śītakaṣāyavidhāna ca bheṣajapala kṣuṇṇamuṣṇāmbucatuṣpalāplutaṃ niśi saṃsthitaṃ grāhyamiti | tantrāntare yathā--'dravyādāpothitāttoye pratapte niśi saṃsthitāt | kaṣāyo yo'bhiniryāti sa śīta samudāhṛta || ṣaḍbhi palaiśśrutairbhirvā salilācchītaphāṇṭayo | āhūtaṃ bheṣajapala rasākhyasya paladvayam"iti | pracārastu bhiṣajā bheṣajapala eva jalapaladvayeneti | nanu guḍūcī śākavarge kaphapittamātraśamanī paṭhitā, tatkathamasyā śītakaṣāyo vātāditrayajāsu śastatvenopadiśyate ? ucyate-madhuyogamahimnā doṣatraye'pi hitatvamasyā | kiṃvā śākavarge patramasyā kaphapittaharamukta, latā tu vātaṃ śamayati, taduktaṃ carake-"amṛtā saṃgrāhakadīpanīyavātaharaśleṣmaśoṇitavibandhapraśamanānā"-iti |
183.25
bībhatsajādipvauṣadhamāha - bībhatsajāmityādi | dauhṛdīṃ dauhṛdavimānanajātā vamiṃ, anye garbhajāmāhu | āmāmāmajām | vamanaṃ tāvat sarvāsvevopadiṣṭam, āmajāyā punarvamanakathanaṃ balaṃ vinā'pyatra vamana kāryamiti pratipādanārtham, anyathā hyāmādyāpatti | sātmyaprakopajā sātmyaparityāgajām |
-
183.26
yathādoṣamatideśena cikitsāmāha - vitarecca yathādoṣamityādi | yathādoṣamiti doṣānatikrameṇa, yathādoṣaprakṛvyāpādanāya
svaṃ sva cikitsitaṃ kārya, tadanantara doṣacikitsitaṃ, ata evauṣadhamatra na nirdiṣṭam | anye tu sarvāsveva chardiṣu punarāvṛttinivāraṇārthametat kartavyamityāhu | 'śastaṃ' ityatra 'vyastaṃ' ityanye paṭhanti |
183.35
sāmānyena chardicikitsāmāha-dadhittharasasayuktāmityādi | dadhittha kapittha, mākṣikānvitā madhuyuktā, dadhittharasa pippalīmadhukayuktaṃ pītvā chardi jayatīti piṇḍārtha | samākṣiketyādi | madhurasā mūrvā | taṇḍulāmbunā taṇḍuladhāvanodakena | tarpaṇaṃ lājasaktukṛta, lājānā chardiharatvāt | tisṛṇāmiti tisṛṇāṃ vātādijānā chardīnā, evaṃ tridoṣajanchardiharatvamasyokta bhavati, yato yadvātādijāsu pṛthak tisṛṣu bheṣaja tadeva militavātāditrayajāyā api prakṛtisamavetāyā hitam | tathā coktam,-"yeṣā pṛthaktvena mayā kriyoktā tā sannipāteṣu ca tīkṣṇabuddhyā | rogeṣu doṣāgnibalādyapekṣayā kuryādvipak śāstravidhau vicakṣaṇa "-iti | svayaguptāmityādi | svayaṃguptā kapikacchū | taṇḍulāmbumadhudravāmiti taṇḍulāmbumadhūni drave yasyā sā tāmityartha, madhu karṣapramāṇaṃ, taṇḍulāmbu caturguṇam | athavā karañjaje patre saha siddhā yavāgūṃ pivet,
śleṣmabhiprāyāmityupaskāra | yuktāmlalavaṇā ityādi | yuktāmlalavaṇā ucitapramāṇāmlalavaṇayuktā | piṣṭvā dṛṣadi piṣṭvā | kustumburuṃ dhānyakā | kecidyuktāmlalavaṇā iti pada yavāgvā'pi sabadhranti | taṇḍulāmbvityādi | tryūṣaṇaṃ trikaṭukaṃ, yogadvayametat, athavā kapittha taṇḍulāmbuyuta khādet, tryūṣaṇena vā yuta khādet | sitā śarkarā | candana raktacandanam| sitādiyukta makṣikāpurīṣa vā lihyāt | pivedityādi | abhitaptā gṛhagodhikā payasi nirvāpya tat paya pivedityarthaḥ | payo jalam | atra gṛhagodhi(pi)kāgabdena varamaṭhīkṛta mṛnmayaṃ gṛhamucyate, upacārāt | athavā sarpi kṣaudrayutān lājaśaktūn pivet | dhātrīrase candanaṃ vā ghṛṣṭa mudgadalāmbunā pivet | kolādimajjāna madhunā lihyāt | trisugandhika trijātaka vā madhunā lihyāt | athavā śālijānānā yavāgūṃ pivet | ghreyāṇyupāharedityādi | manojñāni sukhāni ceti cetonāsikāhlādajanakāni ghreyāṇi sugandhadravyāṇi, tathā sukhāni ādyatvā sukhajanakāni | tathā jāṅglāni māṃsāni śūlyāni śūlaprotāni pakvāni tathā śubhāni pānakāni ca sukhajanakāni upāharet | bhojanāni vicitrāṇi nānāprakārāṇi kuryāt | atandrito'nalasa || 27-35 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit