Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 185

Nibandhasaṅgraha 185

Language
Sanskrit

185.2

chardipratiṣedhānantara tulyasakhyātavāt katipayanidānasāmyācca hikkāpratiṣedha vyākhyātu pratijānīte, - athāta ityādi |

185.5

hikkāyā nidānamāha-vidāhiguruviṣṭammītyādi | vidāhyādibhirhikkādayastrayo jāyante ityanvaya | vidāhīni marīcasarpapamadyaprabhṛtīni | gurūṇi guṇata pākataśca | viṣṭambhīni karīraprabhṛtīni | rūkṣāṇi caṇakādīni | abhiṣyandīni abhi-
mukhena syanditu śīla yepā tāni, abhiṣyandanaśīlāni matsyamāpaphāṇitādīni | śītaśavda pānādibhitribhi sabadhyate | rajo dhūli, sā ca dhūmavannāsāpraveśāt kāraṇam | vyāyāmakarma dhanurākarṣaṇādivyāpāra | vegāghāto vegadhāraṇam | apatarpaṇamanaśanādi | prapīḍanaśabd āmadoṣādibhiḥ pratyekaṃ sabadhyate | āmadoṣa “ūṣmaṇo'lpacalatvena dhātumādyamapācitam | duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate” - ityuktalakṣaṇa | kāsaślokto'pi ekanidānapratipādanārtha punarabhihita iti || 3-5 ||

185.6

hikkānā svarūpa niruktiṃ cāha - muhurityādi | vāyuratra sodāna prāṇa ityāhu | muhurmuhurudeti ūrdhvameti | sasvana. śabdavān | ūrdhvagattimeva viśinaṣṭi - yakṛdityādi | atra hviho hasvekāratvaṃ chando'nurovāt | mukhāditi lyablope pañcamī, tena yakṛtplīhāntrāṇi mukhamānīya ni kṣipan ni sārayannityartha | mukhādicetyādi mukhaśabdena prāṇodakānnavāhīni srotāsi lamyante | ukta ca, - 'prāṇodakānnavāhīni srotāṃsi vihato'nila' iti | sa ghoṣavānityādinā hikkānirukti | yata sa vāyu. ghoṣavān san āśu śīghrambhūn prāṇān hinasti tato budhai 'hikkā' ityucyate | sasvana ityanena gatatvād ghoṣavānityabhidhānaṃ niruktipradarśanārtham | hikketi niruktau pṛpodarāditvādapasiddhi | hig iti kṛtvā kāyati śabdāyate iti 'hikkā' iti gāndikā |

185.7

tāsā bhedaṃ saprāpti cāha - annajāmityādi | vāyu kaphenānugata san annajādibhedena pañca hikkā karoti | yamalaiva carake vyapeteti nāmnā paṭhyate, annapāne vyapete pariṇate jāyata ityato heto | 'kaphenānugata prāṇa.' iti vā pāṭha. | prāṇo'tra vāyuriti |

185.8

hikkānā pūrvarūpamāha - mukhamityādi | mukhaṃ kapāyaṃ vātāt, natu kaphānmādhurya, vyāviprabhāvāt | arati na kutracidavasthitiścetasa | kecit pūrvarūpa na paṭhanti, kaphavātodbhavasya gauravāderanumānagrāhyatvāt |

185.9

annajālakṣaṇamāha—tvaramāṇasyetyādi | annajādīnā sādhyatvena prāśastyāt pūrvamabhidhānam | āhāra tvaramāṇasya athavā ghanaṃ gurumannaṃ bhuñjānasya annairavastīrṇa ācchādito vāyu. tathā kaṭukairbhṛśamardito vāyurūrdhvago bhūtvā hikkayati hikkā karoti, miṣak tāmannājāṃ vidyājānīyāt, yadyapyannajāyāṃ vāyuḥ kāraṇaṃ, tathā'pyannena tatpīḍanāttadyapadeśaḥ |
—

185.10

yamalālakṣaṇamāha—cireṇetyādi | yā hikkā cireṇa yamalairvegaiḥ sapravartate sā yamalā, yamalairvegairyugapaddāradvayaṃ hikkate ityarthaḥ | kampayantī śirogrīvamityupalakṣaṇaṃ tena carakoktā pralāpavamittṛṣṇāvaicittyajṛmbhāviplutākṣatvamukhaśoṣāśca boddhavyā iti gayadāsaḥ | iyamasādhyā'pi calavataḥ sthiradhātvindriyasya sattvavataśca siddhyati |
—

185.11

kṣudrikālakṣaṇamāha—vikṛṣṭakālairityādi | vikṛṣṭakālairiti cireṇa vegairjāyate | kiṃbhūtā ? jatrumūlāt pradhāvitā āgatā, sā kṣudrikāsaṃjñā | jatruḥ kaṇṭhoraso. sandhiriti jejjaṭa, jatru grīvāmūlaṃ, tadgrahaṇena hṛdayaklomakaṇṭhānāmapi grahaṇamiti gayadāsa |
—

185.13

gambhīrālakṣaṇamāha—nābhipravṛttetyādi | yā hikkā nābhipravṛttā nābhita pravṛttiyasyā sā, ata eva asyā gambhīrārvaṃ, ghorā kaṣṭasādhyā | śuṣketyādi śuṣkaśabda oṣṭhādibhiścaturbhi saṃbanvanīya | tathā anekopadravavatī anekopadravairjvaraśvāsatṛṣṇādibhiryuktā, sā gambhīrā nāma smṛtā, iyamasādhyā |

185.14

mahāhikkālakṣaṇamāha—marmāṇītyādi | marmāṇi vastihṛdayaśirāṃsi, anye nābhihṛdayastanamūlānyāhuḥ | āyamya vistāyaṃ, āyasyeti pāṭhe sa evārtha. | ghoṣavatī saśabdā | iyamapyasādhyā |

185.15

idānīṃ sādhyānāmapi hikkānābhavasthāviśeṣe'sādhyatvamāha— āyamyata ityādi | yasya puṃso hikkato hikkā kurvato deha āyamyate dīrdhīkriyata iva, tathaiva dṛṣṭiścordhvaṃ 'bhavati' iti śeṣa , dṛṣṭiśabdenātra dṛṣṭyadhiṣṭhānaṃ vivakṣitaṃ natu darśanendriyaśaktiḥ | gāḍhamatiśayena, tāmyate ākuṣyate deha iti saṃbandha iti jejjaṭagayadāsau; 'tāmyate yaśca' iti pāṭhāntaraṃ, tāmyate muhyati hikkī | kṣīṇastathā annadviṭ tathā kṣauti śrutaṃ karoti | tau dvāviti āyamyata ityādinā nityamityantena ekāvastho hikkī, kṣīṇa ityādinā atimātrāntenāparaḥ | sādhyānāmapi madhye evaṃvidhau varjayedityartha, gambhīrāmahatyoḥ svabhāvādevāntyatvādasādhyatvāttadyuktau hikkinau, antyau antapaṭhitau, asādhyau | pāṭhāntarāṇi vyākhyāviśeṣāśca vistarabhayānna likhitāḥ |
idānī hikkānāṃ cikitsitamāha—prāṇāyāmodvejenetyādi | atra hikkāsu, prāṇāyāmādi śastamiti saṃvandha | prāṇāyāmo vāyornirodha | yadyapi recakapūrakakumbhakabhedāt prāṇāyāmastrividha , tathā'pyūrdhvagatinirodhāt kumbhaka evātra | trāsanamalpasattvasya bhayotpādakairrvākyai | udvejanaṃ paruṣavacanai | sūcītodaiḥ sabhrama. sūcīvyathābhirmanasa ākulīkaraṇam | etacca prāyaḥ kṣudrāyāmannajāyā ca yojanīyam ||—

185.16

nasyamāha—yaṣṭyāhvaṃ vetyādi | vāśabdo'tra bhinnakrame | yaṣṭyāhvaṃ yaṣṭīmadhu, mākṣikeṇa madhunā, avapīḍe śastaṃ, pippal‍yo vā śarkarācūrṇayuktā avapīḍe śastā iti yojanīyam |
sarpirityādi | sarpi.prabhṛtikaṃ pānaṃ hitam | chardanaṃ vamanam | 'śāntiheto ' ityatrānye 'saṃsanaṃ ca' iti paṭhitvā virecanaṃ ceti vyākhyānayanti, taṃ ca necchanti śrījejjaṭācāryāḥ, samatantreṣvapi hikkāsu virecanasyānuktatvāt ||—

185.17

nasyatrayamāha—nārīpaya ityādi | nārīpaya piṣṭamaśuklacandanaṃ raktacandanaṃ nasyato nasyāt hitamityeko yoga | aśuklacandanaṃ sukhoṣṇaṃ ghṛtaṃ ceti dvitīya | sukhoṣṇamīṣaduṣṇam | athavā'mbhasā cūrṇīkṛtaṃ saindhavaṃ ceti tṛtīya | etāni trīṇi nasyāni doṣādyapekṣayā yojyāni |
—

185.18

nasyāntaraṃ līnadoṣanirharaṇārthaṃ dhūmānāha—yuñjyādityādi | śālaniryāsaḥ sarjarasa | naipālaṃ mana śilājātaṃ dhūmam | gobiṣāṇodbhavaṃ gośṛṅgodbhavadhūmaṃ, carmavālairgoraiva | svedanamāha-hiketyādi | hikkāsthāne kaṇṭhastanāntare | keviccarmavālai. svedanamicchanti |
—

185.20

lehānāha—kṣaudropetamityādi | kāñcanāhaṃ gairikaṃ suvarṇagairikaṃ dākṣiṇātyaprasiddhaṃ kṣaudropetaṃ lihyādityarthaḥ | grāmyasattvā gavādyasteṣāmasthijaṃ bhasma kṣaudropetaṃ lihyāt | tadvaditi kṣaudropetaṃ śvāvidhādīnā romajaṃ bhasma lihyāt | śvāvit seḍhikā, tasyāḥ sūcaya eva lomāni | antardhūmadagdhānīti eteṣā romāṇi ghaṭamadhye nikṣipya mukhaṃ vidhāya dagdhānītyartha | atra hikkāsu | 'atra' ityatra 'ārta' iti kecit paṭhanti | kimetāvadeva līḍhvā hikkā hantyutānyadapītyāha— madhvityādi | barhipatraprasūtaṃ mayūrapicchacandrikotpannaṃ bhasma madhughṛtopetaṃ, evaṃ pūrvoktaguṇam | madhughṛte atra na tulyabhāge, uktaṃ ca,—"bhajato viṣarūpatvaṃ tulyāṃśe madhusarpiṣī"—iti | audumbara tailrvakaṃ vā bhasma evaṃ mayūrapatravanmadhughṛtopetaṃ hikkāghnam | kharjūrikṣāramityādi | yasmādvikkā śleṣmāvaruddhamārgavātajā tasmānmārgaviśuddhyarthamete lehā deyāḥ |
—

185.21

idānīmāhārāśritaṃ hikkānāmauṣadhamāha—sarpirityādi | koṣṇagrāsā sukhoṣṇakavalā | pāyasamāha—pāyaso vā sukhoṣṇa iti hantītyanuvartate |

185.22

kṣīramāha—śuṇṭhītoye sādhitamityādi | śuṇṭhītoye kṣīrāccaturguṇe sādhitamajādugdhaṃ pīta tadvaddhikkāhara bhavati, śarkarā-
sayutaṃ vā sādhitaṃ dugdhamātṛpte sevyamānaṃ hikkāṃ nihanyādityartha |
greyaprasaṃgena greyayogamāha--sapūtīkīṭamityādi | laśunādikamabjāntamācūrṇya taccūrṇa sapūtikīṭaṃ pūtikīṭacūrṇasahitaṃ, pūtikīṭo 'bhoṃḍulikā' iti loke, subhāvitamajāvyoreva mūtreṇa bahūn vārān bhāvitaṃ, ghrātaṃ hikkā nihanyādityartha ||-

185.23

hikkāghnaṃ pānamāha--kṣaudramityādi | vāraṇakeśaraṃ nāgakeśaraṃ, kṣaudrādikamikṣumadhukajena rasena pivediti savandhaḥ, atra madhuno dravatvāccūrṇabhāva, tena madhuna prakṣepa | madhumātrā tu "ṣoḍaśāṣṭacaturbhāgaṃ vātapittakaphārtiṣu | kṣaudraṃ kapāye dātavyaṃ viparītā tu śarkarā" iti | ikṣurasamadhūkasvarasau tu lehāccaturguṇau | uktaṃ ca- "karṣecūrṇasya kalkasya guṭikānā tu sarvaśa | dravaśuktyā'valeḍhavya pātavyaśca caturguṇe" |
yogāntaramāha— pibet palamityādi | lavaṇottamasya saindhavasya | samagramiti iyamuttamamātreti vodhārthaṃ, tena hīnabalādikamavekṣya hīnamātramapi pivedityarthaṃ ||-

185.25

harītakyādiyogatrayamāha—harītakīmityādi | ghṛtaṃ koṣṇaṃ kṛtvā kṣīramadhubhyāmupapannaṃ yuktaṃ pibet | śuktipramāṇamiti ardhapalapramāṇam | prastapramāṇamityarthaṃ | ardhapalamitaṃ madhu, pippalīpramāṇaṃ karṣamātram | kapitthārsaṃ kharasaṃ, sukhāya ārogyāya pibet | harītakīmityādyeko yoga, pibeddhṛtamityādirdvitīyaḥ, rasa kapitthādityādistṛtīyaḥ |

185.26

kṛṣṇādiyogamāha—kṛṣṇā sitāmityādi | athaveti pūrvayogāpekṣayā parayogāpekṣayā vā | kṛṣṇā pippalī, sitāṃ śarkarāṃ, śṛṅgaveraṃ śuṇṭhī, kṛṣṇā sitāṃ ca madhunā lihyādityeko yogaḥ, saśṛṅgaveramāmalakaṃ madhuneti dvitīya | kārtikakuṇḍastu kṛṣṇā-
mityādikamekameva yogamicchati, vikalpaṃ tu pūrvayogāpekṣayā | kolamajjādiyogamāha—kolāsthimajjetyādi | kolāsthimajjā vadarāsthijātaṃ vījaṃ, añjanaṃ sauvīrāñjanaṃ, lājāḥ puṣpitaṃ dhānyam | madhu cūrṇādviguṇaṃ pātavyam |

185.28

pāṭalādikayogacatuṣṭayamāha-pāṭalāyāḥ phalaṃ puṣpamityādi | ete catvāro yogāḥ pratipādaṃ pādikā yogāḥ, pradarśitā uktāḥ | pāṭalyā saphalaṃ puṣpaṃ kṣaudreṇetyeko yogaḥ | gairikaṃ svarṇagerikaṃ, kaṭurohiṇī tiktā, kṣaudreṇeti dvitīyo yoga | kharjūramadhyaṃ māgadhyo madhuyuktā iti tṛtīyo yoga ; kharjūramadhyaṃ kharjūramastakamantrā, anye kharjūrāsthīnyāhu | kāśīśaṃ khanāmakhyātaṃ, dadhināma kapitthaṃ, madhuneti caturtho yoga, 'kāśīśaṃ dadhi nā saha' iti kecit paṭhanti, kāśīśaṃ dadhi ca nā puruṣa. lihyāditi vyākhyānayanti |

185.29

rasānāha-kapotapārāvatalāvetyādi | kapotādipakṣiṇā rasān māsarasān, phalāmlān dāḍimādisaṃskṛtān, ahimān uṣṇān, saindhavayuktān snigdhān ghṛtāḍhyān pibet | vṛṣadaṃśo vanamārjāra, godhā pañcanakhā | tathaiva kravyādijān rasān pibet | mṛgadvijā jaṅghālavikkirā | kravyalāvakayo pṛthagupādānaṃ viśeṣeṇa tayohikkāharatvapratipādanārtham |

185.30

vistaroktā cikitsā saṃkṣepeṇāha-virecanaṃ pathyatamamityādi | virecanaṃ vāyoranulomārthaṃ balavata āturasya yojyam | sadāgatau vāyau | paramatamapyanumatamaniṣedhāt | yadyapi hikāsu bastirniṣiddhastathā'pyūrdhvagate vāyau prayujyate, avasthāvaśāt | yadyapyete yogā sāmānyenoktāstathā'pi doṣocchrāyamavekṣya yathāvasthaṃ prayojyā |
iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ nivandhasagrahākhyāyāmuttaratantre hikkāpratiṣedho nāma pañcāśattamo'dhyāyaḥ |
50 ||

Linked texts (1)