The Compendium of Suśruta 192
Nibandhasaṅgraha 192
- Language
- Sanskrit
192.2
visūcikāpratipedhānantara rasadoṣajatvasāmyādagnimāndyahetutvasāmyāccārocakapratipedhārambha - athāta ityādi | annādiśabdo lupto draṣṭavya ; tenāvipākasyāpi grahaṇam |
192.3
saṃprāptidvāreṇa sakhyāmāha-doṣairityādi | doṣai. pṛthagiti traya', saha ceti samastaireka, cittaviparyayāt kāmaśokabhayādibhirviluptacittatvāt, cittaviparyayāttathaika, kecittu 'cittaviparyayāt' ityatra 'śokasamucchrayāt' iti paṭhanti, tanmate kāmādijānāmasagraha | bhaktāyaneṣu annavaheṣu srota.su | bhaktāyanamiti jihvopalakṣaṇaṃ, samānatantradarśanāt | tathāca- "pṛthagdoṣai samastaiśca jihvādvayasaṃśrutai | jāyate'rucirāhāre dviprairanyaiśca mānasai."-iti | avatate iti bhaktāyaneṣvityatrāpi vacanavipariṇāmāt sabandhanīyam | avatate vyāpte | bhaktopaghātamarocakaṃ, arocakābhaktacchandānadvepā. paryāyā voddhavyāḥ; kaiścideṣā parasparaṃ bhedo'ṅgīkriyate | tathāca vṛddhabhojaḥ,--"prakṣiptaṃ tu mukhe cānnaṃ jantorna svadate muhu | arocaka sa vijñeyo, bhaktadveṣamata' śṛṇu || cintayitvā tu manasā dṛṣṭvā śrutvā'pi bhojanam | dvepamāyāti yaijanturbhaktadveṣa. sa ucyate || yasya nānne bhavecchraddhā so'bhaktacchanda ucyate-" ityādi | iha asmin śāstre | saṣṭayenanirdeśādeva saṃkhyāyāṃ siddhāyā pañcavidhamiti sakhyākaraṇaṃ niyamārthaṃ, tena kāmādijā arocakā. pṛthaṅka gaṇanīyā |
vātikā rocakalakṣaṇamāha - hṛcchūlapīḍanayutamityādi | hṛcchūlapīḍanayutamiti virasānanatvamityetasya viśeṣaṇam | apare tu hṛt hṛdayaṃ śūlapīḍanābhyā yuktaṃ bhavatīti vyākhyānayanti | arocakānā prāgrūpānabhidhānaṃ rūpāṇāmevāvyaktānāṃ prāgrūpatvāt ||-
192.4
pittajārocaka lakṣaṇamāha-hṛddāhacoṣetyādi | hṛddāhacoṣabahutetiṃ hṛdi hṛdaye dāhacoṣayorbāhulyamityartha. | coṣa ācūṣyata iva vedanā | anye 'hṛddāhacoṣabahulaṃ' iti paṭhitvā hṛdayaṃ dāhacoṣabahulaṃ bhavatīti vyākhyānayanti |
kaphajārocaka lakṣaṇamāha - kaṇḍūgurutvetyādi | kaphasaṃsravaḥ śleṣmasrutiḥ | sādo'ṅgaglāni | āsyaṃ mukham | kecit 'sādatandrā' ityatra 'kaṇṭhasādā' iti paṭhitvā abhyavaharaṇāśaktiriti vyākyānaganti ||-
192.5
sānnipātikārocaka lakṣaṇamāha-sarvātmaka ityādi | sarvātmake sānnipātikārocake pavanādayo doṣā bahūni rūpāṇyasya hṛdaye samudīrayanti kurvantīti piṇḍārthaḥ | yadyapi sānnipātike hṛdroge sarvajārocake ca bāhulyena sāmānyevaṃ liṅgāni bhavanti, tathā'pi samprāptibhedāt kiñcillakṣaṇabhedācca tayorbhedaḥ | sānnipātikārocako'sādhyaḥ, "sarvātmakaṃ cāpi vivarjayet" iti samānatantroktatvāt |
avaśiṣṭaṃ pañcamamarocakamāha - saṃrāgaśoketyādi | saṃrāgaḥ kāmaḥ | viplutacetasaḥ vikṛtacittasya | sa arocakaḥ | aśucidarśanāt amedhyavastudarśanāt bībhatsādidarśanādityarthaḥ | cintākṛtasyārocakasya bhinnalakṣaṇanirdeśāccheṣeṣu yathādoṣaṃ lakṣaṇāni jñātavyāni, kāmādibhiḥ sarvairvātādiprakopāt | tathāca "kāmaśokamayādvāyuḥ krodhāt pittaṃ ca kupyati | śleṣmā tu harṣaṇāt"-iti | anye tu cintākṛtārocakasya vātādibhedena lakṣaṇāni paṭhanti; tathathā, - "vātātmake virasamāsyamarocake tu, pittena tiktakaṭukaṃ, madhuraṃ kaphena | sarvairupetamatha sarvajameva vidyāddhainyaṃ bhṛgaṃ bhavati śokasamūdbhave tu" - iti | ayaṃ pāṭho na paṭhanīya, anārṣatvāt ||-
192.6
idānī vātikārocakacikitsāmāha- vāta ityādi | vāte vātaje arocake, kāraṇe kāryopacārāt | vacāmbuvamanaṃ kṛtavāniti vacākvāthena kṛtavamano naraḥ | kecit elaśabdena elavālukaṃ manyante, pade'pi padaikadeśapravṛtte | 'elajalena' ityatra 'uṣṇajalena' iti pāṭhāntaram | lavaṇottamaṃ saindhavam | idaṃ cūrṇaṃ vamanaiḥ śuddhāśayasya deyam | kārtikakuṇḍo'muṃ pāṭhamanyathā paṭhati, sa cābhāvācca likhita. |
-
192.7
pittajārocakacikitsāmāha- pitte ityādi | pitte pittajārocake, upacārāt | madhura kākolyādi | atrāpi pūrvavadvavacāraṃṇam |
kaphārocakacikitsāmāha- nimbāmbuvāmitavata ityādi | nimbāmbu nimbakvāthaḥ, nimbāmbunā vāmitavata puṃsa girimālakakvātha samadhuḥ sājamodaścānupānaṃ syāt; 'kṛtabhojanasya' iti śeṣa, samānatantradarśanāt | keciddīpyakaśabdena yavānīmāhu ||-
kaphajārocake'tideśena cikitsāmāha-cūrṇamityādi | cūrṇaṃ yaduktamiti 'kṛṣṇāviḍaṅgayavabhasma' ityādikam | taccūrṇaṃ kaphaje vātānuvandhe sati deyam ||-
192.8
sānnipātikārocakacikitsāmāha - sarvairityādi | sarvairiti vātādijārocakaharai pūrvoktaireva | sarvakṛtaṃ sānnipātikamarocakam | evamiti pūrvavat, vamanādiṃ kārayitveti yāvat | upakrameta 'pratyākhyāya' iti śeṣa, asādhyatvāttasya |
192.11
idānī caturṇāmapyarocakānāṃ yathāsaṃkhyena caturo lehānāha-drākṣāpaṭoletyādi | drākṣādi. surabhimūtrayutaṃ yathāvadityanta eko leha | mustādi mūtre'vije itiparyanto dvitīya | dviradamūtrādī rajanī ca mukhyāmityantastṛtīya | maṇḍūkītyādiścaturtha | karīro gūḍhapatro marudeśe'tiprasiddha. kaṇṭakivṛkṣa , mūrvā corasnāyu , abhayā harītakī, kecidabhayaṃ manyante, tanmate uśīra, akṣaṃ vibhītakaṃ, indravṛkṣa kuṭaja , nṛpavṛkṣa girimālaka' | surabhimūtrayutaṃ kalkacaturguṇagomūtrayutaṃ, “mūtreṇa caturguṇena" ityādikāśyapīyasaṃvādāt | yathāvaditi lehaṃ pacedityatra yojyaṃ, tena yathāvalehaṃ pacet, ko'rtha 2 yāvalehapākatkṣaṇaṃ tantumudrādi jāyate tāvat pacedityarthaḥ | nirdahantī citraka, ajamodā ityanye | avije meṣotthe | asāvapi pūrvavalehavat paktavyaḥ | dviradamūtraṃ hastimūtram | tugā vaṃśarocanānukāri pārthivaṃ dravyamāhu | rajanī ca mukhyāṃ piṇḍaharidrām | ayamapi pūrvavidhinaiva paktavya | maṇḍūkī brāhmī, amṛtā guḍūcī, lāṅgalī kalikārikā | asāvapi pūrvavat paktavyaḥ | 'etānna santi caturo'bhyasataśca' iti kecit paṭhanti | 'etān vadanti bhiṣajaścaturaśca lehān gulmārucidvasanakaṇṭhahṛdāmayeṣu' ityapare paṭhanti || 9-11 ||
192.12
sātmyānityādi | sātmyān sukhakarān | 'sātmyān svadeśaracitān vividhai. prakārairbhuñjīta vā'pi laghurūkṣamanā sukhena' ityanye paṭhanti | svadeśaracitān vividhāṃśca bhakṣyāniti yasmin deśe ye bhakṣyā bāhulyenopayujyante tānityartha | pānānītyatrāpi vividhānīti yojyaṃ, tena yathāruci phalāni śarkarābhnvitāni karpūracaturjātakāsugandhīni gṛhyante | mūlaṃ pippalīmūlādi | phalaṃ dāḍimādi | ṣāḍavā rasālādyā | rāgā kapittharāgādaya | kecit "sitārucakasindhūtthaiḥ sabṛkṣāmlaparuṣakai | jambūphalarasairyukto rāgo rājikayā kṛta || madhurāmlakadūnā tu saṃskārā ṣāḍavā matā " ityāhu, apare tu ṣāḍavaśabdena yavānīṣāḍavamāhu, tantrāntarasaṃvādāt, rāgaśabdena ca rāgaṣāḍavaṃ matvā drākṣādāḍimādyanvitaṃ muddrayūpamiti ca vyākhyānayanti | rasān vividhān māṃsarasān madhurādirasān vā | laghurūkṣabhojanaṃ śleṣmasthānagatatvādarocakasya | mana sukhaṃ mano'nukūlam | kecit sātmyāniti sātmyadeśarogartuprakṛtyādīnyavekṣya bhakṣyādi kuryāditi manyante |
niṣiddhasyāpi niruhasyārocake prayogamāha - āsthāpanamityādi | āsthāpanaṃ niruha | vidhivat yathāvidhi | atra rocake | yadyapi 'tatronmādabhayaśoka'-ityādinā'rocake āsthāpananiṣedha ; tathā'pi vamanādikamottarakālaṃ vātānubandhe sati deyaṃ, na tvādau ||-
192.13
trīṇyūṣaṇānītyādi | trīṇyūṣaṇānīti trikaṭukam | yavakṣūko yavakṣāra. | vitaret dadyāt | mukhavodhanārthamiti sukhabodhe satyarocakahānirityartha | avalehaprayoga eṣa. |
-
192.14
anuktasaṅgrahārthamāha - anyānītyādi | mustādi mustākuṣṭhaharidrādi, rājataruvarga āragvadhamadanagopaghoṇṭetyādi, daśāṅgaṃ daśamūlam | jayet 'arocakaṃ' iti śeṣa. | madhuyutā lehā mustādyādikṛtā eva grāhyā. | kecit 'vividhaiśca yogai ' iti paṭhitvā vātaśleṣmaharairiti vyākhyānayanti | mūtrāsavairrityādi mūtreṇa āsūyanta iti mūtrāsavā. | taiśca kimbhūtai ? guḍakṛtai kuṣṭhacikitsitoktavidhinā guḍamagghādikṛttairityartha | ariṣṭairabhayāriṣṭādibhiḥ | kṣārāsavairiti manthādibhi palāśakṣārapānīyena saha niṣpāditairmahākuṣṭhābhihitai | madhumādhavatulyagandhairiti madhu kṣaudraṃ, mādhavaṃ madhukṛtaṃ mayaṃ, tayostulyagandhairityartha |
-
192.15
pūrvoktameva vidhimavipāke'tidiśannāha - syādeṣa ityādi | eṣa eva vidhiranantarokta eva | yadatra kaphavātayorupādānaṃ na pittanimittasya tat pittādavipāko na bhavatīti darśayati | śānti gate hutabhuji avipāke ityartha, kāraṇe kāryopacārāt, upacāreṇa yadatrāvipākagrahaṇaṃ kṛtaṃ, na sākṣāttadapyabhimāndyamavipākasya kāraṇamiti sūcayati | śānti gate mandatā prāpte, hutabhuji jāṭharāgnau | tasyetyatra cakāro lupto draṣṭavya, tena tasya ca praśamanāya; ko'rtha ? arocakasyāpi | kārtika īdṛśaṃ vyākhyānaṃ na manyate, tasyāvipākasyaiva praśamāyeti pratipādayati | ye cābhimānya evainaṃ vidhimicchanti natvarocakāvipāke, tanmate'sminnadhyāye'vipāko na vaktavya |
192.17
idānī pañcamārocakacikitsāmāha - icchābhighātetyādi | icchābhighāto vāñchitasyāprāpti. | bhāvān padārthān | bhavāya
yavevaśrāṅgecyutpādanāya | vitaret dadyāt | kīdṛśān bhāvān ? avayarūpān prāpyānityarthaḥ | ye tāvat prāpyā bhāvāstān icchāvighātādyarocake vitaret | ye punaraprāpyāstadviṣaye kiṃ kuryādityāha-artheṣvityādi | artheṣu padārtheṣu, apaciteṣu naṣṭeṣu aprāpteṣvityartha | punariti apaciteṣvityatra yojyam | bhavāya ruṇyutpādanāyetyartha | paurāṇikaiḥ śrutiśatairanumānayediti nalarāmādyupākhyānairanyaiśca tathāvidhairanumānayet prabodhayedityartha | kecit paurāṇikai śrutipathairiti paṭhanti, paurāṇikai purāṇoktai, śrutipathaiḥ vākyai, śrutiḥ śravaṇaṃ saiva panthā mārgoṃ yeṣā tāni tathoktānīti vyākhyānayanti | dainyaṃ gate manasi kliṣṭacetasītyarthaḥ | bodhanamāśvāsanairhitopadeśaiśca | kecidamuṃ pāṭhaṃ na paṭhanti |
iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāmuttaratantre'rocakapratiṣedho nāma saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ |
57 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit