The Compendium of Suśruta 196

Nibandhasaṅgraha 196

Language: Sanskrit

196.2

amānuṣopasargapratiṣedhānantaraṃ mana praduṣṭisāmānyādvikitsitasyātrāpi śastatvādapasmārapratiṣedhārambha - athāta ityādi | athetyādikaṃ pūrvavadyākhyeyam | apaśabdo gamanārthaḥ, smāra smaraṇaṃ, apagata smāro yasmin roge so'pasmāra ; tasya pratiṣedhaścikitsitam |

196.3

apasmārasya niruktimāha - smṛtirityādi | bhūtārthajñānāpasaraṇādayaṃ vyādhirapasmāra iti prokta | antakṛt vināśakṛt, apasmaraṇabhāvājalāgnyādau prapatanāt, anye tu antakṛdavasthāyā, sā cāvasthā 'apasmarantaṃ bahuśa kṣīṇaṃ' ityādikā |

196.6

apasmārotpattikāraṇasya cittābhighātasya hetūnāha - mithyaityādi | atrāyogo lupto draṣṭavya, tena mithyāyogāyogātiyogai ; kecit mithyādiyogeti paṭhitvā ādiśabdenaiva atiyogamayogaṃ ca gṛhṇanti | indriyārthānā sparśādīnā, karmaṇā kāyavāṅgānasānām | atha śabdādīnā mithyāyogādaya. 'kathyante - tatra paruṣeṣṭavināśādiśravaṇaṃ mithyāyogaḥ, paṭahyādyatiśabdaśravaṇamatiyogaḥ, sarvaśo'śravaṇamayoga, tathā śītādisparśānāṃ vaiparītyenopasevanaṃ mithyāyoga, atiśītādīnāmatisevanamatiyogaḥ, sarvaśo'sevanamayoga, ativikṛtetādidarśanaṃ mithyāyoga, atitejasāmatidarśanamatiyoga, sarvathā'navalokana mayoga, tathā'yogyarasānāmādānaṃ mithyāyogaḥ, rasānāmatyādānamatiyoga, rasānāṃ sarvathā'nādānamayoga; pūtyādyāghrāṇaṃ mithyāyoga, atitīkṣṇādigandhānā matyāghrāṇamatiyoga, sarvago'ghrāṇamayoga, tathā kāyikakarmaṇo vyāyāmāderniṣiddhakālādiṣu sevanaṃ mithyāyogaḥ, atisevanamatiyoga, sarvaśo'nupasevanamayoga, tathā vācanikakarmaṇa paruṣānṛtādibhāṣaṇaṃ mithyāyoga, ativācanādikamatiyoga, sarvathā maunamayoga, tathā mānasakarmaṇa śokādicintanaṃ mithyāyoga, atimātracintanādikamatiyoga, sarvathācintanamayoga. | viruddhaṃ hitāhitīyoktam | malinaśabda āhāravihārābhyā sabadhyate, tatra malināhāra pūtidveṣṭāmedhyaparyuṣitā, malino vihāro dṛṣṭādṛṣṭārye rajasvalāgamanādistathā kupitairmalaistathā kupitairmalairityatra malā vātapittaśleṣmāṇo rajastamasī ca, dehamalinīkaraṇāducyante | vegetyādi | vegā viṇmūtrādīnā, teṣā vegānā nigraho dhāraṇaṃ, tatra śīlā veganigraharatā | ahitāśucibhojināmiti yadyapyeṣo'rtho viruddhamalināhārādityanenaiva prāpta, tathā'pyatyarthahetutvāpādanārthaṃ punaḥ pāṭha | rajasvalā dṛṣṭārtavām | etairhetubhiścite upahate dūṣite sati apasmāro'bhijāyate || 4-6 ||

196.7

hetūnabhidhāya pūrvarūpamāha-hṛdityādi | pramūḍhatā'tiśayena vicetanatvam | tasmin apasmāre |

196.8

prāgrūpamabhidhāya rūpamāha-sajñāvaheṣvityādi | saṃjñāvaheṣu srota sthiti kathaṃ bahuvacana, yato dhamanīvyākaraṇe 'dvābhyā prabudhyate' ityanena dve eva sajñāvahe srotasī ukte? satyaṃ, dvayorapi srotaso sūkṣmāṇā pratānānā bahutvāru srota. sthitiktam | dopavyāpteṣu vātādidoṣābhibhūteṣu | rajastama parīteṣu rajastamovyāpteṣu | mūḍho mohayukta | kena kṛtvā mūḍha ? bhrāntena cetasā cittabhrāntyetyartha | vikṣipan itastata kṣipaॅn | vijihmabhrūvilocana cakrabhrūnetra | vivṛtākṣa uccalitākṣa | yasmin
vikāre vikṣipan hastapādamityādiceṣṭaḥ san āturaḥ kṣitau patati sa vikāro'pasmāra iti prokta iti sabandha |

196.10

196.11

vātādijatvenāpasmāralakṣaṇamāha - vepamāna ityādi | vepamāna kampamāna. | daśanū khādan dantān | śvasan śvāsaṃ kurvan | vikṛtaṃ vikṛtarūpaṃ sattvam | kṛṣṇamityatra kṛṣṇasattvadarśanamasatta eva sajāvahasrotorgatavātaprabhāvāt, na puna sattvaṃ piśācādikaṃ bhūtamabhipretam | tantrāntare'pi "paruṣāruṇakṛṣṇāni paśyedūpāṇi cānilāt" ityādinā kṛṣṇadirūpadarśanamevoktam | evaṃ pittakaphāpasmārayorapi boddhavyam |

196.13

pittāpasmāralakṣaṇamāha - tṛḍityādi | tṛṭ pipāsā | tāpa santāpa | dhunvan vikṣipan | aṅgāni hastapādādīni | vihvalo vikala |
-
kaphajāpasmāralakṣaṇamāha-śītahṛllāsetyādi | hṛllāsaḥ thūtkāraṇam |
15 ||
vātādyapasmāreṣu pratyekamekaikaṃ lakṣaṇamāha - hṛdi toda ityādi | hṛdi todo vyathā, vātike, tṛṭ pipāsā, paittike, utkleśa. śleṣmaniṣṭhīvanaṃ kaphaje eteṣu triṣu vātādijāpasmāreṣu yathāsakhyaṃ hṛttodādilakṣaṇaṃ jñeyamiti sabandha ||-

196.16

vātādijāpasmāreṣu pratyekaṃ pralāpādilakṣaṇatritayamāha - pralāpa kūjanamityādi | pralāpādikaṃ traya vātādijāpasmāreṣu triṣvapi pratyekaṃ boddhavyaṃ na yathāsakhyam |
- sarvajāpasmāralakṣaṇamāha - sarvaliṅgasamavāya ityādi | sarvaliṅgasamavāyo vātādiliṅgasamāvega | sarvadoṣaprakopaja iti prakopopādānāt svakīyakāraṇaprakupitadoṣatrayaja iti boddhavyaṃ, na kupitaikadoṣaprakopitasarvadoṣaja iti ||-

196.17

svamatenāpasmārasya doṣajatva pradarśya para matenāgantukatvamāha-animittāgamādityādi | animittāgamādakāraṇotpādanāt, ākasmikodbhāvādityarthaḥ | gamanādakṛte'pi cetyatra 'pratīkāre' iti śeṣaḥ; tena pratīkāre akṛte'pi vyādhergamanādupaśamādityarthaḥ | akṛte'pītyatra akṛtāditi kacit; tatra, akṛtāt pratīkārādvepajeneti draṣṭavyam | āgamācceti svakīyāt, na punaśvetarasmāta, tatra doṣajatvenāpasmārasya darśitatvāt | 'vadantyanye na doṣajaṃ' ityatra anye 'vadantyanyonyadoṣajam' iti paṭhanti, anyonyadoṣajaṃ rajastamodoṣajamityarthaḥ | apare tu 'anyonyadūṣaṇāt' iti paṭhanti | tatra kāyamanasoranyonyadūṣaṇāt |
-

196.21

paramatanirākaraṇāya svamatamāha-kramopayogādityādi | sa tu punarapasmāraḥ kramopayogādityādihetubhiścaturbhirdoṣaja eva budhai paṇḍitairnirvartyate kathyata ityartha | atra hetumāhakramopayogāddoṣāṇāmiti saṃcayādikrameṇa doṣāṇā vikārajananayogādityartha ; etena, animittāgamādvādhairiti heturnirākṛta | tathā sarvapāripadatvādāyurvedasya saugatamatamavalambya gamanādakṛte'pi cetyasya hetornirākaraṇāya hetumāha-kṣaṇikatvāttathaiva ceti | tathaiva vātādīnā kṣaṇikatvādvitīyeā'pi heturnirākṛta | yato yāvanmātro doṣavego'bhūt tāvanmātrasyāpagamādakṛte'pi pratīkāre vyādherapagama | tṛtīya hetumāhaāgamācceti, svatantrāt paratantrāccetyartha | tatrāgame svatantre paratantre ca vātika paittika ślaiṣmika-sānnipātikāścatvāro'pasmārā abhihitā iti | caturtha hetumāha-vaiśvarūpyācceti viśveṣāṃ samastānāṃ vātapittaśleṣmaṇā manodoṣayo rajastamasośca rūpaṃ nānāprakāra liṅgaṃ yasyāpasmārasya sa tathā, tadbhāvo vaiśvarūpyaṃ tasmāt | 'sa tu' ityatrānye 'tatra' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-tatrāpasmāre | yadyevaṃ tarhi vātapittaśleṣmaṇā sadaiva dehe sadbhāvāt santatamapasmāraḥ syādatastaccirākāraṇamāhadeve varṣatītyādi | varṣatyapi meghe bhūmau sukṛṣṭāyāmapi aṅkurajananasamarthānyapi kānicidbījāni śaradveva prarohanti, tathā sarvarogabījānā vātādīnāṃ kadācit kasyacidapasmārādivyādheraṅkarasthānīyasya nidānādisaṅgame satyapi dṛṣyādisamudāyenaiva samu-
dbhavo bhavatītyartha | anye tvanyathā vyākhyānayanti-nanu, saṃcayādikrameṇopayogaśceddoṣāṇā tadā puna. kathamalpenaiva kālena tadvikārodgama syādityata āha-deve'varṣatītyādi | avarṣati deve yathā śaratkāle bhūmau stimitvāt kānicidbījāni prarohantyeva, tathā'lpenāpi kālena śarīrasthā doṣā kiñcidupacitā vikāra janayantīti | etadeva spaṣṭīkurvannāha - sthāyina ityādi | sthāyino'vaśyamavasthāyino vātādaya', paraṃ kecidalpenāpi kālenābhipravardhitā santo viśvarūpān nānārūpān vikārān darśayanti | kuta ? nisargato dūṣaṇasvabhāvādityartha | apasmāro mahāvyādhirityādi | tasmāditi pūrvoktakramopayogādihetusamūhādapasmāro doṣajo na tu bhūtāveśaja iti siddhāntaṃ 18-21

196.23

idānīṃ cikitsitamāha-tasya kāryo vidhirityādi | tasya apasmārasya | nanūnmāde yo vidhi paṭhiṣyamāṇo'sti taṃ vidhimapasmāre nirdiśya tatraiva kimiti nātidiśyate ? ucyate, - unmāde tasyātiśayena hitatvādityartha | abhyaṅgaścaiveti purāṇasarpiṣā, asya tridoṣaghnatvāt | grahoktavividhamupadiśati-upayoga ityādi | śigrukaṭvaṅgetyādi śigru śobhāñjanaka, kaṭvaṅgo'ralu, syonāka ityanye, kiṇihī śvetasyanda, tvagrasasādhitamiti tvag valkalaṃ, rasaḥ svarasa', etena kalkakharasābhyāṃ sāvitamiti boddhavyam | gavāṃ mūtre iti cetovikāraharatvena hasticchāmedamūtrāṇā nirdiṣṭatvāttanniṣedhārthaṃ 'gavāṃ mūtre' iti kṛtam | tailaṃ tilatailam |
-

196.24

196.25

tailamabhidhāya śirovirecanamāha-tīkṣṇairityādi | tīkṣṇairubhayatobhāgairviṣāṇikāvrāhīkāravellakādibhi | anye tu 'tīkṣṇairubhayatobhāgai śirasaśca virecanai' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-tīkṣṇairityubhayatra sabadhyate | tena ubhayatobhāgairvamanavirecanaistīkṣṇaiśca śirovirecanairupācarediti sabadhyate |
kecidatra daivavyapāśrayaṃ cikitsitaṃ paṭhanti - pūjāṃ rudrasyetyādi ||-

196.26

sāmānyaṃ cikitsitaṃ nirdiśya vātādibhedenāpasmārāṇāṃ cikitsā nirdiśannāha - vātikamityādi | kecidimaṃ pāṭhaṃ pañcagavyākhyaghṛtapāṭhasyāgre paṭhanti |
-

196.28

196.29

196.30

kṛṣṇāvacetyādi | kṛṣṇāvacāmustakādyairiti pippalyādivacādimustādyaiḥ kathitai, āragvadhādike kalkīkṛte, mūtravarge'ṣṭavidhe siddhaṃ pakkaṃ ghṛtaṃ śleṣmāpasmāriṇe hitamityarthaḥ | anye mūtravargeṣvityatra cetovikāraharatvena chāgorabhrahastimūtrāṇi gṛhṇanti |

196.33

siddhārthakaṃ sarpirāha - suradrumetyādi | suradruma devadāru | siddhārtha sarpapa | vyoṣa śuṇṭhīmarīcapippalya | rajanīyugmaṃ haridvrādvayam | samaṅgā lajjālu. | ambudo mustā | śairīpaṃ śirīṣavījam | girikarṇī śvetasyandā | hutāśanaścitraka | etaṃ kalkīkṛtairmūtracaturguṇaṃ sarpi siddhaṃ siddhārthakaṃ nāmeti sambandha | gara kṛtrima vipam | valāsaḥ śleṣmā ||31-33||

196.37

pañcagavyamāha-daśamūletyādi | indravṛkṣa kuṭajaḥ, tasya tvak, anye tvakśabdena tvacamāhuḥ | mūrvā corastrāyu | phalgu kāṣṭhodumbarikā | śṛtai kathitai. | bhūnimba kirātaka | pūtīkaściravilvaḥ | vyoṣaṃ trikaṭukam | niśāyugmaṃ haridrādvayam | sārivādyamasphotā kākevallī ca | pauṣkaraṃ puṣkaramūlam | yāso durālabhā, dantī dantinī, ugrā vacā, nīlinī rajanikā śāradaphalā, kṛmiśatrurviḍaṅgam | daśamūlyādibhi kāṣṭhodumbarikāntaiḥ kathitairbhūnimbādibhi kṛmiśatruparyantaiḥ kalkīkṛtairgokṣīrādibhi. pratyekaṃ snehasamai sādhitaṃ sarpi. pañcagavyākhyaṃ sarvopasmārādīnniyacchatītyarthaḥ || 34-37 ||

196.40

bhārgīśṛte ityādi | bhārgīśṛte kṣīre śālitaṇḍulapāyasaṃ pacediti sambandha | atra kṣīrasādhanavidhi - caturguṇaṃ bhārgīkalkaṃ dattvā caturguṇena jalena kṣīraṃ sāvanīyam | tryahaṃ śuddhāya tridinamupoṣitāya varāhāya taṃ pāyasa bhoktuṃ prakalpayet dadyādityartha | madhurībhūtaṃ śleṣmasaṃsṛṣṭa vidāhādyavasthāmaprāptam, anye tu madhurībhūtaṃ viṣībhūtamiti vyākhyānayanti, yato madhuraśabdo viṣe vartate | atha pāyasa kathaṃ viṣībhavatīti cet ? satyaṃ, ādhāraprabhāvāt | viṣībhūtaṃ varāhasyaiva lālāsrāvamūrcchādiviṣaliṅgerjñātavyam | taṃ varāhaṃ, viśasya hatvā, annaṃ viṣībhūtamuddharet | tasya cūrṇasyetyādi | tasya uddhṛtasyānnasya śoṣitacūrṇīkṛtasya trīn bhāgān kiṇvabhāgena sasṛjet surābījekabhāgena miśrayet | maṇḍodakārtha sandhānārtha bhārgīkvātho deya | anye tu maṇḍa. surāmaṇḍa, dakārthe udakārthe bhārgīkvāthaśca deya iti vyākhyānayanti | śuddhe kumbhe iti kṛtasaskāre cāturjātakaghṛtamadhupippalyādivilipte ityartha | pāyasacūrṇakiṇvabhāgacatuṣṭaye bhārgīkvāthastāvoneva deyo yāvatā samyak surābhāvaṃ prāpnoti, tadvidaśca kalpapālā praṣṭavyā. | surāniṣpattikālapramāṇaṃ ca jātarasāmityanenoktam || 38-40 ||-

196.41

sirāmityādi | proktā uropāṅgalalāṭajām | anye tu prāptāmiti paṭhanti, hanusandhimadhyagatāmiti ca vyākhyānayanti | maṅgalyāni vraṇitopāsanīyoktāni chatrātitchatrādīni | apare tu 'maṅgalyādi ca kārayet' iti paṭhanti, tacca maṅgalyamatharvavedavihitamiti vyākhyānayanti |
iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāmuttaratantre'pasmārapratiṣedho nāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāya. |
61 ||

Linked texts (1)

Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit