The Compendium of Suśruta 199
Nibandhasaṅgraha 199
- Language
- Sanskrit
199.2
rasabhedavirūpānantara pūrvoktakrameṇaiva svasthavṛttārambha - athāta ityādi | vṛttamācāra | kecit svasthyarakṣaṇīyamiti paṭhitvā svasthasya rakṣaṇaṃ yasminnadhyāye sa tathā, taṃ vyākhyāsyāma iti vyākhyānayanti |
199.3
idānīmatideśena svasthalakṣaṇaṃ cikitsāprayojanaṃ cāhasūtretyādi | samuddiṣṭa 'samadoṣa samāgniśca' ityādinā doṣadhātumalakṣayavṛddhi vijñānīyādhyāye | tādṛśasvasthasya rakṣaṇaṃ bhāvivyādhinivāraṇatvena pālanam | hi sphuṭārtha | ye tu sūtrasthāna ityādi ślokārdha na paṭhanti te samadoṣa ityādikaṃ sūtrasthānoktaṃ svasthalakṣaṇamatrāpi paṭhanti, anuvādanavena na paunaruktyamiti manyante | 'cikitsāyā prayojanaṃ' ityatra 'cikitsāyā para vapu ' iti kecit paṭhanti |
199.4
nanu, cānāgatabādha eva svasthavṛttasya darśitatvāt kasmāt punaratra tadabhidhānamityāśaṅkayāha - tasyetyādi | tasya svasthasya | ādita anāgatabādhe | tasminnanāgatabādhoktasvasthavṛtte | samāsoktā saṃkṣepeṇoktā | iha asminnadhyāye, vakṣyate 'svasthavṛttaṃ' iti śeṣa | kecit 'vistarastasya vakṣyate' iti paṭhanti, tasyeti svasthavṛttasya | apare 'vistaraścātra vakṣyate' iti paṭhitvā 'teṣāmarthānā vistaro'tra vakṣyate' iti vyākhyānayanti |
199.5
ṛtvāśrayaṃ svasthavṛttaṃ saṃkṣepeṇāha-yasminnityādi | dehināmityatra dehiśabdenāmedoṣacārāccharīramucyate, na ātmā, tasya nirvikāratvāt | teṣu teṣviti dhātuṣu | te te rasāstaddoṣapratyanīkā rasā | atra rasaśabdena rasavanti dravyāṇi bhaṇyante, kebalarasasyopayogāsabhavāt | vijānatā vaidyena |
199.12
ārtavavidhiṃ saṃkṣepeṇābhidhāyedānīṃ vistareṇāha- praklinnatvādityādi | praklinnatvādatyantārdratvāt | bhipajeti padaṃ deyamannamityatra yojyam | praklinnatvādityabhimānyahetu, yato'mbuguṇabāhulyenāgnimāndyaṃ bhavati | nanu, varṣāsu sacayarūpatayā pittameva kupitamasti netarau, tat kathaṃ kupyanti mārutādaya ityuktaṃ ? satyaṃ, prāvṛṭprakupito vāyurupaśamahetvabhāvādvarṣāsvapi kupita evānuvartate, kaphaśca meghāni syandādihetubhisaṃcito'pi kuṃpyati, ato yukta eva doṣatrayaprakopa | athavā agnimāndyāddoṣatrayaprakopa, tathā coktaṃ,- 'śamaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāmagnisaṃśritau' iti | tasmāditi yato varṣāsu śarīrakledo doṣaprakopaśca bhavati tasmādityarthaḥ | doṣasaṃrakṣaṇaṃ ca saṃcayādinivāraṇena jñeyam | rasairyūktamityatramiletasya viśeṣaṇam | apadravamapagatadravaṃ dravahīnamityartha., anye 'athādravaṃ' iti paṭhanti, īṣadvavamiti ca vyākhyānayanti | nātisnigdhaṃ nātirūkṣaṃ sādhāraṇamityarthaḥ | nṛpatigrahaṇamīśvaropallakṣaṇārtham | yajjalaṃ coktamādita iti 'varṣāskhantarikṣaṃ' ityādinā pānīyavarge kathitam | taptāvarataṃ śṛtaśīta, tat saṃcitapittopaśamanārtham | madhusamāyutaṃ samadhu, etaccānubalasya kaphasyopaśamanārtham | nanu, 'varṣāsu na pibettoyaṃ' ityanena saha kathametanna virudhyate ? ucyate, - na pibedityasyālpapāne vyavasthitaiḥ | taruṇatvādabhinavatvāt | vidāhamamlapākam | tadā varṣākāle, tannimittaṃ vidāīkāraṇāt | nātivyāyāmamācaredityanena mṛduvyāyāmamācaredityuktaṃ, sa ca śarīrakledopaśopārthaṃ bahni sandhukṣaṇārthaṃ ca | avaśyāyo vinaumegha sūkṣmajalakaṇānipāta | grāmyadharmo maithunam | ātapo gharma | tatheti nācaredityartha | vihāya śabdenātra dhavalagṛhoparibhūrabhipretā, anye mañcādikaṃ manyante | śīte sāndrinivātagṛhe śayana vātakopopaśamanāya | guruprāvaraṇo guruvastrāvṛtāṅgaḥ puruṣaḥ | gṛhe ityatrāpi śayīta iti yojyam | yāyād gacchet | nāgavadhūmiriti hastinīgamanaṃ ca kardamārmyuno parihārārtham | praśastāgurubhūṣita iti aguruṇa śaityanivārakatvāt | ajīrṇaṃ ceti cakārāt pūrvānilamudamanthaṃ ca varjayet | sarijjalamavihitatvenaiva varjyam | tatreti varṣāsu | ativyāyāmāderniṣedhyagaṇatvādviāsvāprāmīrṇayo pṛthagupādānamatyantaniṣedhārtham || 6-12 ||--
199.20
vārṣikaṃ vidhimabhidhāya śāradamāha- sevyā ityādi | kṣīrekṣuvikṛtītyatra vikṛtiśabda kṣīrekṣubhyā sabadhyate, kṣīravikṛti, ikṣuvikṛtiriti | kṣaudraṃ madhu | śālayo vividhāḥ | mudradyādīnāmiyādiśabdājjīrṇā yavagodhūmādayo gṛhyante | jāṅgalā iti eṇādyā lāvādyāśca | śvetasraja śuklapuṣpamālā | candrapādāścandraraśmaya. | pradoṣe rātriprathamapraharārdhe | laghu cāmbara sūkṣmavastram | salilaṃ ca prasannatvāditi yadyapi 'śaradi sarvaṃ prasannatvāt' ityanenaiva sarva jalaṃ prāptaṃ, tathā'pi prakaraṇāntaratvādupādānam | sara su divyakhāteṣu | āplavana prataraṇam | kamalotpalaśālipu kamalotpalaśāliṣu, śāliśabdena śālitvena śobhiṣviti kecit paṭhanti, kamalādiyuktāyā viśeṣeṇa pittaharatvam | pradoṣe śaśinaḥ pādā iti punarabhidhānaṃ pradoṣe evāvaśyaṃ candrapādasevā kāryā natu sarvarātraṃ, anuvalakaphasyābhiṣyandabhayāt | pittasaśamanamabhidhāyedānī saśodhanamāha - tiktasyetyādi | tiktaghṛtapānaṃ kapharaktapratyanīkatvāt | asrajokṣaṇaṃ ca raktasya praduṣṭatvāt | yuktira iti yogata, āturabalādikaṃ vīkṣyetyartha | sevyamabhidhāya varjyamāha- nopeyādityādi | nopeyānna seveta | svapnaṃ diveti divāsvāpam | maithunaṃ cāpītyatrāpiśabdādavaśyāyapūrovātādikamapi samānatantroktaṃ varjayet || 13-20 || - (hemanteḥ śītalo rūkṣo mandasūryo'nilākulaḥ|
23 || sasarpistailamahimamaśanaṃ hitamucyate | tīkṣṇānyapi ca pānāni pibedagu̍rubhūṣitaḥ |
24 || tailāktasya sukhoṣṇe ca vārikoṣṭhe'vagāhanam |
199.31
idānīṃ haimantikaṃ vidhimāha— hemanta ityādi | ahimamuṣṇam | annaṃ bhojanaṃ, pānāni madyādīni | agurudhūpita agurucūrṇāvalipta | vārikoṣṭhe pāṣāṇādiviracite kuṇḍalākāre jalapātre | sāṅgārayāne aṅgārapūrṇaśakaṭikāsahite, etadgarbhagṛhodare ityetasya viśeṣaṇam | mahati vistīrṇe | kauśeyāstaraṇāstṛte paṭṭavastrayotkalikācchādite | kauśeyamityupalakṣaṇaṃ, tena prāvārājinādīni tantrāntaroktāni gṛhyante | taistairiti śītāpahaistantrāntaroktairvastraviśeṣai, vṛta iti ācchāditāṅga puruṣa | garbhagṛhodare iti vṛhadgṛhamadhye apara yat kṣudragṛhaṃ tasyābhyantare | garbhagṛhodare ityupalakṣaṇaṃ, tena bhṛśagṛhapi gṛhyate | śliṣṭā āliṅgya | pīna māṃsalaṃ, ūru jānuvaṅkṣaṇayormadhyaṃ, jaghanaṃ kaṭyā agrimabhāga | nanu, tantrāntare 'gorasānikṣuvikṛtī0' ityādinā yādṛśa āhāro hemante darśitastādṛśa kimiti na nirdiṣṭa ? satyaṃ, hemante sacīyamānasya kaphasya śaityāt prakupitasya vātasyopaśamanārthaṃ sādhāraṇa eva vidhiryasmādukta, ata sādhāraṇavivivranna nirdiṣṭo na tādṛśa āhāra | yadyevaṃ tarhi tantrāntare tādṛśa evāhāra kuto nirdiṣṭa iti cet ? ucyate—hemante śītānilasparśasuruddho balī vahniryadi tādṛgamāhāra na labhate tadā dhātūnkṣayamavaheti, vātukṣayācca tīvravātakopa syāditi bhayāttantrāntare tādṛśa āhāro darśita | (athavā yasmāddhemante pravalāgnitvādapathyakṣamo deho bhavati) | kārttikakuṇḍo'muṃ pāṭhamanyathā paṭhati, sa cābhāvānna likhita | hemantaśiśirayostulyatvāddhaimantika eva vidhi śiśire'pi sevya, ata śiśiravidhāna pṛthaṅgoktam | yatkecidatra varjyavidhānaṃ '..... ... prāgvāta rūkṣabhojanam | vātalāni ca dravyāṇi śītasnānaṃ ca varjayet' iti paṭhanti, sa tvanārṣa pāṭha, paraparāvicchedāsaraṇāt samānatantrānabhijñānācca || 21-31 || (haimante nicitaḥ śleṣmā śaityācchītaśarīriṇām ||
199.39
vasantāvidhimāha— auṣṇyādityādi | koṣṇamīṣadūṣṇam | adravaṃ dravarahitam | yavamudgamadhuprāyaṃ yavādivahulam | vyāyāma śarīrāyāsajanakaṃ karma | atra vasante | niyuddhādika vyāyāma ityetasya vivaraṇam | niyuddhaṃ bāhuyuddham, adhvā mārgagamanaṃ, śilānirghāta pāṣāṇāsphālanam | utsādanamudvartanam | vanitāḥ striya. | saśamanamabhidhāya saśodhanamāha— nirhareccāpītyādi | śirovireka nasyam | yadyapi bāhulyena vāte nirūho'bhihita, tathā'pi sarvadoṣaharatvāt kaphe'pi yojya | tathā ca,—“bastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate”—ityādi | kavalo gaṇḍūṣabheda. | varjyamāha— varjayedityādi | madhurādivarjanamutkleśaparihārārtham | kecidatra 'hemante nicita śleṣmā' ityādikaṃ pāṭhaṃ paṭhanti, sa ca granthagauravabhayāt parityakta |
32|
—
199.40
yasmādgrīṣme vyāyāmādisevanāttīvratarā rogā bhavantyato vyāyāmādisevā tyajediti pratipādanārthaṃ graiṣmaṃ vidhi vivakṣurādau varjanīyānāha— vyāyāmamityādi | tatrāyāsasyālpakleśratayā vyāyāmato bheda | uṣṇamātapādikam | maithunamiti yadyapi pūrvamanāgatāvādhe grīṣmakāle pakṣānmathunamukta tathā'pyatra yattasya sarvathā niṣevābhidhāna tadgrīṣmasyātirūkṣatāpratipādanārtham | pariśoṣi śoṣaṇātmakam | agniguṇodriktā rasā. kaṭvamlalavaṇā |
—
199.45
ata paraṃ sevanīyānāha - sarāṃsītyādi | sarāṃsi amanuṣyakhātāni jalāśayāṇi, saridnadī, vāpī pāṣāṇādibaddhā sasopānā khatpā jalādhārikā | vanāni rucirāṇīti sacchāyāni manoharāṇi kānanāni | parārthyāni utkṛṣṭhāni | tālavṛntānilān tālapatraviracitavyajanapavanān | digdhāni yuktāni | sugandhīni karpūrādivāsitāni | himāni śītanāni | pānakāni ceti cakārānmadyocitasya bahudakaṃ madyaṃ kecidicchanti | madhuradravo rasālpānakādiryatra bhojane tanmadhuradravam | manthān jalagṛtāktasaktūn | śrutena payasā kathitena dugdhena | bhojanaṃ rātrau hitamityukte divā manthādipānameveti gamyate | tathā ca tantrāntara-'divā pānāni śītāni hitaṃ rātrau ca bhojanam | sasarpi śarkaraṃ śītaṃ śṛtena payasā yutam -” iti | pratyagrakusumākīrṇe iti nūtanapuṣpāstṛte | harmyasañcite dhavalagṛhoparisthite | śayītetyatrāpi rātrāviti savadhyate, tena rātrau harmyapṛṣṭhe śayīta, divā tu śītagṛhe | tathā ca tantrāntaram, 'divā śītagṛhe nidrāṃ niśi candrāṃśuśītale | bhajeccandanadigdhāṅga pravāte harmyamastake” - iti | sukhai sukhotpādakai | atra kecidrahūni pāṭhāntarāṇi manyante, tāni tu vistarabhayānna likhitāni || 41-45 ||-
199.54
evaṃ naidāghaṃ vividhamupadiśyādhunā prāvṛṣeṇyaṃ bravīti tāpātyaya ityādi | guravastrayo rasā madhurāmlalavaṇā | bṛṃhaṇaṃ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi tathaiva ceti ādānakarśitasyāpyāyanārtham | yadyapi madhuratvenaiva payaḥprabhṛtikaṃ prāptaṃ tathā'pi teṣāmupodānaṃ matyantahitatvāpādanārtham | bṛṃhaṇaṃ cālparthakarśitasyopacayārtham | yat kiṃciditi tṛptijanakam | nidāghopacitaṃ grīṣmakālasaṃcitaṃ, prakupyantaṃ prakopaṃ gacchantaṃ, samīraṇaṃ vātam | anilaghnena vidhinā snehasvedādinā | vidhikovido vidhānapaṇḍitaḥ | atrāpi kecit pāṭhāntaraṃ paṭhanti, tadaipi granthagauravabhayāttyaktam | nanu, varṣāhemantagrīṣmeṣu doṣasaṃcaya eva vamanādinā saśodhanaṃ niṣedhataḥ śaradsantaprāvṛṭsu doṣaprakopa eva nāsti, kutastatrokto vidhi sārthaka, tathā cānyatrāpyuktaṃ, 'saṃcaye'pahṛtā dopā labhante nottarā gatī.' - iti | naivaṃ, hetvantaravaśādyatra saṃcayapūrvakaṃ prakopostatra pratidoṣaprakopaṃ saṃcaya eva vivi saṃśodhanārhya ukta, yastu saṃcayo yathartuvidhisaṃsevinaḥ, tatra svasthyavṛttavidhinā saśamanaṃ kāryam || 46-54 ||-
199.55
evamartavavidhimabhidhāyedānīṃ tama̍nusarato mānavasya svāsthyalābhamāha ṛtāvṛtāvityādi | etena anantaroktena | ṛtukṛtāniti ṛtukṛtaśītoṣṇādibhi kṛtān | rogān jvarādikān | kārtikastu 'doṣān' iti paṭhitvā doṣān vātādīn vikṛtāniti vyākhyānayati | anye tu vyākhyānayanti - ṛtukṛtāniti kṛtaśabdasyādau viśvabdo lupto draṣṭavya, tena ṛtuvikṛtikṛtān vātādidoṣānāpnuyādityartha |
-
199.56
ata. paramaśanapravicārān vivakṣurāha-ata ūrdhvamityādi | aśanaṃ bhojanaṃ, vicāro'tra pṛthagbhāva | nanum̐, dvādaśāśanapravicārasya rogaviṣayatvāt svasthavṛtte'śanapravibhāgavidhānamayukta ? ucyate-svasthe'pi vaidya prakṛtibhedena sātmyāsātmyatayā cāhārapravicārasyaucityāt | tāneva dvādaśāśanapravibhāgānāha-tatretyādi | tatra teṣu dvādaśāśanapravibhāgeṣu, śītādayo dvādaśavidhā āhārā api vṛttyarthā |
svasthavṛttādhikāre śītādīnāmāhārāṇā krameṇa viṣayānāha-
(śītāhāraviṣayamāha)—tṛṣṇetyādi| śītairiti tṛṣṇādikṣīṇānte pratyekaṃ saṃbadhyate, tṛṣṇādipīḍitān narān śītasparśai śītavīryaiścānnapānairupācaredityartha | mado madyaśoṇitottho vikāraḥ| annairiti bahuvacanena pānasyāpi svīkāra |
199.58
uṣṇāhāraviṣayamāha—kaphetyādi| kaphavātāmayāviṣṭāniti kaphavātarogakrāntān | a̍klinnakāyānniti kledarahitaśarīrān|
199.59
snigdhāhāraviṣayamāha—vātikānityādi | vātikāniti vātaprakṛtīn | vātikānāmeva rūkṣadehatvād vātikānityetāvataiva rūkṣadehāniti siddhaṃ, viśeṣeṇābhidhānamavātikānāmapi nimittato rūkṣadehatāpannānā snigdhānenopacaraṇārtham |
199.60
rūkṣabhojanaviṣayamāha—medasā'bhiparītānityādi| medasā'bhiparītāniti medovyāptaśarīrānityarthaḥ | kaphābhipannadehān kaphavyāptaśarīrān | snigvāniti snigdhaśarīrān | kārttikastu snigdhānityatra sthūlāniti paṭhitvā vyākhyānayati—medasā'bhiparītānityukte sthūlāniti labdhe tadabhidhānaṃ medoduṣṭibhyo viśeṣeṇa sthaulye rūkṣabhojanapratipādanārtham |
dravabhojanaviṣayamāha—śuṣkadehānityādi | śuṣkadehādikān dravabahulairannairupācaret ||—
199.61
śuṣkāhāraviṣayamāha—praklinnetyādi | praklinnakāyānniti kuṃṣṭhiprabhṛtīn kuthitaśarīrān | vraṇina iti klinnavraṇayuktān | vraṇitopāsanīye vraṇino dravottaramaśanamuktaṃ, tadaklinnaśuddhavraṇaviṣayam | yadā praklinnakāyānniti vraṇina ityasya viśeṣaṇaṃ tadā avraṇānā klinnakāyānā śuṣkānnai rupacaraṇaṃ na syāt, na ca tatheṣyate, tasmānnaiva viśeṣaṇam, atra tu sahraidatvācchuṣkaṃ vyavasthitamiti |
ekakālamityādi | ekakālamapi hīnamātra eva āhāro dātavya, vakṣyamāṇavākyāt | ‘durbalāgnivivṛddhaye’ ityatra ‘durbalāyānivṛddhaye’ iti kecit paṭhanti | tatra durbalaśabdenaiva dehadaurbalyādagnidaurbalyamicchanti ||—
199.62
samāśraya ityādi | na kevalaṃ dvikālamapi tu ‘anena kukṣerdvāvaṃśau’ ityādyuktamātrānvito'pītyapi śabdena samuccīyate |
aupadhadveṣiṇa ityādi | auṣadhasamāyuta ‘āhāra’ iti śeṣa ||—
199.63
hīnamātrasya bhojanasya viṣayamāha—mandāgnaya ityādi | mandānalāya rogayuktāya ca mātrāhīna āhāro deyaḥ; paramekakālameva, pūrvavākyāt |
yathartvityādi | yathartudatta iti ṛtuṃ ṛtuṃ prati yathāmihito yathāpravṛtta āhāro doṣapraśamana kathita ityartha ||—
199.64
ata ityādi | ata paramiti anantaroktādoṣapraśamanāhārāt paramrdhvam | vṛttyarthamiti śarīradhāraṇārtham | svasthanāmiti samavāttūnā samadoṣaprakṛtīnā ca| sarva eveti samasarvarasa āhāra smṛta ityartha |
199.65
ato daśauṣadhakālāñjirdeśannāha—ata ūrdhvamityādi | teṣvauṣadhakāleṣvabhaktādikaṃ daśaprakāramauṣadhaṃ yojyam | auṣadhakālān pratyekaṃ nirdeśannāha—tatretyādi | abhaktamityasya sthāne nirbhaktamityanye paṭhanti |
199.66
tatrābhaktamityādairauṣadhakāloddeśasya prapañcamāha—tatrābhaktamityādi | tatra teṣvabhaktādiṣu madhye yat kevalamannarahitamauṣadhamupayujyate tadabhaktam |
199.67
abhaktasya svarūpamabhidhāya guṇaṃ viṣayaṃ ca pratipādayannāha— vīryādhikamityādi | vanitā strī, mṛdava sukumārā | bālādīnāmabhaktauṣadhaniṣedhamabhidadhadvālādibhya itara tu abhaktaviṣayaṃ bodhayati | tatrābhaktaṃ tvityādikaṃ bhāṣyaṃ, vīryādhikamityādikā guṇā, bālavṛddhavanitāmṛduviṣayo viṣayaḥ | kārttikastu sarveṣāmabhaktādīnā prāgeva svarūpamabhidhāya paścāt sarveṣā guṇān viṣayāśca pratipādayati |
199.68
prāgbhaktasyeti bhaktasyādāvityartha |
199.69
prāgbhaktasya guṇaṃ viṣayaṃ cāha — śīghramityādi | āhārāvṛtatvānmuhurmuhurvāraṃvāraṃ vaktrādvahirna nireti | vipākaṃ susapariṇāmam | na ceti niretītyatra saṃbadhyate | vadanānmukhakuharāt | nireti nirgacchati | auṣadhametadeveti prāgbhaktākhyamauṣadham |
199.70
adhobhaktasya svarūpamāha—adhobhaktamityādi | adhobhaktasyeti bhojanānta ityartha |
199.71
madhyebhaktamāha—madhyebhaktamityādi |
199.72
adhobhaktamadhyebhaktayorguṇamāha—pītamityādi | balaṃ dadātīti ūrdhvakāya eva | madhye tu pītaṃ ‘bhaktasya’ iti śeṣa | avisāribhāvāt aviprasaraṇasvabhāvāt | madhyadeśaṃ koṣṭham | abhibhūya vyāpya |
199.73
antarābhaktamāha—antarābhaktamityādi | antarābhaktaṃ yat pūrvāparayorbhaktayorantarā madhye pīyate, pūrvāparayoriti prāta sāyaṃntanayorbhojanayorityartha |
199.74
sabhaktamāha—sabhaktamityādi | sabhaktaṃ bhaktena saha sādhitaṃ, bhaktayuktaṃ vā |
199.75
antarābhaktasabhaktayorguṇaviṣayāvāha—hṛdyamityādi | hṛdyaṃ hṛdayāya hitam | manobalakaramiti manobalaṃ mana sāmarthyaṃ, tatkarotītyartha | avalāvalayoriti strīdurbalayorityartha | tadveṣiṇāmiti bheṣajadveṣiṇāmityartha |
199.77
sāmudgamāha—sāmudgamityādi | dvidhā pravissṛte ūrdhvādha prasṛte ityartha | evaṃvidhe doṣe samudrasaṃjñaṃ niṣevyate iti sabandha | nanu, sāmudgavicaraṇe bhaktasyādāvante cetyupādānāt 'ādyantayoryadaśanasya' iti gatārtha ? ucyate—cūrṇakatkādīnāmapi samudrasajñārthaṃ punarukti', anyathā'nantaroktasya ‘pītaṃ' ityasyānuvṛrtanāt pānasyaiva samudrasaṃjñā syāt |
199.79
muhurmuhurauṣadhamāha—muhurmuhurityādi | muhurmuhu bhaktasahitaṃ bhaktarahita vā yadauṣadhaṃ vāra vāra prayujyate tanmuhurmuhurityartha | muhurmuhurityetacchvāsakāsādiṣūpayojyam |
199.80
grāsamāha—piṇḍavyāmiśramiti kavalavyāmiśramityartha | tantrāntaradarśanāt grāsa āsamiti boddhavyam |
199.81
grāsāntaramāha—grāsāntareṣviti kavalāntareṣvityartha 81
199.82
anayorviṣayamāha—grāseṣvityādi | avalāgniṣu durbalāgniṣu | vamanīyadhūmāniti snāyucarmakhuraprabhṛtibhiḥ kṛtān |
199.83
sāmprataṃ samayamāha—evamityādi |
iti suśrutasaṃhitāyāmuttaratantre tantrabhūṣaṇādhyāyeṣu svasthavṛttādhyāyo nāma (dvitīyo'dhyāyaḥ, āditaḥ) catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ |
evamauṣadhakālān pradarśyā'dhunā''hārasya śreyaskaratvāttatkālamāha—visṛṣṭe ityādi | (pratyarmuvihitaāhāro hi kālopayukta sukhatvāya sapadyate, atastatkālaṃ niyamayannāha—visṛṣṭe ityādi |) visṛṣṭe viṇmūtre iti pravṛtte viṇmūtre | viśadakaraṇe iti viśadāni karaṇāni yasmin dehe sa viśadakaraṇastasmin, viśadendriye ityartha | dehe sulaghāviti śarīre gurutvarahite
ityarthaḥ | viśuddhe codvāre iti madhurāmladhūmagandhaviyukte ityarthaḥ | hṛdi suvimale iti nirākule hṛdaye ityarthaḥ | vāte saratīti adha pravāti vāte ityarthaḥ | anannaśraddhāyā bhaktākāṅkṣāyāmityarthaḥ | kramaparigame iti anāyāsaśramarahite ityarthaḥ | kukṣau ca śithile iti bubhukṣodayāt sraste kukṣau stabdhatārahite ityarthaḥ | āhāro dātavyo bhavati bhiṣajā vayena, yata kāla sa tu matasa eva mata ityarthaḥ | tuśabdo'trāvadhāraṇārthaṃ | bhiṣaggrahaṇaṃ vaidyapratyavekṣitasyāhārasya bhojyatvapratipādanātham |
iti śrīḍalhaṇācāryaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāmuttaratantre catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit