The Compendium of Suśruta 201
Nibandhasaṅgraha 201
- Language
- Sanskrit
201.2
tantrayuktyanantaraṃ pariśiṣṭatvādopāmedādhyāyārambha -athāta ityādi | athetyādikaṃ pūrvavadvyākhyeyam | dhātūn dūpayantīti doṣā vātādya , teṣāṃ bheda pṛthaksaṃsargasaṃnipātabhedena, tasya vikalpanamekaikādyanugamanena nānātvakaraṇaṃ prapañcanaṃ doṣabhedavikalpa , tamadhikṛtya kṛta, tam |
201.3
aṣṭāṅgetyādi | aṣṭāṅgāni śalyādīni vājīkaraṇāntāni, tānyeva veda āyurvedaṃ, tena tatra vā vidvān yastam | mahaujasa mahāprabhāvam | sūkṣmā līnārthā, agādhā duravagāhā ye āgamā evodadhayaste santyasminniti | śrīmāniti rājaśriyā brāhmayā vā alaṅkṛta | nanu viśvāmitro gādhirāja, tatsutatvena rājaśriyā yogo yukta, kathaṃ brāhmayā śriyeti ? satyaṃ, viśvāmitrasya brāhmaṇyaṃ tapasā, tato brāhmayā śriyā yogo yukta eva | anye tu kṣatriyāṇā brahmarṣijātatvenobhayayoga iti manyante, apare tu vidyāsamāptyā brāhmyā śriyā yoga iti manyante | tathācoktam - "vidyāsamāptau brāhmaṃ vā sattvamāryamathāpi vā | dhruvamāviśati jñānāttasmāddvaidho dvija smṛta "-iti |
-
201.4
dviṣaṣṭirityādi | purastātparikīrtitā iti rasabhedavikalpe | kuto dviṣaṣṭirdoṣabhedāstriṣaṣṭī rasabhedā iti ? ucyate- "dviṣaṣṭirdoṣabhedāḥ syu rasabhedāstriṣaṣṭikā | svāsthayaṃ triṣaṣṭaṃ vijñeyaṃ tatra ṣaṭsayojanam"-iti | kati tatraikaśo jñeyā diśo vā'pyayavā
201.5
śiṣyapraśnamākarṇya gururāha- tasyetyādi | tasyeti suśrutasya | taditi pūrvoktam | saṃśayacchiditi saṃdehacchettā | prītātmā tṛptāntaḥkaraṇa | nṛpaśārdūlo rājasattama | tattvata iti yathārthabhāvena |
-
201.6
kimāha bhagavānityāha- traya ityādi | trayo doṣā vātādayaḥ, dhātavaḥ sapta rasādayaḥ | avyāpannā avikṛtiṃgatāḥ | rasairhitairiti madhurādirasai pathyairityartha | nanu yathāpraśna pratyuttare vācye kimarthaṃ kati tatraikaśa ityāditraśnasyottarāyai trayo doṣā ityādyabhidhānaṃ ? ucyate-dhātūnāṃ malānā ca doṣasaṃsarge doṣavyapadeśa ityādirūpratipādanārtha, ata evāsṛjā saha purā pañcadaśa prasarā abhihitā | yadyevaṃ tarhi māsādibhi saha prasara kuto na kīrtita. ? ucyate-asarakhyeyatvāt | atha kathaṃ tadavigantavyamiti cet, dopaliṅgenaiva | tathā cātra vakṣyati-tasmāt prasaṅgaṃ sayasyetyādi | nanu doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīramityanenaiva doṣādikāryatvamabhihita, na ca śarīrāddeho bhinnārtha., tayo. paryāyaśabdatvāt, tatkathaṃ punarucyate-ete dehaṃ dhārayantīti ? ucyate-dehaśabdenātra karmapuruṣasya cikitsādhikṛtasya vivakṣitatvāt |
-
201.8
kīdṛśa punarayaṃ dehaśabdābhidheya karmapuruṣa iti pūrvapratīpāditasyaiva karmapuruṣasya svarūpaṃ vācyaṃ, tatprasaṅgenāparamapi prāṇādikaṃ yattatpratipādayituṃ sukhasmaraṇārthaṃ pratipādayati-puruṣa ityādi | atraike kalāśabdena pañcabhūtāni ekādaśendriyāṇīti ṣoḍaśavikārā iti vyācakṣate, parametanyāyurvede pramāṇīkṛtatam | anye tu kalāśabdamaṅgapratyaṅgeṣvāmananti-śirogrīvāpāṇipādapārśvapṛṣṭhodarāsītyaṣṭāṅgāni, cibukanāsauṣṭhavallaṇāṅguṣṭhāṅgulipārṣṇigulphāḥ pratyaṅgānīti | svatantraparatantrābhiprāyānuvartibhirācāryai kalāśabdo guṇavācī paṭhita | te ca sarvabhūtacintāśārīroktasukhadu khecchodvegaprayatnādīn ṣoḍaśaguṇānācakṣate | catuṣpādaṃ ṣoḍaśakalaṃ bheṣajaṃ carakācāryeṇoktaṃ; tatra ṣoḍaśakalaṃ ṣoḍaśaguṇamiti vyākhyānayanti | prāṇāścaikādaśeti agniḥ somo vāyu sattvaṃ rajastama. pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇā | yo'sau bhūtātmā sa eva ṣoḍaśakala, sayogina eva
prāṇyavyapadeśabhāja, ityekādaśatvam | rogāṇāṃ tu sahasraṃ yacchataṃ viśatireva ceti viśatyadhikaikādaśaśatāni rogāṇām | atra sauśrute tantre ṣaṭsthāneṣu proktā rogā' ślokairabhidhīyante |-
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit