The Compendium of Suśruta 22
Nibandhasaṅgraha 22
- Language
- Sanskrit
22.2
vraṇitasya sajātavraṇasya, upāsanaṃ sevanaṃ, tacca gṛhaśayyāsanādikaṃ, tadvidyate yasmin sa tathā |
1 |
22.3
śayyāsanādikaṃ gṛhasthasya kāryamiti prāgeva gṛhaṃ nirdeṣṭumāha, —vraṇitasya prathamameveti | 'vraṇinaḥ' ityanye paṭhanti | taccāgāraṃ praśastavāstvādirkaṃ kāryam |
22.4
yatastasmiṃstathābhūte sthitasya vraṇinaḥ śārīrādayo rogā na bhaveyuriti darśayitumāha, —praśastavāstunītyādi | praśastavāstuni gṛhe iti vāstuśabdena (pra)deśa. kathyate, tena praśastadeśe gṛha ityarthaḥ, praśastatvaṃ ca deśasya prāṅnimnatvamudaṅnimnatvaṃ kṛṣṇamṛttikatvaṃ suvarṇamṛttikatvaṃ vetyādikaṃ; gṛhasanniveśārthā bhūmisrttadadhiṣṭhātṛpuruṣo vā vāstuśabdenocyata ityanye; tasya praśastatvaṃ hi marmādirahitatvam |
22.5
śayanasthasya vraṇina savraṇānyaṅgāni sukhamāsata iti tadeva nirdeśitumāha — tasminnityādi | tasminnilagāre, asambādhamasaṅkīrṇa, svāstīrṇa śobhanairāstaraṇaistūlīgaṇḍopadhānāairācchādanaiścācchāditaṃ, manojñaṃ ramaṇīya, saśastraṃ śastrasahitaṃ hiṃsranivāraṇārtham |
itthaṃbhūtasya śayanasya guṇamāha, —sukhaceṣṭāpracāraḥ syādityādi | ceṣṭāpracāra iti śayanaparivartanādigati. |
22.7
tasmin śayane yathā vraṇitena sthātavyaṃ tayopadeiśannāha, — tasminnityādi | suhṛdbhiriti mitrai. | anukūlairiti ātmano'bhimatavartibhirityarthaḥ | upāsyamānaḥ sevyamāna |
22.8
suhṛdupāsanaphalamāha, —suhṛda ityādi | vikṣipanti viśeṣeṇa prerayanti sphoṭayantītyarthaḥ; kathāḥ pūrvapuruṣavṛttāntaprabandharacanāḥ; āśvāsayanta āśvāsanaṃ kurvanta |
22.9
śayane doṣavantamācāraṃ pariharannāha, —na cetyādi |
22.10
kathaṃciddivāsvapne kṛte doṣamāha — divāsvapnādityādi | atra kaṇḍūgaurave kaphakṛte, śvayathuvedane vātakṛte, rāga pittajanita', srāvo raktakṛta', etena divāsvaprasyākhiladoṣakartṛtvamuktam |
22.11
sarvāsvavasthāsu vraṇasaṃrakṣā karaṇīyeti darśayannāha, —utthānetyādi | saṃveśanaṃ visravaṇaṃ, parivartanaṃ vāmadakṣiṇakathyorviloṭanaṃ, caṅkramaṇaṃ gatāgataṃ, ātmaceṣṭāstūtthānādikāsveva, apramattaḥ 'vraṇī' iti śeṣaḥ |
22.12
caturvidhāmapi vraṇinaḥ kāyaceṣṭāṃ niyamayannāha, —sthānāsanamityādi | sthānamūrdhvābhūtasya sthitiḥ, āsanamupaviṣṭasya sthitiḥ | “sthānāsanaṃ caṅkramaṇa yānayānātibhāṣaṇam | vraṇavāñ naṣeveta śaktimānapi mānavaḥ” iti kecit paṭhanti | yānayānaṃ rathādigamanam |
22.13
utthānādīnāmatiniṣevaṇāddoṣamāha, —utthānetyādi |
22.14
sāmānyācārātniyamya viśiṣṭaṃ sparśaśrayaṃ vihāramatidoṣakaraṃ pṛthageva nirdeśannāha — gamyānāmityādi | —gamyā gamanārhā grāmyadharmayogyā ityartha, tāśca bhāryāvaiśyāceṭīprabhṛtayaḥ | saṃdarśanādiṣu saṃśabda ābhimukhyārthe |
kasmādgamyastrīṇāṃ saṃdarśanādi parihartavyamityāha, —strīdarśanādibhirityādi |
22.16
atidoṣakaramāhāraṃ niyamayannāha, — navadhānyetyādi | kalāyo'tra tripuṭakaḥ, etena hareṇusatīnakayorapratiṣedhaḥ; niṣpāvaśabdenātra rājaśimbī, haritakamiti “kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhṛstṛṇā | mūlakaṃ cukrikā ceti varga haritakaṃ vidu "-iti | amlāmḷlādayaśco rasāḥ | guḍapiṣṭavikṛtiriti vikṛtiśabdo guḍapiṣṭābhyā saha saṃbadhyate | vallūra śuṣkamāsam | ajāvikānūpaudakamāsaveseti ajāvike prasiddhe; ānūpaśabdo dvividhaḥ— vyutpādito'vyutpāditaśca, tatrāvyutpādita paṅkasu kūlacarādiṣu vartate, atra tu vyutpādita eva grāhya', tadevāha, —anugatā āpo yasmin so'nūpo deśaḥ, taccāriṇastvānūpāḥ; te ca kūlacarāḥ plavāśceti | audakaśabdena punaratra kośasthā pādino matsyāścocyante | vasā śuddhamāsasneha, kṛśarā tilataṇḍulamāṣakṛtā yavāgū', pāyasa kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ | anye tvajāṅgalānūpaudakamāseti paṭhanti | yadyapi jāṅgalavargo'ṣṭavidhastathā'pyatra jaṅghālaviṣkirau jāṅgalaśabdenocyete, kuta ? tayo. pradhānatamatvāt, yathā lavaṇaśabdasyāviśeṣoktāvapi pradhānatvāt saindhavaṃ gṛhyate tadvat, tenātra jaṅghālaviṣkirau vihāyānyeṣā jāṅgalānāṃ pratiṣedha iti | ānūpaudakayorapyajāṅgalatvādeva niṣedhe siddhe punarupādānaṃ tanmāṃsānāmatyarthaṃ doṣavattvapratipādanārthaṃ, ajāṅgaleti niṣedhamukhena vidhipraṇayanaṃ jaṅghālaviṣkirayoravyavasthāyāmupayogakhyāpanārthamiti | prabhṛtigrahaṇāddarakoddālakādīnā parihāraḥ 16
22.17
eṣāṃ bhinnajātīyānāmapi doṣakaratvaṃ pratipādayannāha— takrānta ityādi | nanu takraprabhṛtīni pariharedityatra prabhṛtigrahaṇādrakoddālakādīnāṃ grahaṇaṃ, atasteṣāmapi doṣasajananatvaṃ pūyavardhanatva ca pratipādanīya, tatkathaṃ takrānto navadhānyādiriti viccheda kṛta | ucyate—varakādibhyo navadhānyādīnā takrāṃntānāmatyarthaṃ doṣasajananatvapūyavardhanatvapratipādanārthamiti | nanu navadhānyādau varge kecidvātaharā. kecicca pittaharā. kecicca kaphaharāstatkathamucyate doṣasajanana iti ? naiṣa doṣa', yato'traṃ
doṣaśabdena vraṇaduṣṭirevocyate, yadyapi vraṇaduṣṭirapi duṣṭaireva doṣai kriyate tathā'pi na doṣa, kasmāt ? nidānadravyāṇāṃ trividhatvāt, tathā—kiñcit dravyaṃ doṣakāri, kiṃcidvyādhikāri, kiṃcidubhayakārīti, ki bahunoktena, atra nibandhakārairbahudhā jalpitaṃ, tannāsmābhirvistarabhayānna darśitamiti |
22.18
tatra viśiṣṭaviṣaye'tidoṣakaratvādviśiṣṭaṃ pānadravyaṃ cāṅgīkṛtya niṣedhārthamāha,—madyapakṣyetyādi | śastrakarmodāvekavāraṃ madyapasya madyapānamabhihitaṃ, atra tu vraṇe sati niṣedha eva | maireyaṃ surāsavayorekasmin bhājane sadhānam | ariṣṭamabhayāriṣṭādi| āsavā palākṣakṣārodakāsavādayo mahākuṣṭhādyabhihitā | śīdhu sasyaka, so'pi nānāprakāra pakkarasikaśītarasikādibhedena | surā lohitavarṇā piṣṭakiṇvakalkena kiṃcit kaluṣā | atra kecidācāryā evaṃ bruvate—yāni madyānyamlādiguṇayuktāni bhavanti tāni sarvāṇyeva vraṇimirna pātavyāni, yāni punadrākṣārasodbhavāni madyānyamlādiguṇaviparītaguṇāni raktapittādighnamabhimatāni tāni ca vraṇitasyāvasthāyā kadāciddātavyānītyayaṃ granthakarturabhiprāya iti |
22.19
kuta punarmaireyādaya pariharaṇīyā ityāha,—madyamityādi19
22.20
ābhyantarāśrayāvāhāravihārau niyamya bāhyānapi pariharannāha,—vātātapetyādi | īrṣyā parasampattiṣvasahiṣṇutā, amarṣe krodha, dhyānamanavaratakāryākāryacintanaṃ, viṣamāśanaśayanamiti viṣamagavva. śayanāśānābhyā saha pratyeka sabadhyate, bahutastokākālabhojanaṃ viṣamāśana, rātrijāgaraṇa divāsvapraśca viṣamaśayana, tatra viṣamaśayana niṣiddhamapi punaratyantāpathyakāritvena niyamārthaṃ, śīto vāta, viruddhāśanaṃ samamadhughṛtādikam |
22.22
kuta. punarete parihāryā ityāha—vraṇina ityādi | saṃprataptasyeti samyakprakāreṇa tāpitasya | pavanādīnāmiti vātapittakaphānāmityarthaḥ | vibhramo vyāpadiśeṣo vātādīnā, sthānāntaragamanaṃ vā | śopharuje vātasya, āsrāvaḥ kaphasya, dāhapākau pittasyeti |
22.23
ādhidaivikaṃ viśiṣṭamāgantuvādhaṃ parijihīrṣurāh,—sadetyādi | śāntyādipareṇa śāntyādiratenetyarthaṃ | śiṣyahitārtha guru. svayameva praśnaṃ kurvannāha,—tadityādi | tannīcanakharomādikaraṇam | anye 'api tat kasya heto' iti paṭhanti | apiśabdo'tra sānunayapraśna iti ca vyākhyānayanti | śiṣyahitatvena svayameva hetusākāṅkṣa praśnaṃ kṛtvā setumuttaramāha,—hiṃsāvihārāṇītyādi | hisāvihārāṇi vadhakrīḍanāni, anye tu hisārthaṃ vihāraśceṣṭā yeṣā tāni hisāvihārāṇi | hi yasmārthaṃ, yasmāt kṣatajanimittaṃ vraṇinamupasarpanti tasmānnīcanakhādinā bhavitavyamiti | hisyāne'nye tuśabdaṃ yasmādarye paṭhanti | rakṣāṃsi paśupatikuberakumārānucarāṇi maheśvaradhanadakārtikeyānugāni tadādeśakārīṇītyarthaḥ | kṣatajanimittaṃ śoṇitārthaṃ, satkārārthaṃ jighāṃsūni vā kadācit, satkārārtha pūjārthamāyuṣmantaṃ vraṇinamupasarpanti, gatāyuṣaṃ tu jighāsūnīti, anye tvanyathā vyākhyānayanti,—kadācidvā jighāsūni hantumicchūnyapasarpanti satkārārtham |
22.24
teṣā satkāradānāyāha—teṣāmityādi | teṣāmanucarāṇāṃ pūjāmilāṣiṇāṃ, prayatetāntarātmanā viśiṣṭho vaidyo dhūpādīnupahārayeddāpayedityartha | bali. paśuvarjitā pūjā, upahāraḥ sapaśurvali |
22.25
teṣāṃ tarpaṇaphalamāha, —te tvityādi | ātmavantaṃ rakṣāṃsi hiṃsituṃ na śaknuvanti | ātmavāṃstu nīcanakharomādibhirbhavati | atandrito'nalasaḥ | srak mūrdhārhā puṣpamālā, dāma graiveyakādipuṣpābharaṇaṃ, puṣpāṇyagrathitāni, ādiśabdāccandanādarśavīṇādayaḥ| saṃpanmaṅgalamanonukūlā iti anukūlaśabdaḥ saṃpadādibhiḥ pratyekaṃ saṃbadhyate | saṃpadādyanukūlatvācchravaṇaphalamāha, —saṃpadādyanukūlābhirityādi |
22.27
aparamapi kartavyatāmāha, —ṛgyajurityādi | āśīrvidhānairāśīḥkaraṇairāśīrvādairityarthaḥ | upādhyāyāḥ purohitāḥ |
22.28
makṣikādibhyo rakṣāsādibhyaśca rakṣārthaṃ dhūpamāha, —sarṣapāriṣṭetyādi | ariṣṭapatraṃ nimbapatraṃ, lavaṇena saindhavena, dvirahna iti dinasya vāradvayaṃ prātaḥ sāyaṃ ca daśarātram | sarṣapāddirakṣoghnairnihṛtaujasi rakṣāṃsi naiva punarvraṇinamupasarpanti |
22.29
chatrāmityādi | chatrāticchatre droṇapuṣpīdvayaṃ; lāṅgalī kapikacchu ; jaṭilā māṃsī; brahmacāriṇī muṇḍitikā, pattaṅgākāṣṭhamityapare, lakṣmīḥ śamī, lakṣmaṇetyanye, viṣṇukāntetyapare, guhātiguhe śāliparṇīpṛśniparṇyau, śatavīryā śatāvarī, nīladūrvetyanye, sahasravīryā śvetadūrvā, siddhārthakā sarṣapāḥ |
22.30
anyadapyāha —vyajyetetyādi | vālavyajanaiścāmaraiḥ | na ca vighaṭṭayenna cālayet | na tudenna vyathayet | na kaṇḍūyenna kharjayennakhaviṣabhayāt | śayānaṃ khapantam | kecidasuṃ na paṭhanti |
22.31
etasya rakṣoghnavidhe phalaṃ darśayannāha —anenetyādi |
22.34
āhāravidhi vidheyamadhikṛtyāha, — jīrṇaśālyodanamityādi | jīrṇaśālyodanamiti navadhānyaniṣedhādeva purāṇaśālirlabdhaḥ punarjīrṇagrahaṇaṃ prapurāṇaniṣedhārthaṃ, tena varṣoṣitaṃ grāhyam | dravottaramiti drava uttaro yasmin sa dravottaraḥ, dravapradhāna iti kecidvyākhyānayanti; idaṃ ca vyākhyānaṃ gayadāsācāryo na manyate, kasmāt ? vraṇināṃ toyapānaniṣedhāt | taduktaṃ “vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandamācaret”—iti, tathā bhojo'pi “vraṇodarasthāpanāpīḍitānā pramehiṇā chardyatisāriṇāṃ ca | dravaṃ na dadyādathavā'pi koṣṇaṃ khalpaṃ hita bheṣajasaṃskṛtaṃ ca"-iti, tathā dvādaśāśanapravicāre'pi,-“praklinnadehān vraṇina. śuṣkairmehina eva ca”-iti, tasmāddvāduttaro dravottaro dravahīno mūrtapradhāna iti vyākhyeyam | jāṅgalamāsabhojanamapi ropeṇakāle dātavyaṃ, “māsa māsena vardhate” iti vacanāt | jīvantī ḍodikā, suniṣaṇṇaka. siravālikā, catuṣparṇītyanye | ghṛtabhṛṣṭairityetena ghṛtenaiva saskāro vidheyo nānyairiti | sasaindhavairiti saindhavameva lavaṇeṣu grāhyam | anyairevaṃguṇairveti khastvṛttikairgraṇyaiśca vetrāgramaṇḍūkaparṇikarkoṭa kaprabhṛtibhi | mudgādīnāṃ rasena veti śamīdhānyeṣu niṣedhavajrja mudgādayaḥ | rasena yūṣeṇa | śaktūniti yathāsātmyaṃ, yavasātmyānā yavaśaktava, śālyādisātmyānāṃ tallājāśaktava iti | vilepī khalpadravā bahusikthā | kulmāṣā yavapiṣṭamayā utkhinnāḥ || 32-34 ||—
22.37
yathoktāhārācārānuvartino vraṇitasya phalopadarśanaparaṃ ślokadvayamāha —divetyādi | nivātagṛhagocara iti vātarahitāgāraviṣayaḥ, tatsthāyītyartha | evamanena prakāreṇa, vṛtta' prāptaḥ samyagācāra āhāro vihāraśca yena; athavā, evamanena prakāreṇa vṛttasya samācāraṃ samācaraṇaṃ vyavahāraṇaṃ yasya sa evaṃvṛttasamācāraḥ | sapadyate sukhīti sukhībhavatītyartha | yatheti satyam | kaścidācāryastvanayo ślokayormadhye'suṃ ślokaṃ paṭhati, —“vraṇe
śvayathurāgayāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt | tau ca ruk ca divā svāpāttāśca mṛtyuśca maithunāt”-iti | vyākhyānayanti, -sa ca śvayathuḥ rāgaśca raktatā ca jāgarādrātrijāgarādbhavataḥ, tau ceti śvayathurāgau ruk vyathā ca divāsvāpnādbhavanti, tā iti śvayathurāgarujo mṛtyuśca maithunāt sambhavantītyarthaḥ | śrīgayadāsācāryaprabhṛtayastu dvāveva ślokau manyante | imaṃ ca kasmiścit pustake pramādapaṭhitaṃ dṛṣṭvā kaściddevāvihitapāṭhavyākhyātā vyākhyānayati | asmiṃśca svīkriyamāṇe nirṇītapāṭhavyākhyātṛbhiḥ śrīgayadāsaprabhṛtibhiḥ saha virodhaḥ syāt, tasmādayaṃ na paṭhanīya iti ||35-37|| iti śrīḍalhaṇaviracitāyā suśrutavyākhyāyā nibandhasaṃgrahākhyāyā sūtrasthāna ekonaviṃśo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit