The Compendium of Suśruta 24
Nibandhasaṅgraha 24
- Language
- Sanskrit
24.2
athāta ityādi | vraṇaviṣayaḥ praśno yasmin sa vraṇapraśnaḥ | vraṇaśabdenātra vātādaya ucyante, vraṇakāraṇatvāt; tena vātādiviṣayaḥ praśno yasminnityuktam | anye tu vraṇamāśritya praśno vraṇapraśna , sa vidyate yasminnityarthe utpannasya īyapratyayasya lopaṃ kṛtvā vraṇapraśnamiti rūpaṃ paṭhanti | tenātra vraṇārambhakāṇā vātādīnā saṃkhyālakṣaṇakarmādīni vraṇasya ca niruktyādi ca vaktavyamityartha. siddha |
24.3
vraṇakāraṇāni vātādīni prathamaṃ saṃkhyādinirdideśānāha, — 'vātapittaśleṣmāṇa ityādi| dehasaṃbhavahetavo dehotpattihetavaḥ | nanu, śukraśoṇite dehotpattihetū? tat kathaṃ vātādayo dehasabhavahetavaḥ kathyante ? ucyate, avikṛtā vātādaya śukrārtavādisahakāritayā dehajanakā abhipretā ityarthaḥ | śarīrasaṃbhave vātādīnāṃ hetutvaṃ pratipādya sthitikāraṇatvaṃ darśayannāha, — tairevāvyāpannairiti |—taireva vātapittaśleṣmabhi, avyāpannaiḥ prakṛtisthairityarthaḥ | adhomadhyordhvasaṃnnihitairiti yathākrameṇa vātapittakaphai | dṛṣṭāntamāha,—agāramivetyādi |—agāraṃ gṛham | ekīyamatamāha,—ataśca tristhūṇamāhureke | cakāro'yaṃ tristhūṇamityatra yojyaḥ, tenāyamarthaḥ—tristhūṇamiti ca | ato hetoḥ| eke ācāryāḥ | dehavināśahetutvamapi vātādīnāṃ nirdeśannāha,—ta eva ca vyāpannā iti | cakāro'tra bhinnakrame, tenāyamarthaḥ—ta eva vātādayaḥ, vyāpannā vikṛtisthāḥ, pralayahetavo vināśahetavo 'bhavanti' ityadhyāhāraḥ | anye tu pralaye'pītyāpiśabdaṃ paṭhanti | śalyaśāstre vraṇārambhādhiṣṭhānabhūtatvāt kasyaciddūṣyasya prādhānyaṃ darśayannāha,—tadityādi |—ebhireva vātapittakaphaiḥ | śoṇitacaturthairiti; nanu, pūrvaṃ śoṇitamanupātta tatkathamiha saṃbhavādiṣu śoṇitasyāpyavirahitatvamuktaṃ ? satyaṃ, paramiha śoṇitopādānaṃ kurvannaikīyamatamidamiti darśayati, tena vraṇapāke darśanadvayaṃ bhavati; tathāhi, —'narte'nilādasti rujā' ityādinā vraṇapāke doṣā eva vyāpriyanta iti darśitaṃ, 'kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ' ityādinā puna' śoṇitacaturthā eva vraṇapāke vyāpriyanta iti | avirahitaṃ saṃyuktamityarthaḥ |
24.4
etadeva dvitīyadarśanaṃ ślokenāpi darśayannāha, — narte ityādi | nanu, vātādikramaṃ parityajya kaphādikrameṇa sūtraṇaṃ kasmādiha kṛtaṃ ? ucyate, dehasyordhvamūlamadhaḥśākhatvaṃ pratipāditaṃ; ūrdhvabhāge ca kaphādhiṣṭhānamasti, teneha kapha eva prathamaṃ darśitaḥ | taduktaṃ “ūrdhvamūlamadha śākhaṃ tristhūṇaṃ pañcadaivatam | kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvān yo vai veda sa vedavit”—iti | na kevalaṃ kaphādīn vinā deho na bhavati, api tu dhāraṇamapyetaireva kriyata ityāha,—deha etaistu dhāryata iti | tuśabdaścārtho bhinnakramaśca | tenāyamarthaḥ—dhāryate caitairevāvyāpannai kaphapittavātaraktairityarthaḥ | narte dehaḥ kaphādityetatsyādau 'ato gadyoktasyārthasya sagrahaśloka' ityāpatanikā kecidācāryāḥ paṭhanti |
24.5
vātādīnāṃ cikitsopayoginā svalakṣaṇaṃ darśayituṃ niruktiṃ kurvannāha, —tatretyādi | gatigandhopādānāthaisya vādhātorukpradarādibhya ityādināsūtrotpanne tapratyaye vāta iti rūpaṃ; etena ca tatsvarūpatvaṃ vātasya darśitam | sattāpārthasya tapadhātorinciprātyaye takārasyetve varṇaviparyaye tasya ca te kṛte pittamiti rūpaṃ; etena pittasya svābhāvikaṃ saṃtāpalakṣaṇaṃ darśitam | āliṅganārthasya śliṣadhātormaninpratyaye guṇe ca kṛte śleṣmeti rūpam | etena śleṣmaṇaḥ sandhyādiyojanaṃ darśitam |
24.6
tatra kasya doṣasya ki sthānaṃ tadāha, —doṣetyādi | 'doṣasthānāni' etatsthāne 'teṣā sthānāni' iti kecit paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ | tatra doṣeṣu madhye, samāsena saṃkṣepeṇa, vistareṇa tu sthānāni vātasya nābhimadhyahṛdayakaṇṭhasarvāṅgasandhayo'pi vātavyādhau vakṣyante | śroṇi kaṭi, śroṇiśca guda ca śroṇigudaṃ, tatsaśrayaḥ sthāna yasya sa tathā | pakvāmāśayormadhyaṃ pittasthānaṃ vakṣyati, ataḥ pakvāśayameva prāgdarśayannāha,—taduparyadho nābheḥ pakvāśaya iti |—taduparī śroṇīgudayoruparītyarthaḥ | pittasthānaṃ darśayannāha,—pakvāmāśayormadhyaṃ pittasyeti |—samāsenetyatrāpi sabadhyate | tenāyamarthaḥ—pakvāmāśayamadhyaṃ pittasthānaṃ sakṣepeṇa, vistareṇa tu yakṛtplīhāhṛdayadṛṣṭi tvagindriyāṇyapi pittasya sthānamiti | kaphasthānaṃ nirdeṣṭumāha,—āmāśayaḥ śleṣmaṇa iti |—sthānamiti śeṣaḥ | yatrāśitapītādika pacyate sa āmāśaya | tathā ca muni, —"nābhirastanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛta "—iti | atrāpi samāseneti sabadhyate, tena vistareṇora śira.kaṇṭhasandhayo'pi śleṣmasthānam |
24.7
vātādīnā pradhānāni sthānāni nirdiśyāpradhānāni nirdeṣṭumāha,—ata paramityādi | vibhajyante prakaṭīkriyante vātādīnāṃ sthānānītyartha | kāni punarvādasya sthānānīti pṛṣṭa āha,— tatra vātasyetyādi | vātavyādhau vakṣyāma iti 'nidānasthāne' iti śeṣaḥ | pittasya pañcasthānānyāha, — pittasyetyādi | yakṛtplīhānāviti yakṛt kālakhaṇḍaṃ, plīhā vāmapārśvāśrayaṃ māṃsakhaṇḍaṃ, hṛdayaṃ kamalamukulākāramadhomukhaṃ, dṛṣṭiḥ kṛṣṇatārakāntarvartinī masūradalamātrā | cakārāt paratrokta lasikādyanuktaṃ samucīyate | pittena svinnamāṃsāt sravadudakaṃ 'lasīkā' ityucyate | kaphasya pañcasthānāni nirdiśannāha, - śleṣmaṇastvityādi |uraḥ stanayorantarālaṃ, pūrvoktaṃ cetyāmāśayaḥ | cakārāt paratantroktaṃ meda samuccīyate | etāni sthānāni prāyeṇa prakṛtisthānāmeva doṣāṇāṃ bhavantītyāha, - etānītyādi | anyāpannānāmakupitānām |
24.8
visargādānetyādi - visargādānavikṣepai. karmabhiryathāsaṃkhyena candrādityavātā yathā jagaddhārayanti tathā kaphādayastrayo yathāsaṃkhyena visargādānavikṣepai karmabhirdehaṃ dhārayantīti samudayārthaḥ | visargaḥ sarjanaṃ 'balasya' iti śeṣaḥ, ādānaṃ grahaṇaṃ balasyaiva; vikṣepa śītoṣṇādīnā vividhaprakāreṇa preraṇam |
24.9
idānīmagnipittayorbhedāvicārapratipādakaṃ granthaṃ nirdiśumāha, - tatretyādi | tatreti pittāgnyorbhedābhedavicāre, tatreti teṣu madhya ityanye, tatretyādānakarmaṇi, visargādānavikṣepairityādiślokenādānaṃ karma yaduktaṃ tat kiṃ pittasyāgnerveti jijñāsyamityapare | jijñāsyaṃ jñātumeṣaṇīyam | āhosvidvathavārthe | iti saṃśaye | uttaramāha, - atrocyata ityādi | dahanaṃ dāha | pacanaṃ pāka āhārāde, ādiśabdādvrañjanadarśanādīni gṛhyante | agnivadupacāro'gnivadvyavahāra kriyate - antaragniriti, pittamantaragnirityupacaryata ityartha | na khalvityādisūtreṇa pratyakṣeṇaiva pittamagnirityukta, anumānenāpi pittasyāgnitva sādhayannāha, - kṣīṇe hyagniguṇa iti | - agnerguṇo yasya tadagniguṇaṃ pittaṃ, tasmin kṣīṇe, hiṃ yasmādarthe | tatsamānadravyopayogādagnisamoṣṇatīkṣṇadravyopayogādityartha | agniguṇaśabdenoṣmā kathyata ityanye, tatra tatsamānadravyopayogādityarthaḥ | atipravṛddhe śītakriyopayogāditi pittamevāgniriti śeṣa. | pratyakṣāgumānābhyā pittasyāgnitvaṃ prasādhyāgamenāpi prasādhayannāha, - āgamācceti | āgamāt samastāyurvedaśāstrata | nanu, yadi pittāgnyorbhedastat katha ghṛta pittapraśamanamagnidīpanaṃ, ajāpayo matsyādayaśca pittavṛddhiṃ kurvanti nacāgnidīptikarā, divāsvapnaśca pittaprakopano'pyagniśamana., tathedamapi katha syādviṣamo vātena, tīkṣṇa pittena, manda śleṣmaṇeti, samadoṣa samāgniścetyādikamapi kathaṃ syāditi | naiṣa doṣa, yenāyamagni. paramārthata. pittādbhinna eva suśrutādibhiraṅgīkṛtaḥ | taduktaṃ, - "ko vaśeo'dhramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ | pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate" iti | śarīroṣmā agniḥ, sa cātra pittādbhinna evoktaḥ | tathā'nyadapi pittāgnyorbhedapratipādakantantramucyate, - "dravaṃ snigdhamathogaṃ ca pittaṃ vahnirato'nyathā" - iti | anyānyapi pittāgnibhedapratipādakāni vākyāni santi, tānīha vistarabhayānna darśitāni | yat punarihāgnipittayorabhedakathanaṃ kṛtaṃ, tadrasavīryādiguṇopādhiyuktasya pittasya cikitsādvāreṇāgneścikitsā kāryeti darśanārtha, anyathā rasādiguṇopādhirahitasya vahneścikitsā kartuṃ na pāryata iti |
24.10
adṛṣṭahetukena viśeṣeṇeti | - viśeṣeṇa bhedena, kiviśiṣṭena ? adṛṣṭahetukena prāktanakarmahetukenetyartha. | pakvāmāśayamadhyasthamiti nābhimadhyam | caturvidhamannapānaṃ pacatītyaśitaṃ khāditaṃ tāvat pacati, caturvidhamiti cavyacoṣyalīḍhapītamityarthaḥ | vivecayati ca pṛthakchoti doṣarasamūtrapurīṣāṇi | atra kecit 'annarasamūtrapurīṣāṇi' iti paṭhanti, 'vātamūtrapurīṣāṇi' ityapare | anugraha karoti upakāraṃ karoti | yat pittaṃ hṛdayasthetyādi | sādhako dharmārthakāmamokṣalakṣaṇapuruṣārthasya sādhaka ityartha ; kasmāt ? hṛdayasthakaphatamonoda vispaṣṭīkṛtamanaḥprāguṇyāt | yaddṛṣṭyā pittamityādi | kriyādravyāṇā kriyānimittānā karmanimittānāmityartha | chāyānā ca prakāśaka iti chāyānā pāñcabhautikānā nīlādīnā, prakāśaka utpādaka.; cakārāt prabhāṇā pāñcabhautikānā ca prakāśaka | nanu, chāyāprabhayo ko bheda ? ucyate, - "āsannā lakṣyate cchāyā prabhā dūrātprakāśate | varṇamākramati cchāyā prabhā varṇaprakāśinī" - iti |
24.11
idānī pittasya cikitsopayogi svalakṣaṇaṃ darśayannāha - pittamityādi | tīkṣṇaṃ rājikāmaricādivat | pūti visragandhi nīlaṃ sāmāvasthāyām | pītaṃ nirāmāvasthāyām | kaṭurasaṃ prakṛtisthaṃ pittam | vidagdhaṃ cāmlameveti viruddhapākopapannaṃ punaramlarasaṃ bhavati, vidagdhājīrṇasamudbhūtamamlarasaṃ bhavatītyanye, vidagdhaṃ pittamamlapittamiti rogaviśeṣaṃ kecinmanyante | dravasyāne kecit saramiti paṭhanti |
24.12
śleṣmasthānānītyādi | anu krameṇa vyākhyāsyāmaḥ, yena ca krameṇa pittasthānānyuktāni tenaiva krameṇetyarthaḥ | prāgāmāśayaśleṣmasthānamuktaṃ, tameva prathamaṃ darśayannāha, tatrāmāśayaḥ pittāśayasyoparītyādi | -tatreti śleṣmasthāneṣu pañcasu madhye, upariṣṭāt upari | kasmāt kāraṇāt pittāśayoparītyāha, - tatpratyanīkatvāditi |-tasya pittasya pratyanīkatvāt pratipakṣatvāddhikūlavādityarthaḥ | dvitīyaṃ hetumāha, - ūrdhvagatitvāttejasa iti | etenaitaduktaṃ bhavati - yadi hi pārśvayoradho vā''māśayo bhavettadodakasyādhogāmitvātriṣpratyanīkatvaṃ, tataśca niṣpratyanīko'gniḥ śarīrameva dahet | iti pratyakṣeṇa pittāśayasyordhvamāmāśayaṃ prasādhyānumānenāpi sādhayannāha, - caturvidhasyāhārasyeti | caturvidhasyāhārasyādhāraḥ, caturvidhasyāśitapītalīḍhakhāditasya, ādhāra sthānam | tejastāvadūrdhvagāmi yadi cādha āmāśayo bhavettadā caturvidhamāhāraṃ na pacet, pacati ca, tenānumīyate - āmāśayaḥ pittāśayasyordhveveti | sa ceti caturvidhāhāraḥ | audakairguṇairiti dravasnehādibhiḥ, dravaguṇairbhinnasaṃghāta snehena praklinna iti boddhavyam | sukhajaro bhavati sukhena pariṇāmaṃ gacchatītyartha |
24.13
atha ke audakā guṇā ityāha, - mādhuryādityādi | āhārasyeti śeṣaḥ | cakāradvayena dravasnehādayo guṇā anuktā api samuccīyante | saṃbhavatīti prakupyati, na punarabhūtaprādurbhāveṇa, kaphasya rasadhātuta evotpannatvāt |
24.14
sa tatrastha evetyādi | sa śleṣmā, tatrastha āmāśayasthaḥ, svaśaktyā ātmavīryeṇa | udakakarmaṇeti kledanapūraṇādinā | dvitīyasthānasya karma darśayannāha, uraḥsthastrikasandhāraṇamiti | trikaṃ śirobāhudvayasandhānasthānam | ātmavīryeṇeti prākṛtaguṇena | hṛdayāvalambanaṃ hṛdayasya svakāryasāmarthyaṃ karoti | snehasaṃtarpaṇeti snehasaṃtarpaṇādhikṛtatvāt snehene saṃtarpaṇe cādhikṛtatvāt, athavā snehena santarpaṇaṃ tatrādhikṛtatvāt | anye tu vyākhyānayanti - sneho mastakamajjā, tasya saṃtarpaṇaṃ tatrādhikṛtatvāt | indriyāṇāṃ śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇānām | anugrahaṃ karoti svakāryasāmarthya janayati | sandhisyastu śleṣmetyādi spaṣṭam |
24.15
idānīṃ kaphaliṅgajñānārthaṃ cikitsārthaṃ ca lakṣaṇaṃ darśayannāha, - śleṣmā śveta ityādi | śīta eva ceti cakāro mṛdusthirādiguṇasamuccayārthaḥ | avidagdho'pakvo madhuraraso bhavati | vidagdhaḥ pakvo lavaṇa iti | anye tvanyathā vyākhyānayanti - avidagdhaḥ prakṛtistho'praduṣṭo madhurarasaḥ śleṣmā bhavati, vidagdho vikṛtistha praduṣṭo lavaṇarasa, athavā vidagdhānnapākāllavaṇa iti |
24.16
tadevaṃ doṣān prathamadarśanoktānabhidhāya śoṇitacaturtherityasya darśanasyābhipretaṃ śoṇitasthānaṃ darśayannāha, - śoṇitasyetyādi | tacca prāgabhihitaṃ śoṇitavarṇanīye uktam |
24.17
śoṇitasya nidānaliṅgacikitsājñānārthaṃ svalakṣaṇaṃ darśayannāha, - anuṣṇetyādi | anuṣṇaśītamiti sādhāraṇamityarthaḥ | visramāmagandhi | vidāhaścāsya pittavaditi pittasyeva; pittasya yena vastunā yathā ca vidāhastena vastunā tathā ca vidāhaḥ śoṇitasyāpītyuktam |
24.18
pratipāditaṃ niyamayannāha, —etānītyādi |—eṣu sthāneṣu doṣāḥ sacayaṃ yāntītyarthaḥ | kiṃ punardoṣāṇā sañcaye heturityāha, —prāk sacayaheturiti |—prāgiti ṣaṣṭhacaryādhyāye | sacitānā vātādīnāṃ yathāsakhyaṃ liṅgaṃ darśayannāha, —tatra sacitānāmityādi | sāmānyena sarveṣāṃ sacitānā, saṃhatirūpā vṛddhiścaya, vilayanarūpā vṛddhi prakopa | stabdhapūrṇakoṣṭhateti koṣṭhatāśabda stabdhapūrṇābhyā pratyeka sabadhyate, tena stabdhakoṣṭhatāpūrṇakoṣṭhate vāyoliṅgaṃ, pītāvabhāsatā mandoṣṇatā ca pittasya, gauravamālasyaṃ ca śleṣmaṇaḥ | etāni stabdhapūrṇakoṣṭhatādiliṅgāni sāmānyena sarveṣāmeva sacitānāmityapi kecinmanyante | cayakāraṇavidveṣaśceti sāmānyena sarveṣā vātādīnāmidaṃ liṅgam | cayakāraṇavidveṣaśceti vākyaṃ kecinna paṭhanti | kecidācāryā asyāgre cayaprakopayorlakṣaṇaṃ ślokena paṭhanti, “svasthānavṛddhirdoṣāṇāmityādi” | ayaṃ śloko'bhāvāt samagro na likhita iti | tatra prathama kriyākāla iti tatra vātādīnā sacaye, prathamaḥ kriyākāla ādya karmāvasara |
24.19
kāni punastānītyāha,—tatra valavadvigrahetyādi | valavadvirvigraho valavadvigraho mallādibhi saha bāhuyuddhādiḥ | atiśabdo vyāyāmādibhitribhiḥ sabadhyate | vyavāya strīsevā | abhighāto laguḍādiprahāra | laṅghanaṃ rathena gartādyullaṅghanam | plavanamutplutyotplutya gamanam | prataraṇa nadyādīnā bāhubhyā taraṇam| aticaryā alyaṭanaṃ, sā ca gajādibhi padātyantaiḥ pratyekaṃ sabadhyate | vallūraṃ śuṣkamāsam | varako varaṭikā kudhānyaviśeṣa | uddālaka vāraṇyakodrava | nīvāra prasāvikā, dhānyamadhye raktaśūko bhavati ulajivākyamiti loke | āḍhakī tuvarī | hareṇu vartulakalāya | kalāyatripuṭataḥ | niṣpāvako rājaśimbiḥ | anaśanamam bhojanamupavāsaśca | viṣamaśana bahvalyakālabhojanam| adhyaśana sājīrṇabhojanam | vegavighāto vegāvarodha, sa ca vātamūtrādibhi pratyekaṃ savadhyate | kṣavatu chikkā | vāṣpaśabdena rodanajala kathyate | ādiśabdāt kṣudādivegavighātādayo gṛhyante |
24.20
vātasya prakopahetuṃ kālaṃ pṛthagupadiśannāha, —sa śītetyādi | sa vāyuḥ, śīte śītakāle, abhre meghopalakṣitakāle, pravāte prakṛṣṭavāte kāle, gharmānte varṣākāle, viśeṣato'tiśayena | ārtavaṃ kālamuktvā''hikamāha, —pratyūṣasyaparāhne ceti | bhuktāpekṣaṃ kālamāha, —jīrṇe'nne ca prakupyatīti |
24.21
pittaprakopaṇāni darśayannāha,—krodhagokabhayetyādi | āyāsa śarīrapīḍā | vidagdhaṃ vidāhaṃ, sa ca śotharogāhārādikṛta | vidāhīti yadamlodgāradāhatṛṣṇāprabhṛtīnudīrya kṛcchrāt pākamupagacchati tadvidāhi | haritakaśākamiti “kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhūstṛṇā | cukrakañcukikā ceti varga haritaka vidu”iti | dadhi sasneha gamyam | kūrcikā vigrayita takram | mastu dadhimastu | sauvīrakaṃ nistuṣayavatriprūdādikṛtaṃ sadhāna dhānyāmlaṃ vā | surāvikārā. paiṣṭikādaya | amlaphalāni āmrātakādīni | kaṅgaramiti asnehaṃ dadhi | anye bhāṣante, —“sauvīrāmlamayātyamlaṃ kāñjikaṃ kaṅgara viduḥ | anye tu tadadhobhāgaṃ takraṃ cālyamlatāṅgatam || sasnehaṃ dadhija takrāmharuranye tu kaṅgaram”-iti | prabhṛtiśabdācukādīnā grahaṇam |
24.22
pittaprakopasya kālaṃ darśayannāha, —taduṣṇairityādi | taditi pittam | uṣṇairiti uṣṇatvamantra gharmādikṛtam | uṣṇakāle grīṣme | meghānte śaradi | āhnikaṃ pittaprakopasya kālamāha, — madhyāhne ityādi | bhuktāpekṣaṃ pittaprakopasya kālamāha, —jīryatyanne ca kupyatīti | pittaprakopeṣu madhye śokabhayayorvātaprakopaṇayoḥ pāṭho'nārṣa iti jejjaṭa, sa cānyairnibandhakārairanupahataṃtvādasmābhirapi gṛhīta iti |
24.23
kaphaprakopaṇāni nirdiśannāha, - divāsvapnāvyāyāmetyādi | abhiṣyandi doṣadhātumalagrotasāmatiśayakledaprāptijanakam | hāyanako ghoṭakapucchaḥ, saca śāliviśeṣaḥ | yavakaḥ śūkadhānyaviśeṣa, tasya ca yavākārāstaṇḍulāḥ | naiṣadhaḥ 'koraka' ityākhyāyate, sa ca dhānyaviśeṣaḥ | itkaṭaḥ khaggalī | piṣṭaṃ taṇḍulapiṣṭam | kṛśarā tilataṇḍulamāṣaiḥ kṛtā yavāgūḥ | pāyasaḥ kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ | bisaṃ padmamūlaṃ 'bisaṇḍa' iti loke | mṛṇālaṃ padmamūlātsthūlaprarohāṅkuraḥ | śṛṅgāṭakaṃ jalamadhye trikaṇṭakam | madhuravallīphalamiti madhuraphalaṃ tālanārikelādi, vallīphamalābūprabhṛti, anye kūṣmāṇḍādīni |
24.24
kaphasya kopakālaviśeṣaṃ nirdiśannāha, - sa śītairityādi| śītaiḥ śītaladravyaiḥ | pūrvāhne prathamaprahare | pradoṣe rajanīmukhe |
24.25
dvitīye darśane śoṇitacaturthairityukteḥ śoṇitasya caturthasya kopanāni darśayannāha, - pittetyādi | pittaprakopaṇaireva ceti pittaśoṇitayo samānatvāt | tasyaiva viśiṣṭamapi hetuṃ darśayannāha, - abhīkṣṇaṃ dravaityādi | abhīkṣṇaṃ punaḥ punaḥ, 'sevitai.' iti śeṣaḥ |
24.26
na ca svātantryeṇāsya prakopaḥ, kiṃtu sarvadā pāratantryeṇaiva, tat pratipādayannāha, - yasmādityādi | tatra vātaduṣṭaṃ vātaprakopakāle kupyati, evaṃ pittakaphaduṣṭasya raktasya pittakaphakālā iti |
24.27
teṣāṃ prakopaliṅgāni darśayannāha - teṣāṃ prakopādityādi | koṣṭhatodasacaraṇe dve vātasya; saṃcaraṇamiti koṣṭhe vātaparikramaṇamityarthe | amlikāpipāsāparidāhā pittasya, amlikā amlodgāraḥ, paridāhaḥ sarvatodāha, anye'paridāha ityakārapraśleṣaṃ manyante, tatra nañ īṣadarthe, yathā'nudarā kanyeti, teneṣaddāha iti vyākhyānayanti | annadveṣahṛdayotkledau kaphasya, hṛdayotkledo hṛllāsaḥ | dvitīyaḥ kriyākāla iti dvitīyaścikitsāvasaraḥ |
24.28
ata ūrdhvaṃ prakopāviśeṣameva prasarākhyaṃ darśayannāha, - ata ūrdhvamityādi | teṣāmebhirityādi teṣā vātapittaśleṣmaṇāṃ, ebhirātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāmiti pūrvoktairbalavadvigrahādibhi koṣṭhatodasaṃcaraṇādibhirvā | kathaṃ te prasarantītyata āha,- kiṇvodakapiṣṭetyādi | anyonyaguṇānupraveśādyathā kriṇvodakapiṣṭānāmudrekaḥ, evaṃ duṣṭairhetūnā samavāye vātādīnāmudreko bhavati, kiṇvaṃ surābīja, piṣṭaṃ taṇḍulapiṣṭaṃ, samavāya saṃyogaḥ | kuto doṣāṇā madhye vāyureva prasaraṇaheturityāha, - teṣā vāyurgatimattvādityādi | saṃ hi rajobhūyiṣṭha iti sa vāyu, hi yasmādarthe, rajobhūyiṣṭha 'rajobahulo vāyu' ityuktatvāt | sarvabhāvānā sarvapadārthānām | etena vāyorgatimattve heturuktaḥ | prasarasya punarhaṣṭāntamāha, - yathā mahānudakasacayo'tipravṛddha ityādi | setumavadāryeti pālī bhittvā | tameva prasaraṇopayoginā sayogaṃ sakhyayā darśayannāha, - tadyathā-vāta pittamityādi |
24.30
teṣāmekadeśaprasaraṇena dṛṣṭāntenaikadeśe vikāra darśayannāha,-kṛtsne'rdhe'vayave vetyādi |-atrāṅgaśabdena śirobāhujaṅghā kathyante | kvaviśiṣṭe'ṅge ? ityāha,- kṛtsna ityādi | - kṛtsne samaste, ardhe iti prasiddhaṃ, avayave civukacaraṇādau | prabhūto'pi ko'pi kopālpatvānna sahasā vikārakārīti darśayannāha, - nātyarthaṃ kupitaścāpīti | līna ekadeśasthitaḥ | niṣpratyanīko niṣpratikriya ||29-30||
24.31
tatra prasareṇānyadoṣasthānagatasya doṣasya sthānivat pratīkārātideśaṃ darśayannāha-tatra vāyoḥ pittasthānetyādi |
24.32
teṣāṃ prasaraṇaliṅgāni darśayannāha, - evaṃ prakupitānāmityādi | prasaraprastāve'tra prakupitānāmiti yat kṛtaṃ tat prakopaviśeṣa eva prasara iti jñāpanārtham | prakopa-prasaraṇayośca ko bheda ? ucyate, - sthālyasya sarpiṣa kvāthyamānasya prathamaṃ saṃcalanamātrameva prakopa, tasyaiva cātikrāthyamānasya phenamaṇḍalenotsarpatā deśāntarasararaṇameva prasara | vāyorvimārgamagamanetyādi | -vimārgamaganāṭopau vāyoḥ; vāyoraprākṛtavāyo , mārgāndho vimārga , āṭopo rujāpūrvakaṃ udarakṣobhaḥ | oṣādīni pittasya, oṣa ekadeśiko dāha, coṣaṣūṣyata iva vedanāviśeṣa , dhūmāyanaṃ dhūmodgamanamiva | kecidopacoṣe na paṭhanti, dāho dhūmāyanaṃ ca pittasyeti ca paṭhanti | arocakādayaḥ kaphasya, aṅgasādo'ṅgaglāni | avipākāṅgasādau kecicca paṭhanti, arocakaśchardithetyetadeva ca paṭhanti | tanna prasaraṇaṃ yāvaddoṣāṇāmeva hetuliṅgacikitsā, tadanantara vyādheriti |
24.33
prasṛtānāṃ punardoṣāṇā srotovaiguṇyādyatra saṅga sa sthānasaṃśraya , taṃ nirdiśannāha, - ata ūrdhvamityādi | tatra srotovaiguṇyādyatra yatrāgatya yān kurvanti tāstān nirdeśumāha, - te yadodarasanniveśamityādi | sanniveśaṃ samyaksthitim | prabhṛtigrahaṇātpravāhikāvalmivikāmbhatayaḥ | ūrdhvajatrugatāstviti | jatru grīvāmūlam | tvaṅmāsaśoṇitasthā iti tvakśabdenātra raso vivakṣitaḥ | medogatadoṣavyādhipāṭhānantaramasthigatā vidradhyādīnīti pāṭho yukta , sūtre'darśanāt samasto na likhita | majaśukragatānā doṣāṇā vyādhayo na nirdiṣṭā, svalpatvāt kādācitkatvācceti | sarvāṅgagatā ityādi sarvāṅgaroga' sarvāṅgavātavyādhi', pramehapāṇḍuropādadyo vā | sūkṣmatvāt sthānasaśrayasya na pṛthagukta lakṣaṇaṃ, nāpi kriyākāla iti | teṣāmevamabhiniviṣṭānāmiti abhiniviṣṭānāmalyarthaṃ sanniveśaṃ kṛtavatām | pūrvarūpaprādurbhāva iti vyādheriti śeṣa | ki tat pūrvarūpamiti pṛṣṭo vyādhibhedabāhulyena pūrvarūpabhedabāhulyāt sākṣānirdeśena darśayitumaśakyamityatideśena darśayannāha, taṃ pratirogaṃ vakṣyāma, taṃ pūrvarūpaprādurbhāvaṃ, roge roge prativakṣyāma ityarthaḥ, na pratidoṣa cayādiliṅgavadityartha | tatra pūrvarūpagateṣviti gateṣu jñāteṣu pūrvarūpeṣu, vartamāneṣviti kecit paṭhanti | caturtha kriyākāla iti caturthaścikitsāvasara | cikitsā cātra doṣasya dūṣyasya cetyubhayāśritā cikitsā |
24.34
vyādheḥ pravyaktaṃ rūpaṃ vyaktistā darśayannāha, ata ūrdhva vyādhidarśanaṃ vakṣyāma iti | vyādherdarśanaṃ vyādhyupalabdhiḥ, śophādīnā jvarādīnā ca pravyaktalakṣaṇatā vyaktiḥ | pravyaktalakṣaṇatā ca vyādhijātilakṣaṇakathanaṃ, tayathā-śophādu̍dādīnā tvaṅmāsasthānasya doṣasya saghātatā, tathā satāpalakṣaṇo jvara , saraṇalakṣaṇo'tīsāra, pūraṇalakṣaṇamudaramiti | tatra vyādhipratyanīkaiva cikitsā |
24.35
vyaktimabhidhāya bhedaṃ kathayannāha, -ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāmityādi | eteṣā śophādīnāmityartha | avadīrṇānā vidaraṇaṃgatānāṃ bhinnānāmityartha | avadīrṇatvaṃ ca śophādīnā viśeṣala-
kṣaṇaṃ, ata eva vraṇabhāvamāpannānāmiti, yata eva vidīrṇā ata eva vraṇatvagatā ityarthaḥ | jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandha iti yathā vyaktiprastāve jvarādīnā saṃtāpasaraṇapūraṇādikaṃ sāmānyalakṣaṇamuktaṃ, tathā'tra bhedaprastāvāddviśeṣalakṣaṇa dīrghakālānubandho jvarādijātiṣu bheda iti jñātavyaḥ | kecidatra dīrghakālānubandho na prativyādhijātiṣu saṃbhavatīti vātādilakṣaṇabhedāddvidvatvaṃ bheda ityācakṣate, yathā- aṣṭānāṃ jvarāṇāmityādi | atra pakṣe dīrghakālānubandha iti svarūpakathanaṃ, etena saṃcayādiṣvapratīkārāddīrghakālānubandho'sādhyatā ca bhavatītyuktam | pūrvāṃsu gatiṣvapratīkāre'pi pratīkārāvasaro'styeva, atra tūttaragatyabhāvāt paścāt pratīkārāśā nāstyeveti darśayannāha, - tatrāpratikriyamāṇa iti |tatreti bheda ityarthaḥ |
atītaṃ saṃkṣipya saṃgrahaṃ pratipādayannāha, - saṃcaya ca prakopaṃ cetyādi | cakāreṇa saṃcayādihetusthānādyanuktaṃ sarvaṃ samuccīyate 36
24.37
yathāpūrvaṃ pratīkārālpatvaṃ yathottaraṃ pratīkārabāhulyaṃ darśayannāha, - sacaye'pahatā doṣā ityādi | teṣāmapaharaṇaṃ ca bahudoṣe śodhanaṃ, madhyadoṣe laṅghanapācanaṃ, alpadoṣe saśamanamiti |
24.38
idānīṃ saṃsarge saṃnipāte ca prasarābhihite'śāśavalacikilpenānubandhānubandhibhāvaṃ cikitsādhaṃ darśayannāha, - sarvairbhāvaistribhirvaityādi | anudhāvati anusagno bhavati | ko'sau ? doṣaḥ, kiviśiṣṭaḥ ? kupita, kai. kṛtvā ? bhāvaiḥ, ko'rthaḥ ? svabhāvai rūkṣoṣṇasnigdhādibhiḥ, katisakhyopetai. ? tribhi, na kevalaṃ tribhirdvābhyāmekena vā, etena tryādikhabhāvakupito'pradhāno'nubandhabhūta pradhānaṃ doṣamagne'nulagno bhavatītyuktam | kamanudhāvati ? ityāha,-doṣaṃ, kiviśiṣṭam ? kruddhaṃ prakopaṃ gatam, kai kṛtvā ? bhāvaiḥ, katisaṃkhyai ? ityāha, - sarvaiḥ, ko'rtha ? samastai rūkṣoṣṇasnigdhādibhi, etena sarvabhāvakruddhaḥ pradhānabhūto vyaktaliṅgo'nuvandhyo doṣa ukta | kva ? saṃsarge | ko'rtha ? doṣadvayasayoge | atrāpyevamukta bhavati-yadā kila doṣadvayasaṃsargo bhavati tadā pradhānasyānuvandhyabhūtasya doṣasya cikitsā kartavyā, tatpraśamādevāpradhānasyānuvandhībhūtasya praśamo bhaviṣyatīti, yadā tu sarvairbhāvaiḥ kupyanti sarve pradhānabhūtā parasparamanuvandhabhūtāśca bhavanti, evaṃ ca samasanipāto bhavati tadā pittamupacaraṇīyam | anthe tu sarvairbhāvairityatra bhāvā vyādhihetavaḥ; te cāhāravihāradeśakālāścatvāra iti varṇayanti | apare tu rasaguṇavīryavipākāścaturo bhāvān kathayanti | dravyaguṇakarmāṇi bhāvā iti carakavyākhyātāro bhaṭṭārakaharicandraprabhṛtayaḥ pratipādayanti | anye tu 'sarvairbhāgaiḥ' iti paṭhanti | tatra, vātasya rūkṣalaghuviśadaviṣṭambhā bhāgā , pittasya tīkṣṇadravapūtinīlapītā bhāgāḥ, śleṣmaṇaḥ śītagurupicchilasnigdhādayo bhāgā ; tatra vātādayo yadā sarvaistribhirdvābhyāmekena vā bhāgena kupyanti tadā tāvadbhistadviparītairbhāgaiścikitsā kartavyā | tatra śleṣmaṇa kṣaye balavadvigrahādibhiḥ kriyamāṇe yadā rūkṣo bhāgo vātasya kupyati tadā snigdhenaikena bhāgena tadviparītena pratikartavya, yadā tu rūkṣaśītau dvau bhāgau kupyatastadā snigdhoṣṇābhyāṃ dvābhyā bhāgābhyāṃ cikitsetyādi | sarvairveti svayamūhyam | saṃsarge doṣadvayasayoga ityartha. | etenaitaduktaṃ bhavati - yadā kruddhaṃ doṣaṃ kupito'nugacchati tadā sasargo bhavati; sa ca sasargo dvidhā bhavati - prakṛtisamasamavetatayā, vikṛtiviṣamasamavetatayā ca, tatra yadā vāyupittayo sasargastadā śoṣaṇātmakatayā svabhāvasadṛśena pittena vāyu samaveta iti prakṛtisamasamaveta ucyate, yadā tu pittaśleṣmaṇoḥ saṃyogastadā pittamuṣṇaṃ śītena śleṣmaṇā yuktamata. svabhāvaviparītena samaveta iti vikṛtiviṣamasamaveta ucyate |
24.39
saṃsargasannipātayościkitsāsūtramāha, - saṃsarge yo garīyānityādi | garīyān gurutara | kathamupakramaṇīya ityāha, - śeṣadoṣāvirodheneti | - yathā na kupyatītyartha | saṃsargakriyā sannipāte'pyatidiṣṭumāha, - sannipāte tathaiva ceti | nanu, yadi śeṣadoṣāvirodhena sasarge yo garīyān sopakramyastarhi kathamidamucyate,- "śamayet pittamevādau jvareṣu samavāyiṣu | durnivāratamaṃ taddhi jvarārteṣu viśeṣataḥ”, tathā,-“samavāye hi doṣāṇā pūrvaṃ pittamupācaret | jvare caivātisāre ca, sarvatrānyatra mārutam"-iti | satyaṃ, samasannipātamāśritya tatroktaṃ, na punaranyān dvādaśeti na doṣa. |
24.40
kathaṃ punarayaṃ śarīraikadeśotthitadoṣaṣaghāto vraṇa ityucyata ityāha, - vṛṇotītyādi| sa vṛṇotyācchādayati yasmāttasmāt vraṇa iti, athavā vraṇavastu vraṇacihnaṃ, rūḍhe'pi na naśyati tathaivāste, ādehadhāraṇādyāvajjīva, tasmāt vraṇa iti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit