The Compendium of Suśruta 25
Nibandhasaṅgraha 25
- Language
- Sanskrit
25.2
ādiśabdaḥ pratijñāyā luptanirdiṣṭo draṣṭavya | tena vraṇastrāvādivijñānīyamityarthaḥ | etena vedanādayo'pi saṃgṛhītāḥ |
25.3
tvagityādi | vraṇavastūni vraṇādhiṣṭhānāni | atreti eṣvityarthaḥ | vraṇasaṃniveśo vraṇasasthānam |
25.4
teṣāṃ madhye ekasminneva vastuni vraṇasya sukhopacaryatvaṃ darśayannāha, - ādyaikavastusanniveśīti, tvaksanniveśītyarthaḥ | tvagbhedīti punarnigamārtha,-etena tvagāśritamāsamedī na sūpacara | anye tvādyaikavastusanniveśī tvagbhedī cetyanayo padayormadhye ekatarapadenaiva tvagvastu prāpyate ki padadvayeneti yat padadvayaṃ tadgranthādhikyādarthādhikya bodhayati, tena vikṛtākṛtayo'pi tvagbhedino vraṇāḥ sūpacarā ityadhiko'rtha ukto bhavatīti manyante | aparavastusanniveśina kviviśiṣṭā ityāha, - śeṣā iti | -māsādyadhiṣṭhānā, svayamavadīryamāṇā iti ālepastrāvaṇādibhirvinā svayameva pakvā paścādbhinnā ityarthaḥ |
25.5
yathā strāvajñānaṃ cikitsāhetustathā vraṇākṛtirapīti tā darśayannāha, - tatrāyata ityādi | āyato dīrgha , caturasraścatuṣkoṇa, vṛtto vartulaḥ, tripuṭakastrikoṇaḥ, itiśabda upasaṃhāre doṣajavraṇākṛtīnā, samāsa saṃkṣepa | śeṣā iti uktebhyo'nye'rdhacandrasvastikādyā vraṇākṛtayo vikṛtā ityartha |
25.6
vraṇināmātmavatā bhiṣajā guṇasapado'pi cikitsāhetava iti darśayannāha - sarva ityādi | ātmavatā pathyāhāravihārasevinām | anātmavatāmiti anātmavatāmahitāhāravihārasevinām| ajñaiścopakrāntā iti cakāreṇātmavatā subhiṣagbhirupakrāntānāmapi
kuṣṭhipramehiṇāṃ tayā kadācicchukrapravṛttyāntrādyaiśca vraṇaduṣṭiranuktā samucīyate | kutaḥ punaranātmavatāmajñabhipagupakrāntānā vraṇānā duṣṭirityāha, - pravṛddhatvādoṣāṇāmiti | anye tvevaṃ yojayantina kevalamajñarupakrāntā eva praduṣyanti api tu pravṛddhatvācca doṣāṇām |
25.7
prāyeṇa duṣṭeṣveva vraṇeṣu srāvā bhavanti, atasteṣāṃ duṣṭavraṇānā lakṣaṇamāha - tatrātisaṃvṛta ityādi | atisaṃvṛto'tisakucito vātena | ativivṛto vyāttamukha pittaśoṇitena | kāṭhinyaṃ vātena | atimārdava kaphena, anye pittaśoṇitena mārdavamicchanti | utsanna unnatamāsa , avasanno hīnamāso nimnākāra , etau raktapittena, anye vātotsannāvasannatvamicchanti, atrotsannatvaṃ kapheneti kecit | atiśailya kaphavātāt | atyuṣṇatvaṃ raktapittāt | kṛṣṇādayo varṇā yathāsaṃbhavaṃ vātādibhirjñeyā | bhairavo'navadhāritaliṅga | pūtipūyamāsasiṃrāsnāyuprabhṛtibhi pūrṇa iti pūtiśabdaḥ pratyekaṃ pūyādibhirabhisabadhyate | 'pūtimāsasirāsnāyupratipūrṇa' ityeke paṭhanti, pūtimāsasirāsnāyupratipūrṇatvaṃ tatstrāvitvaṃ ca yathāsabhavaṃ veditavyam | unmārgī tiryaggatī | utsaṅgī ūrdhvagatiḥ, anye pūyāpekṣāvadāritamāsādivigatavenātinimnatvādutsaṅgatulyatvādutsaṅga , so'syāstītyutsaṅgī unmārgī, utsaṅgīti kaphena | amanojñadarśanagandha iti amanojñadarśano'manojñagandhaścetyarthaḥ | amanojñadarśanāmanojñagandhatvaṃ raktapittena, anye doṣatrayeṇa manyante | atyartha vedanāvānivita vātena | dāhapākarāgakaṇḍūśophetyādi |-atra dāhadibhi sahopadrutaśabda pratyekaṃ sabadhyate, atra dāhapākarāgopadrutatva pittaraktena, kaṇḍūpadrutatva kaphena, śophopadrutatvaṃ vātena, piḍakopadrutatva duṣṭaśoṇitāstrāvaśca raktapittena, dīrghakālānubandhitvaṃ doṣatrayeṇa | dīrghakālānubandhī ceti cakāreṇa ropyādayo duṣṭavraṇaviśeṣā gṛhyante | ropyalakṣaṇaṃ tu "bahi śuddha ivābhāti sa vraṇo ropya ucyate" - iti carakeṇoktam | vraṇaduṣṭau cikitsāsūtraṃ darśayannāha, tasyetyādi | tasya vraṇasya, ucchrāyeṇa autkaṭyena, ṣaṭtvaṃ vātapittakapharaktasannipātāgantubhedāta | yathāsvaṃ svasvadoṣasthānatikrameṇa | pratīkāre cikitsite, prayateta prayatnaṃ kurvīta | anye tvatra 'doṣocchrāyamavekṣya' iti paṭhanti |
25.8
atra vraṇaduṣṭisūsritā'pyuktā, tā nirdiśya vraṇāstrāvāvirdidarśannāha, - ata ūrdhvamityādi | sarvastrāvāniti sarvavraṇavastūnā sarvadoṣāṇāmāgantośca vraṇasya srāvānityarthaḥ | ghṛṣṭāsu chinnāsvityāganto., lakṣiti savandhaḥ; bahuvacanaṃ tu sasatvagapekṣayā | atra tvaggrahaṇāllakṣaṇayā rasādhiṣṭhāno vraṇa ukta | sphoṭe iti ladakṣitte vraṇe, bhinne svayaṃ bhinne, vidārite yatnena vidārite ityartha ; atra bhinne vidārite iti śārīravraṇasya | salilaprakāśa iti udakarasayorucchyostvacāmadhiṣṭhānatvāt | visra āmagandhi, pītāvabhāsa pākārambhakeṇa pittenetyarthaḥ | māsagata iti māsagata āstrāva ityartha | sarpi prakāśastvasāṃsagata | sāndraśvetapicchilaśca śarīrarasa | sirāgata sadyaśchinnāsviti sirāgrahaṇena raktādhiṣṭhāno vraṇa ukta, sadyaśchinnāsvityāganto , pakvāsityādi śārīrasya | vicchinna iti alpālapapravartanam | avalambī avalambanaśīla | snāyugata snigdha iti snāyugrahaṇena medo'dhiṣṭhāno vraṇa uktaḥ, anye tu medomajjānau ghṛtavadvilīyete, ato vraṇādhiṣṭhānatvaṃ naiva tayoriti vadanti | siṃghāṇako rakta-
miśro ghanībhūtaśleṣmā | asthigato'sthinīti abhihata iti abhighātaje vraṇe, bhinne vidārite ceti śārīre | asthi niḥsāra ko'rthe 2 laghu, bhavatītyadhyāhāra | śuktidhautamivābhāti śuktiriva śobhate tathā dhautamiva śobhate'sthīti saṃvadhyate | sandhigataḥ pīḍyamāna iti | unnamanamiti vāṅgajaṅghādīnāmūrdhvanayanam | vinamanaṃ gātrāṇāmadhaḥprāpaṇam | pravāhaṇamiti nikunthanam | saphenapūyarudhironmathitaśceti rudhireṇonmathitaśca | koṣṭhagato'sṛgityādi koṣṭhagata iti maladhātusamudāyādhiṣṭhāno vraṇa uktaḥ | udakamatra rasakleda eva gṛhyate pītaṃ vā | marmagatastvagādiṣviti | avaruddha iti saṃgṛhīta ityarthaḥ | doṣāstrāvānnirdiśannāha, - tatra tvagādigatānāmityādi | tatra marmavaṃrjiteṣu saptasu tvagādivraṇavastuṣu vātapittakaphasannipātānā sapta sapta srāvā yathākrameṇa draṣṭavyā ityeke; anye tu tvagādiṣu vātādiliṅgānā madhye kiṃcit kvaciditi varṇayanti | pittādgomedetyādi | - gomedaka iti maṇirapīta | ervārukarasaḥ karkaṭikārasa', kāñjikaprasāda iti kāñjikasyoparyaccha, aruṣkamanenaiva nāmnā prasiddham |
25.9
sthānabhedāt srāvasyāsādhyatvakhyāpanāya ślokau prāha, - pakvāśayādityādi | pulākodakaṃ gavedhukodakaṃ, gavedhurastuṇaviśeṣa', jalarodhūma iti loke, anye tu pulākaśabdenāprāptapākaṃ dhānyamāhu | āmāśayādityādi | kalāyo'tra tripuṭaka. | trikasandhiraja iti bāhugrīvāsthitayasaghāto'tra trikaṃ, tasya sandhau jāta iti |
25.11
srāvānantaraṃ vātādivedanā nirdiśannāha, - ata ūrdhva sarvavraṇavedanā ityādi | todanaṃ sūcibhiriva; bhedanaṃ tvagvidāraṇamiva vedanāviśeṣa , tāḍanaṃ daṇḍādibhirāhanyata ivetyartha ; chedanaṃ dvidhā kriyate iva śastrādibhi', āyāmanaṃ sakucitāṅgadeśasya dīrghākaraṇamiva, manthanaṃ manthanakādibhirmeṇāntarmathyata iva, vikṣepaṇaṃ preryata iva, cumucumāyanaṃ sarpaparājikākalkipta iva, nirdahanaṃ niśeṣaṃ vahninā dahyata iva; avabhañjanaṃ sacūrṇayata iva, sphoṭana pāṣāṇādibhiriva, vidāraṇa nakhādibhirbhīryata iva vā, utpāṭanamūrdhvamākṛṣyata iva, kampana vepyata iva, vividhaśūlaviślepaṇaṃ nānāprakārārtiśūlāhatagātrasyeva vedanāviśeṣa', vikiraṇaṃ vraṇāvayavā nānāsthāneṣu vikīryanta iveti, pūraṇaṃ bharaṇaṃ, stambhana stabdhatā, svapana prasupti , ākuñcanaṃ kuṭilīkaraṇamiva, aṅkuśika sastrīviśeṣa , anye aṅkuśanipātākarṣaṇamivāṅkuśikāmācakṣate | opacopaparidāhetyādi |—opa ekadeśiko dāha , coṣa ācūṣaṇaṃ, samantāddāha ityeke, pipāsetyanye, pari samantato dāha paridāha, dhūmāyana dhūmodgamanamivājñānām | kaṇḍūrguhatvamityādi |—suptatvaṃ nakhamakṣikā maśakādidaśavedanā nabhijñatvaṃ, upadeho liptamiveti |
25.12
vedanā pratipādya vraṇavarṇānirdiśannāha, —ata ūrdhvamityādi | doṣaddhyasayogarāśeranyatvānmārutaje'pi vraṇe varṇasadbhāva. 12
25.13
sāmānyavraṇanirdiṣṭān doṣaduṣṭisrāvavedanāvarṇān śophaviśeṣeṣvapi vidradhyalajīgranthyādiṣu nirdiśannāha, —na kevalaṃ vraṇeṣūkta ityādi | śothavikāreṣviti śothārabdhavikāreṣu vidradhyādiṣviti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit