Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 26

Nibandhasaṅgraha 26

Language
Sanskrit

26.3

tatra yathā vraṇasyākṛtigandhavarṇādiviśeṣā sādhyāsādhyavidhau bhavanti tathā''turasyāpi ke'pi guṇā bhavanti, tāstān darśayannāha, —tatra vayaḥsthānāmityādi | vaya sthānāṃ taruṇānāṃ, dṛḍhā gūḍhasandhisirāsnāyava, etena susahatasamaśarīrā abhipretā, prāṇavatā śaktiyuktānā, sattvavatā vyasane'pyanākulānā, cakārādanuktā'pyāturopakramaṇīyoktā āturasya guṇasapat samuccīyate | prāṇavatāmityasyāgre 'ātmavatā' iti pañcamaṃ guṇaṃ kecit paṭhanti | tatra, ātmavatā jitendriyāṇāmityartha | atraikaguṇena sukhasādhyatva, dvābhyā tribhiśca sukhasādhyataratvaṃ, caturbhisurāsādhyatamatvaṃ ca, etadeva prakaṭayannāha, — ekasmin vā puruṣa ityādi | vāśabda ekatra sarvaguṇānā duṣprāptikhyāpanārtha | tasyeti puruṣasyetyartha | sukhasādhanīyatamā 'vraṇā' iti śeṣa tatra yeṣā guṇānā yena sukhasādhyatvaṃ tannirdiśannāha, —tatra vayaḥsthānāmityādi | pratyagraṃ nūtanam | sthireti sthirasacalaṃm | prāṇavatāmityādi | glāniratra śarīraśaithilyam | atrāpyātmavatāmiti pañcamaguṇasya keciddhetuṃ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ | sattvavatāmiti dāruṇairdusahai, kriyāviśeṣaiścikitsāprakārai | tasmādityādi eteṣā puruṣāṇāmityartha | sukhasādhanīyatamā 'vraṇā' iti śeṣa |

26.4

pūrvoktaguṇānā viparyayamāha, — ta eva viparītaguṇā ityādi | ekaguṇābhāvāt kṛcchrasādhyatvaṃ, dvitriguṇābhāvāt kṛcchratarasādhyatvaṃ, caturguṇābhāvāt kṛcchratamasādhyatvam | atra kecidanātmavatsu ceti pañcamaṃ viparītaguṇaṃ paṭhanti | teṣā mate cakāreṇāturopakramaṇīyoktā guṇasapūrṇatā 'nuktā'pi samuccīyate |

26.5

āturaviśeṣeṇa kṛtyākṛtyān pratipādya tadavayavaviśeṣasabhavatvena vraṇānā kṛtyatvaṃ darśayannāha, — sphikṛpāyuprajananetyādi | sphicau kaṭiprauthau podāviti loke, pāyurgudaṃ, prajananaṃ guhyapradeśaḥ, gaṇḍau gallau, phalakoṣo'ṇḍakoṣa-, jatrugrīvāmūlam |

26.6

sādhyabhedān kṛcchrasādhyān darśayannāha, — akṣidantanāsetyādi | apāṅgo bhrūpucchānta | nitambaḥ kaḍhe paścādbhāga. | vakṣa ura, sandhibhāgaḥ sandhipradeśa' | vāhiśabdaḥ saphenapūyādibhi. saha pratyekaṃ sabadhyate | antaḥśalyā ābhyantaraśalyāḥ | adhobhāgāścordhvabhāganirvāhiṇa iti adhobhāgagatā ye vraṇāste yadordhvamukhā bhavanti tadordhvabhāganirvāhiṇa ucyante | romāntopanakhetyādi romāntaṃ keśānta', upanakhaṃ nakhasamīpaṃ, jaṅghāsthi gulphajānvantarāsthi | bhagandaramapi cāntarmukhamamivi gude abhyantaraṃ mukhaṃ yasyetyartha | sevanīkuṭakāsthisaṃśrita bhagandaramiti śeṣa, kuṭakāsthi śroṇikāṇḍāsthi, mayurāsthīti loko brūte | anye tu 'kuṭakāsthisaṃśrita' ityatra 'upasthasaśritaṃ' iti paṭhanti, teṣā mate upastho mūtramārga. | viṣajuṣṭānāmiti dūṣīviṣajuṣṭānāṃ puruṣāṇāṃ ye vraṇā ityartha. |

26.8

sādhyān dvividhānabhidhāyāsādhyabhedaṃ yāpyaṃ darśayannāha, - avapāṭiketyādi | granthikṣatakramaya iti grandhyupalakṣito yo kṣatastatra ye kramaya ityartha. | pratiśyāyajā koṣṭhajāśca kramaya iti sabandhaḥ | tvagdoṣāṇā pramehiṇā vā ye parikṣateṣu dṛśyanta iti tvagdoṣaprameharogayoḥ kṣate sati ye kramayo dṛśyanta ityarthaḥ | śarkarareti aśmarī vātabhinnetyartha | sikatāmeho mehaviśeṣa | vātakuṇḍanikāṣṭhīle mūtrāghātaviśeṣe | niṣkopaṇadūṣitāśca dantaveṣṭā iti niṣkopaṇaṃ saviṣo dantarakṣakānā śāṇa, etenaitaduktaṃ bhavati-dantān rañjayanti ye puruṣāsteṣā yaddantaniśānārtha saviṣadantakāṣṭhaṃ tena yadā dūṣitā dantaveṣṭā ityartha. | 'niṣkūṇadūṣitā' ityanye paṭhanti, 'niṣkarpaṇadūṣitā' ityapare, tatrāpi sa evārtha | atrāvapāṭiketyādau pāṭhe ye vraṇā santi te vraṇā eva yāpyāḥ, ye ca vyādhayasteṣu vyādhiṣu satsu ye vraṇāste yāpyā ityabhiprāya. |

26.9

ta ete nirdiṣṭā na niyamena sādhyā asādhyā vā yāpyā evetyukteṣvaniyamaṃ kriyayā darśayannāha, - sādhyā ityādi | ghnanti prāṇānasādhyāstviti kālāntaraprāṇahāriṇa. sadya. prāṇān ghnantītyartha, akriyāvatāṃ kriyārahitānā viruddhakriyākāriṇāṃ ca |

26.11

atha kīdṛśo yāpyastamāha, - yāpanīyaṃ vijānīyādityādi | yāpanīyaṃ prāṇadhāraṇameva kriyā karoti na punarvyādhimūlacchedamiti darśayannāha, - prāptā kriyā dhārayatīti | - prāptā vaidyena prayuktā | viṣkambhaḥ sthūṇā |

26.12

māsapiṇḍavadudgatā ityādi | prasekina' ssrāvabahulā | aśvāpānavat vaḍavāyonivat, udvṛttauṣṭhā utsannavraṇavartmāna | kecit 'avasannaśupiraparyantāḥ' iti nimnnacchidrāvasānā ityartha | vasā māsaniyasi, mastuluṅgo'rdhavilīnaghṛtākāro mastakamajjā | doṣasamutthā iti vātādidoṣajā na punarabhighātajāḥ, te hyevaṃbhūtā api sidhyanti | doṣajānasādhyānabhidhāya koṣṭhasthān darśayitumāha, - pītāsitamūtretyādi | ta eva koṣṭhasthā eva | ubhayatobhāgavraṇamukheṣviti gudavadanobhayamārgoṃbhyā vraṇamukhamārgeṇa pūyādivāhina | sarvavraṇavastugatā vraṇāḥ kīdṛśā asādhyā ityāha, - sarvata ityādi | śira kaṇṭhasthāḥ kīdṛśā asādhyā ityāha, - saśabdetyādi | kṣīṇamāsānāṃ kīdṛśā asādhyā
su0 sa0 14 ityāha, – kṣīṇetyādi | śiraḥkapāle bhinne kīdṛśā asādhyā ityāha, – bhinne vā śira kapāla ityādi |

26.14

anantaroktamevārthaṃ sukhābavodhāya ślokena darśayannāha, – vasāmityādi | aparigṛhītānāmapi vraṇānāmavasthāviśeṣaprāptyā'sādhyatvaṃ darśayannāha — amarmetyādi | — amarmopahite deśe na marmasamīpavyavasthite, deśe śarīrāvayave tvacītyarthaḥ | sirāsandhvasthivarjita ityādiśabdo lupto draṣṭavya, tena sirāsandhyasthyādivarjita ityarthaṃ , etena snāyudhamanīvarjita ityuktam | anye sirādipadena sthūlasirāvarjita ityāhu | vikāro yo'nuparyaiti vikāro'tra vraṇaḥ, anuparyaiti sarvato dhātūn vyāpnoti cikitsyamāno'pi, tadasādhyasya lakṣaṇa, etena suvaidyopakrame'pi supradeśajāte'pi yadā sarvadhātuvyāptirdṛśyate tadā jñāyate karmajo'yaṃ vyādhiriti | anye tu vikāraśabdena kuṣṭhavātaraktakṣayādīnapi kathayanti |

26.16

evaṃ vyādhe kasyacidutpattāvevāsādhyatvaṃ pratipādyāparasyāpi vyādhe. sādhyasyāpyupekṣayā'sādhyatvaṃ darśayannāha, — krameṇetyādi | kuta puna kāraṇādṛṣṭaphalairauṣadhe sa vyādhirnopaśāmyatītyāha,— sa sthiratvāditi | — sa iti upekṣito vyādhirityarthaṃ , sthiratvāditi sthiratvamapathyakāriṇo doṣabāhulyāt | kaścidanupekṣikato'pyutpattāveva vyādhirauṣadhavīryāṇi hantītyatra hetvantaramāha, —mahattvācceti | — mahattvaṃ codarādivyādhinidānavalaprāktanakarmapariṇāmasaprāptiviśeṣairdraṣṭavyaṃ, cakāreṇa rohiṇikāvalayamukharogiṇāmauṣadhavīryopaghāte svabhāvo'pi heturiti samuccīyate | dhātvanukramaṇena ceti kuṣṭhādiṣu caitaddṛṣṭavyam | duṣṭagraha iti skandāpasmārādika ityarthaḥ || 15-16 ||

26.17

• etannirdiṣṭārthaprakaraṇaviparyayeṇāpi sukhasādhyatvaṃ darśayannāha,— ato yo viparīta. syādityādi | marmasirāsnāyusandhvasthidhamanīsthito yo nānuparyaiti sa sukhasādhya ucyate | kiṃvadityāha— abaddhamūla ityādi | kṣupako'tivālavṛkṣaḥ |

26.18

idānīṃ vraṇasya śuddhilakṣaṇamāha,—tribhirdoṣairanākrānta ityādi | —doṣaśabdo'tra doṣakāryeṣu vraṇākṛtigandhavarṇasrāvavedanāsu vartate, kārye kāraṇopacārāt, ghṛtamāyuriti yathā | tairdoṣākṛtigandhādibhiranākrānta | 'tribhirdvandvai.' ityanye paṭhanti; te tu dvandvaśabdamabhivyaktau varṇayanti, tena doṣatrayābhivyaktibhirākṛtvādibhiranākrānta iti sa evārtha | anye tu śītoṣṇaṃ, mṛdukaṭhinaṃ, saṃvṛtavivṛtamiti dvandvatrayaṃ manyante | apare tu dvandvāni doṣāste cātra vātādayastairanākrānta iti vyākhyānayanti | śyāvauṣṭha iti kiṃcit kṛṣṇa kiṃcit pāṇḍu prasādācchoṇitatvāt , anye śyāvauṣṭhā kaṣāyaparīpekābhyaṅgādikṛtāṃ vadanti | piḍakā yasya santi sa piḍakī, piḍakā vraṇauṣṭhe'ṇumāsāṅkurāḥ | apiṭakīlyanye paṭhanti, tatra na vidyante piḍakā asyeti | sama samatala | avedana iti na vidyate vātādīnā todādivedanā yasya sa avedana, sāmānyaśuddhavraṇavedanā tu vidyata eva, yena suśrute vakṣyati, —'aśūnamarujaṃ vraṇam' iti |

26.19

rohadvaṇalakṣaṇaṃ nirdiśannāha, — kapotavarṇapratimā ityādi | — kapotavarṇapratimāḥ pāṇḍudhūsarā• | sthirā kaṭhinā ityarthaḥ | cipiṭikāvanta iti carmace(ve) līyuktā , viśuṣyamāṇatvāttvacaścarmace(ve) līsabhava | rohati rohaṃ gacchati | vraṇe śuṣkā sūkṣmā śvetā yā uccaṭati tvak sā carmacelī kathyate | anye tu 'apiṭikāvanta' iti paṭhanti |

26.21

samyagrūḍhavraṇasya lakṣaṇaṃ darśayannāha, —rūḍhavartmānamagranthimityādi | — rūḍhavartmānaṃ rūḍhamārgaṃ rūḍhavraṇavastvityartha. | agranthipadenopariṣṭācchūnatā niṣiddhā | tvaksavarṇaṃ tvacā savarṇamityartha. | samatalamiti sadṛśa karatalena jihvātalena vetyarthaḥ, anye tvagranthipadenopariṣṭācchūnatā niṣiddhā, samadalaścavedanādho nimnatā niṣidhyata iti vadanti | teṣā mate samastale samatala iti yojyate | kecidatrādhyāyānte rūḍhavraṇavyāpatpāṭhaṃ paṭhanti 'doṣaprakopāt' ityādi; ayaṃ ca śloka. sarveṣvapi nibandheṣbaparigṛhīta ityanārtha, tasmānna paṭhanīya iti |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā suśrutavyākhyāyā nibandhasamrahākhyāyā sūtrasthāne trayoviṃśo'dhyāyaḥ |

Linked texts (1)