Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 29

Nibandhasaṅgraha 29

Language
Sanskrit

29.2

athātaḥ pranaṣṭaśalyetyādi |
1 |
‘śala’ ‘śvala’ āśugamane dhātuḥ; tasya śalyamiti rūpam |

29.4

tasya cikitsopayogibhedaṃ darśayannāha, - tadvityādi |

29.5

kathaṃ punaḥ śalyaśāstrametaducyata ityāha, - sarvaśarīretyādi |sarvaśarīre yena bādhā bhavati tat śalyaṃ, tadihopadiśyate kathyate'ta śalyaśāstrametadityarthaḥ |

29.6

śārīrāgantukayorbhedamāha,-tatretyādi | ādiśabdāt kaiścit śmaśrūpūyapakṣmaṇi gṛhyante | dhātavo rasādayaḥ, malā mūtrapurīṣakarṇamalavasvedanetraviṭprabhṛtayaḥ, doṣā vātādayaḥ | paramete dhātvannadoṣā duṣṭā santa śalyabhūtāḥ, amumevārtha kecidduṣṭāśceti cakārāta kathayanti | dhātavo'nnamalā ityādyasamastānā pṛthagupādānaṃ yat kṛtaṃ tadupadhātugrahaṇārtham | āgantuśalyaṃ pratipādayannāha, - āgantūpītyādi | bhāvā iti padārthāstṛṇakāṣṭhapāṣāṇalohaloṣṭraprabhṛtayaḥ |

29.7

tatrāpi prasiddhaśalyabhedān darśayitumāha, - adhikāro hītyādi | adhikāro yogyatva śalyatvena lohādiṣu | lohādibhirmaya-
śabdaḥ pratyekaṃ saṃbadhyate | teṣāṃ madhye lauhasya prādhānyaṃ darśayannāha,– tatrāpīti, teṣāmapi madhye | viśeṣato'tiśayena | loheṣveveti avikāra ityanuvartate | kathaṃ punairloheṣvevāvikāra ityatra hetumāha,–viśasanādyopapannatvāditi, māraṇārthayuktatvālauhasyetyarthaḥ| loheṣvapi kāntādibhedenānekaprakāreṣu śarasyaiva prādhānyaṃ darśayannāha,–lohānāmilādi |–lohānāmapi kāntādīnāmapi madhya ityartha | śara- kāṇḍa-, avikṛta iti yogya ityarthaḥ | anye tu 'durvāratvāt' ityatra 'nirvāhikatvāt' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca—deśāntarāntaraprāpaṇaśīlatvādityartha | anye tu 'nirvāptisvāt' iti paṭhanti, tatrāpi sa evārtha | tasya śarasyāpaharaṇopayogimedaṃ darśayannāha,–karṇītyādi |–karṇīti karṇayuktaḥ, ślakṣṇo'karṇa ityarthaḥ | karṇavānityanye paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ | tadākṛtīnāmanānyena darśayitumaśakyatvāt saṃkṣepeṇa sadṛśanānāvidhavastuvākṛtisārūpyena darśayannāha,–prāyeṇetyādi | prāyeneti bāhulyenetyartha | vividhavṛkṣapatrākṛtayaḥ pippalapatrakaravīrapatrādyākārāḥ, puṣpākṛtayo mālatīkumudotpalapatrādyākārā , phalākṛtaya elādyākārā | sthāvarairākṛtiṃ pratipādya jaṅgamairadarśayannāha,— vyālayakramadṛśāḥ siṃhavyāghrādimukhasadṛśāḥ sarpaphaṇākārā vā, mṛgavakramadṛśā śṛgālamārjārādimukhasamānā., pakṣivakramadṛśākākakaṅkādivakramadṛśāḥ |

29.8

śarāṇāmāharaṇopayogini gattibhedān darśayitumāha,–sarvaśalyānāmityādi | tatra, ūrdhvagativiśeṣo'dhastādāgatasya śarasya, adhogativiśeṣa upariṣṭādāgatasya śarasya, arvācīnagativiśeṣaścādāgatasya śarasya, tiryaggativiśeṣa pārśvabhyāmāgatasya, ṛjugativiśeṣo'gradeśādāgatasya śarasya | anye tu vyatyayena pañcagatipāṭhaṃ paṭhanti, kicidanyathā vyākhyānayanti, taccāsmābhirvistarabhayānna likhitam | anye tu śarīre sarvaśalyānāmilyādipāṭha paṭhanti |

29.9

yathā śalyāni śarīre sthitiṃ kurvanti tathā hetuṃ darśayannāha,– tānītyādi | tāni śalyāni, pratighātādveganibṛtterityartha | tvagādiṣvityatrādiśabdānmāsasirāsnāyusandhikoṣṭhāsthimarmāṇi gṛhyante | avatiṣṭhanta iti śalyānīti śeṣaḥ | śalyāvasthāne tvagādibhyo'vikamapi sthānaṃ saṃbhavatīti pakṣāntaramāha,–dhamanītyādi | dhamantyādibhirbhinniḥ saha vivaraśabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhyate, vivaraṃ chidraṃ, peśī māsakhaṇḍa., vāśabdena pakṣāntaraṃ
sūcayati | garīrapradeśeṣviti dhamanyādaya eva śarīrapradeśāsteṣvityarthaḥ | avatiṣṭhante śalyānīti saṃbadhyate |

29.10

tvagādiśalyānā lakṣaṇāni nirdiśannāha,–tatretyādi | tatra teṣu tvagādiṣvityartha | lakṣaṇa cihnam | tadityādi | upadhāraya śṛṇu | tatra prathamaṃ sāmānyalakṣaṇamāha,–śyāvamityādi | piḍakācitamiti piḍakāvyāptam sāmānyamabhidhāya vaiśepika lakṣaṇamāha,—vaiśeṣikamityādi | coṣaścūṣyata iva vedanāviśeṣa, pipāselyanye | snāyugata ityādi | snāyujālotkṣepaṇaṃ snāyusamūhasyordhvaṃ nayanaṃ, saṃrambhaḥ śvayathuḥ | srotasā svakarmaguṇahāniriti rasādivahānā srotasā rasādivahanakarma, guṇāḥ punareṣā vātādivahānāmaruṇapītasitaraktādayo varṇā, teṣā hānirityartha | dhamanīstha iti aṅgamarda sphuṭanikā, hṛllāso'sakṛtṣṭhīvanam | saharṣa iti māstopadravo romāñcaprāyo vedanāviśeṣaḥ, saharṣaḥ saghaṭṭanamityanye | ceṣṭoparama iti ākuñcanaprasāraṇādihāni. | koṣṭhagata iti āṭopa satodo vātasakṣobha., anāho vātamūtrapurīpādirodha | marmaviddhavacceṣṭata iti sirādimarmaviddhe yāni liṅgāni bhavanti tānītyartha, ceṣṭate ceṣṭā kurute | sthūlaśalyānā lakṣaṇamabhidhāya sūkṣmaśalyalakṣaṇamāha,–sūkṣmagatiṣvityādi | aspaṣṭānīti asphuṭānītyarthaḥ |

29.11

idānīṃ śalyapranaṣṭasya hetuṃ darśayannāha, — mahāntītyādi | śuddhadehānāmiti vātādyadūṣitadehānāṃ pākābhāvādrohantītyarthaḥ | anulomasanniviṣṭānīti romānukūlyena praviṣṭānītyarthaḥ | viśeṣata ityatiśayena, kaṇṭhādiṣu praviṣṭāni śalyāni rohantīti śeṣaḥ | kecinmahāntītyatra sthāne mṛdūnyalpānīti pāṭhaṃ paṭhanti| yadi hyanyapyadoṣakarāṇi tat kiṃ teṣāṃ vijñānenāharaṇena cetyāha—doṣaprakopetyādi |

29.12

tvagādipraviṣṭānāṃ vijñānopāyaṃ darśayannāha, —tatretyādi | saṃrambho rāgaśothābhiṃbhavaḥ | āśu visaratīti śīghraṃ vilīyate | māsetyādi kriyāviśeṣaiḥ saṅghāturamupapādayet yojayedityarthaḥ | karśitasya āturasyetyarthaḥ | śithilībhūtamannavabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ śalyamiti śeṣaḥ, kṣubhyamāṇamiti caladityarthaḥ | evameveti pūrvoktanyāyenetyarthaḥ | khaṇḍacakrasaṃyukte yāna iti khaṇḍitacakrasamanvite ratha ityartha | āropyeti āruhyetyarthaḥ, viṣame'dhvani nimnonnatamārge ityarthaḥ | svedopapannāni svedayuktānītyarthaḥ | marmapranaṣṭe ityādi marmāṇi tvagādiṣvevaṭsu vraṇavāstuṣveva bhavanti nānyatra bhavantītyananyabhāvānmarmaṇāṃ pranaṣṭaśalye tvagādyuktameva parīkṣaṇaṃ kartavyamityarthaḥ |

29.13

sāmānyavijñānopāyamapi darśayannāha, — sāmānyalakṣaṇamityādi| aṣṭasvapi tvagādivraṇavastuṣvavasthitaśalyasya lakṣaṇaṃ sāmānyalakṣaṇam | hastiskandhādibhiḥ sahārohaṇaśabdaḥ pratyekaṃ saṃbadhyate | dhanurvyāyāma iti dhanurārarṣaṇajanitaśramaḥ, drutayānamiti śīghragamanaṃ, niyuddhaṃ vāhuyuddhaṃ, laṅghanamiti kuḍyādīnāmuddhṛtyātikramaṇaṃ, prataraṇaṃ nadyādau, plavanamutpatana, vyāyāmaḥ śarīrāyāsajanakaṃ karma | jṛmbheti pītaikamārutocchvāsasya vyāttamukhena parimokṣaṇaṃ, udgāreti uddhatasya vāyorbaddiraṇamudgāra, kāseti doṣaduṣṭodānānugataprāṇavāyornirgamanaṃ bhinnakāṃsyadhvanikaṃ kāsaḥ, kṣavathuriti ūrdhvasroto'vasthitaprāṇodānayorākulitayornāsāvivarato nirgamanaṃ kṣavathu, ṣṭhīvanaṃ kaphādeṣṭhyūtkaraṇaṃ, hasanaṃ hāso vikṛtāṅgavaca kṛtyajātasya hāsyarasasya sthāyībhāvo'ṅkakapolanāsauṣṭhaspandanalakṣaṇaḥ, prāṇāyāmamiti prāṇavāyorāyamanamavarodhanaṃ prāṇāyāma, utsargaśabdo vātādibhiḥ saha pratyekaṃ saṃbadhyate, utsargaḥ pramocanam | keciddu 'yatra saṃrambho vedanā vā' ityatra sthāne 'utsarga vā yanna todādayastatra śalyaṃ vijānīyāt' iti pāṭhaṃ paṭhanti, vyārupyānayanti ca— ādiśabdāt pākarāgaśothādayaḥ | śyāvaṃ piḍakācitamityādīni pūrvoktasāmānyalakṣaṇāni sannikṛṣṭāni; etāni punahaṃstiskandhārohaṇādīni viprakṛṣṭāni; yata etaireva śyāvaṃ piḍakācitamityādi lakṣayitavyamityanayoḥ sāmānyalakṣaṇapāṭhayorna paunaruktyam |

29.15

pranaṣṭaśalyavijñānopāyamuddiśyāparāṇyapi rājarṣiḥ punarliṅgāni niścayārthamāha, — yasminnityādi | yasmin deśe śarīrārāvayave | todādayo bhavantītyadhyāhāraḥ | ādiśrahaṇāt rāgapākādayaḥ | suptatā sparśanānabhijñatvam | ghaṭṭate vahuśo yatreti yasmin pradeśe vahuśo vāraṃvāraṃ puruṣaḥ svayameva ghaṭṭate cālayati | tudyate'pi cetyatra pīḍāyā atiśayakhyāpanaṃ na punaruktiḥ | āturaścāpi yaṃ deśamityādi | āturo yaṃ deśamabhīkṣaṇamanavarataṃ rakṣati, kiṃciśiṣṭa 1 saṃvāhyamāno mṛdyamānaḥ, kathaṃ ? bahuśo vāraṃvāraṃ, etena yadā yadā''turo mṛdyate tadā tadā taṃ deśa rakṣatītyarthaḥ |

29.17

niḥśalyasya lakṣaṇaṃ darśayannāha, —alpābādhamityādi | alpābādhamalpadu kham | nīrujaṃ nirgataśūlādivedanaṃ, mṛduparyantaṃ mṛdvantaṃ,
nirāghaṭṭamaniścalam | eṣaṇyetyādi |—eṣaṇyā lohādiśalākayā, sarvata sarvatra, katha ? yathāmārga mārgānātikrameṇa | cikitsako vaidya , ni śalyamiti nirdiśet kathayeta, nūnaṃ niścitaṃ, kasmāt? prasāraṇādākuñcanācca alpā'pi yadi bādhā na bhavatītyartha | alpavāyamityatra alpatāpamityanye paṭhanti | kecidanuvratamiti na paṭhanti, aśrāntamityanenaiva gatārthatvāt |

29.18

āharaṇopayoginīṃ hetubhedenānta sthaśalyāvasthā darśayannāha,– asthyātmakamityādi | asthyātmakamasthija, bhajyata iti svayaṃ dvidhā tridhā vā bhavatītyartha | etenaivāstyāharaṇe'vayavāntara vicāryyāharaṇaṃ kartavyamityabhiprāyaḥ | śīryate iti śaṭatītyartha | nanu, keśāsthiveṇudārūpalāni tu na viśīryanta ityagre vakṣyati, atra tu 'antaśca śīryate' iti kathayati, tatkatha na virodha ? ucyate, antaśca śīryata iti cakāro viṣayabhedapratipādanārtha , tena keṣāṃcidevāsthā śīrṇatvaṃ na sarveṣāmiti nāsti virodha | nirbhujyata iti kuṭilībhavati | śāṅgiti śṛṅgamayam | āyasa ceti lohamayamapi nirbhujyata ityartha |

29.19

vārkṣādīnā viśalyaghne marmaṇi pākāt svaya patitānāmavaśyamanirharaṇīyatvaṃ darśayannāha,–vārkṣetyādi |—vārkṣaṃ vṛkṣamayaṃ, vaiṇava veṇumayaṃ, tārṇa tṛṇamayam | nirhiyante tu no yadīti anirharaṇa ca viśalyaprāṇaharapradeśe voddhavyam | pacanti rakta māsa cetyādinā vārkṣādīni śalyāni pākāt svayaṃ patantītyuktaṃ bhavatīti |

29.20

viśalyaprāṇaharādiṣu pradeśeṣu kānakādīnāmanāharaṇe'doṣaṃ darśayannāha,–kānakamityādi | raitikamiti rīti pittalameda , tanmayaṃ raitikam | kecidatra raitikamiti pada vihāya kṛṣṇāyasapusīsakamiti paṭhanti |
anyeṣāmapi kāṃsyaprabhṛtīnā kānakādidharma darśayannāha,— svabhāvetyādi |
apareṣā cirakālasthitāvapi na śarīradhātubhirekatvamiti
darśayannāha,—viṣāṇetyādi |—viṣāṇaṃ śṛṅgaṃ, dāru kāṣṭhaṃ, upalaḥ pāṣāṇaḥ, na viśīryanta iti na ghaṭantītyarthaḥ | mṛnmayāni mṛttikāmayāni |
22 ||
adhyāyapiṇḍārthajñānena vaidyastutiṃ darśayannāha,—dvividhamityādi |—dvividhaṃ dviprakāra karṇī ślakṣṇaśceti, anye śārīrāgantumedena dvaividhya manyante | pañcagatimaditi ūrdhvādho'rvācīnatiryyagjugatikam | tvagādivraṇavastuṣviti tvagādivraṇavastuṣvaṣṭāsu viśiṣṭa vividhaprakāra sthitam | rājagrahaṇaṃ pradhānasagrahārtham | kartumiti pratīkāra kartumityartha , arhati yogyo bhavati | 'yo vettyadhiṣṭhitaṃ śalyaṃ'iti kecit paṭhanti |
23 ||
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā suśrutavyākhyāyā nivandhasaṃgrahākhyāyā sūtrasthāne pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ |
25 ||

Linked texts (1)